Sức khỏe
Cách rửa tay đúng 7 bước chuẩn WHO để phòng COVID-19
Vì sao WHO luôn đặt rửa tay lên hàng đầu mỗi khi dịch bệnh bùng phát? Vì chỉ một động tác rửa tay sạch đã giảm tới 35% khả năng lây truyền vi khuẩn, còn cách rửa tay đúng 7 bước giúp phủ sạch cả những vị trí dễ bị bỏ sót nhất.
Bàn tay là nơi virus SARS-CoV-2 và hàng loạt vi khuẩn chọn làm trạm trung gian trước khi xâm nhập cơ thể người. WHO và Bộ Y tế đều khuyến cáo rửa tay thường xuyên với xà phòng và nước sạch, hoặc dung dịch rửa tay có cồn, là biện pháp phòng ngừa COVID-19 đơn giản nhưng hiệu quả nhất.5 Muốn làm được điều đó, cần nắm cách rửa tay đúng 7 bước thay vì chỉ xối nước qua tay vài giây.
Rửa tay có ngăn được vi khuẩn hay không phụ thuộc vào ba thứ: kỹ thuật chà xát, thời điểm rửa và loại xà phòng. Thiếu một trong ba, công sức chỉ dừng ở mức qua loa.
Vì sao tay là đường lây
Virus SARS-CoV-2 lây lan khi dịch tiết đường hô hấp chứa virus xâm nhập vào cơ thể qua mắt, mũi hoặc họng. Con đường đó có thể là giọt bắn từ người bệnh khi tiếp xúc trực tiếp.4 Tuy nhiên, thường gặp hơn trong sinh hoạt hằng ngày là chuỗi tiếp xúc gián tiếp: tay chạm vào tay nắm cửa, tay vịn xe buýt, nút thang máy hay tiền lẻ có chứa virus, rồi bàn tay đó đưa lên mặt.
Thử hình dung một người đi chợ buổi sáng, cầm sạp rau, trả tiền, bám tay vịn xe rồi về nhà mở cửa, tháo khẩu trang bằng tay chưa rửa. Chỉ cần một lần dụi mắt hay ngoáy mũi, virus đã có cửa vào cơ thể. Chuỗi tiếp xúc ấy lặp đi lặp lại cả ngày mà người ta khó nhận ra.
Bác sĩ Trần Phương Hải thuộc Khoa Cơ xương khớp, Bệnh viện Bạch Mai, lý giải rằng chỉ rửa tay bằng nước sạch không đủ mạnh để diệt vi khuẩn, nên cần rửa với xà phòng.1 Nguyên do là xà phòng chứa axit béo este hóa cùng hydroxit natri hoặc hydroxit kali, hai chất có tính tẩy rửa chất bẩn và tiêu diệt mầm bệnh.1 Nói ngắn gọn, nước chỉ cuốn trôi bụi, còn xà phòng mới bóc được lớp dầu mỡ giữ vi khuẩn và virus bám trên da.
Con số từ các nghiên cứu được WHO dẫn lại cho thấy hiệu quả rõ đến mức nào. Rửa tay thường xuyên với xà phòng giảm được 44% sự lây truyền các bệnh hô hấp.5 Riêng một động tác rửa tay sạch đã làm giảm tới 35% khả năng lây truyền vi khuẩn.5 Ở nước ta, rửa tay đúng cách giúp giảm đến 47% nguy cơ mắc tiêu chảy, đồng thời giảm 19-45% nguy cơ nhiễm khuẩn đường hô hấp.1
Chỉ với xà phòng và nước sạch, thói quen rửa tay đã cho cả gia đình một lớp bảo vệ đầu tiên trước bệnh tật.
Ngoài COVID-19, thói quen này còn phòng hiệu quả nhiều bệnh truyền nhiễm khác như Tay-Chân-Miệng, Bạch Hầu, tiêu chảy và các bệnh nhiễm khuẩn đường hô hấp.1 Lợi ích ấy kéo dài quanh năm, không phụ thuộc vào lúc dịch đang mạnh hay đang lắng. Chính các chuyên gia y tế khuyến nghị duy trì rửa tay đúng cách kể cả khi dịch COVID-19 không còn.1
Rửa tay đúng 7 bước
Hướng dẫn rửa tay chuẩn WHO gồm 7 bước, được CDC và WHO xác nhận. Điểm mạnh của nó so với quy trình 6 bước của Bộ Y tế nằm ở khâu chà cổ tay. Cổ tay nằm trong nhóm vị trí thường bị bỏ qua nhất, cùng ngón cái, kẽ ngón và dưới móng.6 Quy trình 6 bước tập trung vào lòng và mu bàn tay, còn cách rửa tay đúng 7 bước phủ thêm cả cổ tay. Vì vậy, người làm bếp, phụ huynh chăm trẻ hay nhân viên y tế càng nên áp dụng đủ.
Toàn bộ động tác chà xát bàn tay và cổ tay cần kéo dài ít nhất 30 giây theo hướng dẫn của Bộ Y tế. WHO khuyến cáo mức tối thiểu là 20 giây.6 Trước khi vào các động tác, làm ướt tay hoàn toàn dưới vòi nước sạch đang chảy. Sau đó lấy xà phòng vừa đủ, thoa đều để bọt bao phủ toàn bộ hai bàn tay. Nước dùng nên là nước ấm hoặc mát, tránh nước nóng vì gây khô ráp, nứt nẻ da.3
Năm động tác tiếp theo thực hiện lần lượt như sau.
- Xoa lòng bàn tay này lên mu bàn tay kia, miết qua kẽ ngoài các ngón tay, rồi đổi bên.
- Chà mặt ngoài các ngón tay của bàn tay này vào lòng bàn tay kia, rồi đổi bên.
- Dùng bàn tay này xoay và chà ngón cái của bàn tay kia, rồi đổi bên.
- Chà bàn tay này vòng qua cổ tay kia và ngược lại.
- Tráng sạch tay dưới vòi nước chảy, thấm khô bằng khăn sạch hoặc khăn giấy dùng một lần, rồi dùng khăn đó tắt vòi nước.
Đếm nhịp đủ 20 giây
Nhiều người tự tin mình rửa tay đủ lâu, nhưng khi bấm đồng hồ thì mới chừng năm đến mười giây, vừa đủ tạo bọt chứ chưa kịp làm sạch kẽ ngón. Cách kiểm tra đơn giản là đếm nhịp hoặc hát thầm một bài hát ngắn cho đủ 20 giây trở lên.
Khâu cuối quyết định công rửa tay có trọn vẹn hay không: làm khô tay. Tay còn ướt thì dễ bị bẩn lại, nên lau khô là một phần của quy trình, không phải bước thêm cho đủ.
Về nhiệt độ nước, CDC cho rằng nhiệt độ không tạo khác biệt đáng kể về hiệu quả diệt vi khuẩn.6 Trong khi đó, Bệnh viện Da liễu Trung ương khuyến cáo tránh nước nóng vì làm khô và nứt nẻ da.3 Chọn nước mát hoặc ấm vừa phải là cách an toàn cho cả hai mặt.
Một chi tiết nhỏ nhưng đáng nhớ: nên dùng vòi nước chảy thay vì rửa tay trong chậu nước đọng. Nước đọng dễ bị ô nhiễm và khiến đôi tay vừa làm sạch bị bẩn lại.
Còn những chỗ ít được chà kỹ nhất thì đã có tên: ngón cái, cổ tay, khe giữa các ngón và dưới móng tay, đúng những vị trí vừa nhắc ở trên. Móng tay giả và móng sơn bị sứt cũng là nơi vi sinh vật ẩn nấp, nên càng phải chú ý chà dưới móng.
Đọc thêm: Sức khỏe tổng quát gồm những yếu tố nào để tự đánh giá mỗi ngày
Thời điểm cần rửa tay
Rửa đủ kỹ nhưng sai thời điểm thì công sức vẫn bỏ phí. WHO khuyến cáo rửa tay ít nhất 20 giây trước và sau những hoạt động nhất định trong ngày.6
Với rửa tay phòng COVID-19, Bộ Y tế liệt kê các thời điểm bắt buộc gồm sau khi trở về từ nơi công cộng, trước và sau khi ăn uống, và sau khi đi vệ sinh. Ngoài ra cũng cần rửa tay trước khi chuẩn bị thức ăn, trước khi điều trị vết thương, trước khi chạm vào người bệnh.4 Sau khi xì mũi, ho, hắt hơi, chạm vào động vật, vật nuôi, thay tã cho em bé hay xử lý rác thải, cũng phải rửa lại.5
WHO nhấn mạnh 5 thời điểm quan trọng trong ngày: sau khi dùng nhà vệ sinh, sau khi thay tã hoặc lau cho trẻ nhỏ, trước khi cho trẻ ăn, trước khi ăn, và trước hoặc sau khi chuẩn bị đồ ăn hay xử lý thịt, cá, gia cầm sống.6 Ghi danh sách này ra giấy, dán cạnh bồn rửa, cả nhà sẽ không bỏ sót thời điểm nào.
Với phụ huynh có con nhỏ, danh sách còn dài hơn nữa, vì trẻ là nhóm dễ mang mầm bệnh về nhà từ trường học. Một bữa cơm tối bình thường đã gom đủ vài mốc: rửa tay trước khi vào bếp nấu, rửa tay cho bé trước khi bé cầm bát, và rửa tay sau khi lau miệng, dỗ bé đi vệ sinh.
Chọn xà phòng và dung dịch
Xà phòng và nước vẫn là cách tốt nhất để loại bỏ vi trùng trong hầu hết các tình huống, nên một loại xà phòng thông thường dùng cho cả gia đình là đủ.5
Tuy nhiên, người mua nên chọn xà phòng không chứa chất kháng khuẩn bị cấm.6 Năm 2017, FDA của Hoa Kỳ đã cấm hai chất triclosan và triclocarban trong xà phòng. Những chai xà phòng diệt khuẩn cũ cất trong tủ rất có thể còn chứa các chất này, tốt nhất không nên dùng.
Khi không có nước và xà phòng, Bộ Y tế cho phép dùng dung dịch sát khuẩn chứa ít nhất 60% cồn, và cách kiểm tra là đọc nồng độ cồn ghi trên nhãn sản phẩm.5 Nước rửa tay khô chỉ phát huy tác dụng diệt khuẩn khi hàm lượng cồn đạt từ 60% trở lên.2 Đáng lưu ý, đa số sản phẩm ngoài thị trường không đáp ứng tiêu chuẩn này.
Loại dung dịch này cũng không thay thế được rửa tay truyền thống, vì không loại bỏ hoàn toàn mỡ và đường trên tay sau khi cầm đồ ăn.2 Nó cũng kém hiệu quả khi tay lấm bẩn hay dính dầu mỡ, và không loại bỏ được hóa chất độc hại như thuốc trừ sâu hay kim loại nặng.5 Với những tay dính bẩn rõ rệt, chỉ có nước và xà phòng mới giải quyết được.
Gia đình có trẻ nhỏ cần thêm hai lưu ý. Một là dung dịch sát khuẩn có cồn gây ngộ độc nếu uống hoặc nuốt, nên để xa tầm tay trẻ và giám sát khi trẻ tự dùng. Hai là theo nghiên cứu của Đại học Northwestern ở Mỹ, hệ miễn dịch của trẻ có thể bị ảnh hưởng nếu dùng chất diệt khuẩn thường xuyên, thậm chí gây rối loạn hormone. Với trẻ, xà phòng thông thường và nước sạch vẫn là lựa chọn an toàn hơn, còn dung dịch cồn chỉ dùng khi thật cần và có người lớn đứng cạnh.
Người có vết thương hở cũng không nên bôi nước rửa tay khô hay kem kháng sinh vào vết thương vì dễ gây dị ứng da.
Đọc thêm: Ít bạn bè sau 30 hóa ra lại lợi cho sức khỏe tinh thần
Khi da tay bị kích ứng
Rửa tay nhiều lần mỗi ngày là điều cần thiết, nhưng với người có sẵn bệnh da như viêm da cơ địa, viêm da tiếp xúc hay vảy nến, việc này có thể làm nặng thêm tổn thương. Da trở nên khô hơn, nứt nẻ, kích ứng, thậm chí nhiễm trùng.
Bệnh viện Da liễu Trung ương khuyến cáo sau khi rửa cần thấm tay thật khô bằng khăn sạch hoặc khăn giấy, chú ý kỹ phần da giữa các ngón, vì vi khuẩn lây truyền dễ dàng hơn giữa hai bàn tay ướt.
Người có da khỏe mạnh cũng nên dưỡng da. Sau khi tay đã khô, lấy lượng kem dưỡng ẩm cỡ hạt đậu xoa đều khắp hai bàn tay, chú ý các đầu ngón tay vì đây là nơi dễ khô và nứt nẻ nhất. Khi phải tiếp xúc hóa chất tẩy rửa hay làm việc trong môi trường ẩm ướt, nên đeo găng tay cao su và đeo càng ngắn thời gian càng tốt.
Nếu da tay xuất hiện vết đỏ, nứt nẻ hoặc ngứa kéo dài mà không cải thiện dù đã dưỡng ẩm, nên đến cơ sở da liễu gần nhất để được kiểm tra. Bác sĩ sẽ xem tình trạng da và hướng dẫn cách chăm sóc phù hợp, bởi đôi tay khỏe mới giữ bền được thói quen rửa tay mỗi ngày.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.
Nguồn tham khảo
- Rửa tay đúng cách để phòng bệnh hiệu quả (tuoitre.vn) ↩a ↩b ↩c ↩d ↩e
- Mối nguy hiểm khi dùng nước rửa tay khô thường xuyên (infonet.vietnamnet.vn) ↩a ↩b
- Người mắc bệnh về da cần lưu ý gì khi rửa tay trong mùa dịch? (vtv.vn) ↩a ↩b
- Rửa tay đúng cách là biện pháp đầu tiên để phòng ngừa Covid-19 (ytevietnam.edu.vn) ↩a ↩b
- Biện pháp phòng ngừa Covid-19 hiệu quả (kase.edu.vn) ↩a ↩b ↩c ↩d ↩e ↩f ↩g
- Rửa tay (Wikipedia) ↩a ↩b ↩c ↩d ↩e ↩f
Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn chuyên môn.