Tiền & nghề
Cách tiết kiệm tiền hiệu quả qua 6 bước từ mục tiêu đến dự phòng
Nhiều người nghĩ chỉ cần cắt giảm chi tiêu là đủ để tiết kiệm, nhưng cách tiết kiệm tiền hiệu quả cần mục tiêu rõ ràng và quy tắc phân bổ thu nhập như 50/30/20.
Tiết kiệm, theo nghĩa trong tài chính cá nhân, là phần thu nhập không dùng cho tiêu dùng hiện tại, được giữ ở mức rủi ro thấp để chuẩn bị cho mua nhà, học tập, kinh doanh hoặc những tình huống bất ngờ. Trong kinh tế học, đó là bất kỳ khoản thu nhập nào không bị chi vào tiêu dùng ngay, và thường khác với đầu tư vốn chấp nhận rủi ro cao hơn nhiều.
Cách tiết kiệm tiền hiệu quả không nằm ở việc cắt giảm càng nhiều càng tốt. Đó là một chuỗi quyết định có thứ tự: đặt mục tiêu, phân bổ thu nhập, theo dõi dòng tiền, tự động hóa, mua sắm có chủ đích và xây quỹ dự phòng.
Đặt mục tiêu trước khi trích tiền
Bước đầu tiên để tiết kiệm hiệu quả là xác định mục tiêu cụ thể, chia thành hai loại. Mục tiêu ngắn hạn kéo dài vài tháng đến một năm, như mua sắm, đi du lịch hoặc dự phòng chi phí phát sinh. Mục tiêu dài hạn hướng tới việc lớn hơn: mua nhà, giáo dục, chuẩn bị nghỉ hưu hoặc tích vốn kinh doanh.
Mục tiêu rõ ràng tạo động lực để kiên trì, cho biết cần trích bao nhiêu mỗi tháng và bao lâu thì đạt. Nó còn cho phép đo tiến độ để điều chỉnh kế hoạch khi thu nhập thay đổi.
Một mục tiêu không có con số và thời hạn gần như không thể theo đến cùng.
Ví dụ, muốn tiết kiệm khoảng 35 triệu đồng trong một năm, chỉ cần chia nhỏ thành 12 tháng, mỗi tháng trích khoảng 3 triệu đồng.2 Cùng một mục tiêu, cách chia thời hạn quyết định gánh nặng hàng tháng. Vì vậy, đặt thời hạn thực tế quan trọng không kém số tiền.
Với mục tiêu dài hạn như nghỉ hưu, con số gợi ý là để dành tiền hưu tăng dần đến mức 15% thu nhập mỗi tháng. Nếu chưa có bảo hiểm hưu trí, có thể bắt đầu bằng cách trích 5% thu nhập trước, rồi tăng thêm 2-3% mỗi năm. Mức tăng nhẹ theo thời gian khiến việc thích ứng ít khó chịu hơn so với đặt mức cao ngay từ đầu.
Một mẹo nhỏ giúp mục tiêu dễ sống còn là viết nó ra nơi thường nhìn thấy, gắn với một khoản chi cụ thể. Khi biết chính mình đang tiết kiệm cho việc gì, việc từ chối một bữa ăn ngoài hay một đơn hàng online mua theo cảm xúc trở nên dễ hơn nhiều.
Quy tắc 50/30/20 và hai lựa chọn khác
Quy tắc 50/30/20 chia thu nhập thành ba phần: 50% cho nhu cầu thiết yếu như nhà, ăn uống, hóa đơn tiện ích; 30% cho mong muốn cá nhân như giải trí, du lịch, sở thích; còn 20% dành cho tiết kiệm và đầu tư. Nếu muốn tích lũy nhanh hơn, có thể bớt phần mong muốn để tăng phần tiết kiệm, nhưng không nên cắt vào chi phí thiết yếu.
Với lương 12 triệu đồng mỗi tháng, cách chia này cho ra 6 triệu cho chi phí thiết yếu, 3,6 triệu cho chi tiêu linh hoạt và 2,4 triệu cho tiết kiệm. Con số 20% cũng khớp với khuyến nghị chung của nhiều chuyên gia tài chính: dành tối thiểu 20% thu nhập hàng tháng để tích lũy. Nếu thu nhập cao hoặc ít ràng buộc, nâng lên 30-40% sẽ nhanh hơn.
Không phải ai cũng áp được đúng tỷ lệ này.
Ở thành phố lớn, tiền nhà và ăn uống thường chiếm hơn nửa thu nhập. Khi đó có thể điều chỉnh thành 60/20/20 hoặc 70/20/10, miễn là phần tiết kiệm không bị bỏ. Chưa trích được 20% thì bắt đầu từ 5-10% và tăng dần; quan trọng là tiết kiệm đều đặn mỗi tháng, chứ không phải đạt con số chuẩn ngay từ đầu.
Ngoài 50/30/20, còn hai phương pháp thường được nhắc tới. Phương pháp 6 chiếc lọ chia thu nhập thành sáu quỹ: 55% thiết yếu, 10% tiết kiệm dài hạn, 10% giáo dục, 10% đầu tư, 10% hưởng thụ và 5% cho đi, phù hợp người muốn kiểm soát chi tiết từng dòng tiền. Phương pháp Kakeibo ghi chép tay theo bốn nhóm chi tiêu, hợp người muốn thay đổi thói quen chi tiêu từ gốc. Trong ba cách này, quy tắc 50/30/20 có độ phức tạp thấp nhất, chỉ cần quản lý ba quỹ, nên là lựa chọn dễ bắt đầu cho người mới.
Còn một cách chia nữa đến từ TS. Lê Thẩm Dương: 50% cho nhu cầu thiết yếu, 10% cho giáo dục, 10% cho tiết kiệm dài hạn, 10% cho hưởng thụ, 5% để trao đi và 15% là quỹ tài chính tự do.4 Điều đặc biệt ở cách chia này nằm ở hai quỹ cuối. Quỹ hưởng thụ 10% cần tiêu hết, vì đó là quỹ cân bằng cuộc sống, tiêu hết quỹ này giúp tinh thần và hiệu suất làm việc tăng; ngược lại, quỹ tài chính tự do tuyệt đối không được đụng đến để tiêu xài. Ông cũng nhấn mạnh các tỷ lệ chỉ để định hướng, tùy điều kiện từng người và từng khu vực.
Bốn cách chia trên không mâu thuẫn nhau, mà phù hợp với bốn kiểu người khác nhau. Người mới nên chọn cách đơn giản nhất để duy trì được, rồi khi đã quen theo dõi dòng tiền, chuyển sang cách chi tiết hơn nếu thấy cần.
Ghi chép để thấy tiền đi đâu
Sau khi có mục tiêu và tỷ lệ, bước tiếp theo là biết dòng tiền thực tế ra sao. Ghi lại mọi khoản thu và chi trong tháng, từ tiền nhà, tiền ăn cho đến những khoản nhỏ như ly cà phê, giúp kiểm soát tài chính cá nhân có căn cứ thay vì theo cảm tính.
Chỉ sau một tháng tổng kết, người ghi chép đã biết lương của mình tiêu vào việc gì và lọc ra các khoản không cần thiết. Đó là lúc những khoản chi nhỏ nhưng lặp lại mỗi ngày hiện ra rõ: mua nước, cà phê chỉ vì khát hoặc tiện tay nghe như chuyện vặt, nhưng cộng dồn cả tháng sẽ thành tổng chi phí không nhỏ.
Muốn cắt khoản này, chỉ cần mang theo bình nước khi ra ngoài, giảm số lần phải mua ngay từ gốc.
Ghi chép còn phục vụ một việc quan trọng khác: phân biệt giữa “cần” và “muốn”. Thực phẩm, quần áo, nhà ở và các khoản chi phí bắt buộc thuộc nhóm cần; điện thoại mới, giày mới, đồ ăn vặt thuộc nhóm muốn.2 Giảm các khoản muốn chính là nơi dư ra tiền để tiết kiệm, và chất lượng cuộc sống về sau cũng tốt hơn.
Đọc thêm: Tiết kiệm là gì và phần thu nhập không nên chi ra
Trích tiền tự động ngay khi nhận lương
Nguyên tắc “trả tiền cho bản thân trước” nói rằng: ngay khi nhận lương, trích ra một khoản cố định để tiết kiệm trước khi chi cho bất cứ việc gì khác. Cách này tránh tình trạng tiêu hết tiền trong tháng rồi mới tính chuyện để dành, thứ thường kết thúc bằng con số 0.
Tự động hóa là cách làm gọn nhất. Thiết lập lệnh chuyển tiền định kỳ từ tài khoản lương sang tài khoản tiết kiệm, thay vì chờ đến cuối tháng rồi trích phần dư. Khi khoản tiết kiệm được chuyển ngay đầu chu kỳ, các khoản chi còn lại tự giới hạn trong số tiền thực có. Người tiết kiệm cũng khỏi nhớ làm thủ công mỗi kỳ, giảm sai sót do quên hay do chi theo cảm xúc.
Một ví dụ với mức nhỏ dễ áp dụng: người có lương 10 triệu đồng mỗi tháng chia thành 2,5 triệu mỗi tuần, trong đó 500.000 đồng để tiết kiệm; đặt lệnh chuyển 500.000 đồng mỗi tuần là đủ, không cần can thiệp gì thêm. Có ngân hàng, ví dụ Cake by VPBank với sản phẩm Tiền gửi Tích lũy, cho phép gửi số tiền tối thiểu từ 100.000 đồng mỗi lần và hẹn giờ trích tự động theo ngày, tuần hoặc tháng. Với mức bắt đầu thấp như vậy, rào cản gần như không còn.
Mua sắm có danh sách, so giá trước
Chi tiêu thông minh là nửa còn lại của việc tiết kiệm.1 Trước mỗi chuyến mua sắm, lập danh sách những thứ cần mua và đưa thứ cần gấp lên đầu. Danh sách này là bước bắt buộc, không phải gợi ý, vì nó giữ cho người mua không lạc khỏi kế hoạch ngay từ cửa siêu thị.
So sánh giá cũng đáng làm như vậy. Cùng một sản phẩm, giá ở các nơi bán có thể chênh lệch từ 2% đến 7%; cộng dồn qua nhiều lần mua, phần chênh ấy thành một khoản không nhỏ. Trước khi mua một món giá trị cao như máy giặt, nên hỏi giá vài nơi bán rồi chọn nơi rẻ hơn, thay vì vội tin vào gói khuyến mãi được quảng cáo rầm rộ.
Trong siêu thị, một số chi tiết bày trí được thiết kế để kích thích mua sắm: quầy thanh toán thường đặt kẹo, nước ngọt ngay tầm tay khiến người đứng chờ mua thêm mà không để ý. Không phải gói quà tặng hay combo khuyến mãi nào cũng có lợi cho túi tiền, và đi dạo trong siêu thị khi không có nhu cầu là cách tự đặt mình vào tình huống dễ chi tiêu.
Ngoài siêu thị, thẻ thành viên và tích điểm tại siêu thị, cửa hàng tiện lợi mang lại quà tặng định kỳ, mã giảm giá và chương trình quay số. Các ưu đãi từ tài khoản ngân hàng hay mã được bạn bè chia sẻ cũng đáng kiểm tra trước khi thanh toán. Ít người nghĩ tới việc mua sắm theo nhóm với bạn bè, đồng nghiệp: nhờ giá bán sỉ, chi phí giảm từ 5% đến 10%. Vào dịp lễ, tết, mức giảm còn có thể cao hơn.
Bữa ăn hằng ngày cũng là mảnh đất rộng để tiết kiệm tiền. Nấu ăn tại nhà vừa rẻ hơn vừa cho phép chọn món mình thích và đảm bảo sức khỏe hơn ăn ngoài; người đi làm có thể mang cơm trưa từ nhà và hạn chế ăn ngoài tối đa một lần mỗi tuần.
Tuy nhiên, đừng chỉ nhìn vào giá rẻ: món đồ giá thấp nhưng nhanh hỏng chưa chắc đã tiết kiệm, nên tự hỏi món này có chi phí sử dụng thấp hơn trong vài năm tới không.
Đọc thêm: Chọn kỳ hạn tiết kiệm sinh lời cao khi lãi suất tiết kiệm ngân hàng giảm
Xây quỹ dự phòng khẩn cấp
Quỹ dự phòng khẩn cấp là khoản tiền dành riêng cho những tình huống bất ngờ như mất việc, ốm đau hay sửa chữa lớn, và cần được coi như một loại bảo hiểm: không dùng cho mục đích khác. Khi quỹ cạn, việc bổ sung lại tốn nhiều thời gian hơn dự kiến.
Công thức bắt đầu rất cụ thể. Trước tiên, tính tổng chi phí sinh hoạt hàng tháng gồm nhà ở, đi lại và thực phẩm. Sau đó nhân con số này với 3 để đặt mục tiêu ban đầu, cố gắng đạt trong vòng ba tháng, rồi mở rộng dần sang các quý tiếp theo cho đến khi quỹ đủ ba đến sáu tháng chi tiêu.
Con số tham khảo cho gia đình bốn người như sau. Theo khảo sát mức sống dân cư năm 2022 của Tổng cục Thống kê, mức chi tiêu bình quân là 2,7 triệu đồng mỗi người mỗi tháng, tương đương gần 11 triệu đồng mỗi tháng cho cả gia đình. Quỹ dự phòng ba đến sáu tháng chi tiêu của hộ như vậy vào khoảng 35-70 triệu đồng. Đây là mức cần nhiều thời gian để đạt, nên bắt đầu ngay cả với số tiền nhỏ vẫn tốt hơn chờ có tiền lớn mới bắt đầu.
Vì quỹ dự phòng phải sẵn sàng rút ra bất cứ lúc nào, nơi giữ nó cũng cần được cân nhắc. Nếu chọn gửi tiết kiệm kỳ hạn 12 tháng, lãi suất trong hệ thống ngân hàng dao động quanh ngưỡng 4,9-9% mỗi năm. Nhóm Big4 niêm yết mức thấp hơn: Agribank 4,8%, BIDV và VietinBank 4,7%, Vietcombank 4,6% mỗi năm theo biểu lãi suất online ngày 9/7/2025. Công thức tính lãi là tiền gửi nhân lãi suất phần trăm chia 12 rồi nhân số tháng gửi. Ví dụ gửi 100 triệu đồng kỳ hạn 12 tháng với lãi suất 6% mỗi năm, số lãi nhận được là 6 triệu đồng.3 Lãi suất cao thường đi kèm kỳ hạn dài và điều kiện rút sớm, nên phần quỹ cần dùng gấp có thể để ở kênh linh hoạt hơn, phần dư mới gửi kỳ hạn.
Những lỗi khiến tiết kiệm thất bại
Ba lỗi xuất hiện thường xuyên nhất đều có cách phòng tránh rõ ràng. Thứ nhất là động vào quỹ tiết kiệm cho chi tiêu không thiết yếu.1 Việc dùng tiền để dành mua điện thoại mới nghe vô hại, nhưng sau đó phát sinh chi phí sửa chữa, thay pin khiến tổng chi vượt xa kế hoạch, trong khi món cũ dùng bền có thể tốn ít tiền hơn về lâu dài.
Thứ hai là bỏ qua các khoản nợ lãi cao. Nên ưu tiên trả nợ thẻ tín dụng, vay tiêu dùng trước, vì trả sớm giúp tiết kiệm đáng kể tiền lãi; duy trì nợ ở mức thấp và chỉ vay khi thật sự cần thiết, rồi mới tăng mức tiết kiệm.
Thứ ba là chi theo cảm xúc khi đang buồn hay đang vui, hoặc chưa đặt hạn mức cho các khoản tiêu vặt nên không biết điểm dừng. Kỷ luật có thể bắt đầu từ việc nhỏ: dùng ví nhiều ngăn, chia tiền thành ngăn tiết kiệm, ngăn tiêu vặt, ngăn đi lại. Khi tiền tiết kiệm nằm ở ngăn riêng, việc rút ra mua sắm khó hơn hẳn, khác với việc tất cả nằm chung trong một tài khoản thẻ.
Cuối cùng, trước khi quyết định mức trích mỗi tháng, nên tự hỏi ba điều: chi phí thiết yếu của mình thực sự chiếm bao nhiêu phần thu nhập, mục tiêu hiện tại cần bao lâu, và quỹ dự phòng đã đủ ba tháng chưa. Trả lời được ba câu ấy là biết nên theo tỷ lệ chuẩn hay điều chỉnh, và đó là lúc cách tiết kiệm tiền đúng cách trở thành thói quen của riêng mỗi người.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.
Nguồn tham khảo
- Cách Tiết Kiệm Tiền Hiệu Quả: Ai Cũng Có Thể Làm Được (ketoanleanh.edu.vn) ↩a ↩b
- 3 kỹ năng quản lý tài chính cá nhân, dù lương dưới 10 triệu cũng phải nắm chắc, mục tiêu giàu có trong tầm tay (cafef.vn) ↩a ↩b
- Xuất hiện ngân hàng có lãi suất hơn 8% kỳ hạn 12 tháng: Gửi tiết kiệm 100 triệu đồng 12 tháng nhận tối đa bao nhiêu tiền lãi? (giadinh.suckhoedoisong.vn) ↩
- Người trẻ nên dành bao nhiêu phần trăm thu nhập mỗi tháng để tiết kiệm? (svvn.tienphong.vn) ↩
Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn chuyên môn.