Phong tục
Cách cắm hoa để bàn thờ gia tiên theo Đông bình Tây quả
Nhiều người nghĩ cắm hoa bàn thờ chỉ cần hoa đẹp và rực rỡ, nhưng nếp cũ chuộng hoa nhã, hương nhẹ, số cành lẻ và đặt đúng vị trí Đông bình Tây quả. Cách cắm hoa để bàn thờ gia tiên chuẩn còn gồm chọn loài hoa hợp từng dịp và trình tự làm cụ thể.
Cách cắm hoa để bàn thờ gia tiên theo nếp cũ là hoa sắc nhã, hương nhẹ, cắm số cành lẻ và đặt bình đúng phía theo quy tắc Đông bình Tây quả, chứ không phải cắm càng nhiều màu càng đẹp. Hoa dâng gia tiên là lễ vật, không phải vật trang trí.
Nhiều người trẻ lần đầu tự lo mâm lễ giao thừa mua hẳn mấy bó hoa nhiều màu để cắm cho rực rỡ. Ông bà trong nhà lại lặng lẽ cất bớt, chỉ giữ một lọ huệ trắng, đếm đủ cành lẻ và đặt đúng phía theo quy tắc của bàn thờ. Khác biệt ấy là chuyện nếp, không chỉ là thị hiếu.
Ý nghĩa của hoa dâng gia tiên
Nhà nghiên cứu Huỳnh Ngọc Trảng trong sách Khảo luận về Tết cho rằng hoa cúng là vật phẩm biểu thị sự thanh cao và quý giá. Hoa vừa dùng để dâng cúng chư thần, Phật, tổ tiên, vừa làm nên không gian trang nghiêm nơi thờ tự.1 Ông cũng chỉ rõ nguồn gốc của lễ vật này: bộ lễ vật dâng tổ tiên bắt nguồn từ ngũ phẩm cúng dường của Đạo giáo gồm hương, hoa, đèn, nước, quả, và lục cúng của Phật giáo gồm hoa, hương bôi, nước, hương đốt, thức ăn, đèn thắp.1
Như vậy, hoa đặt trên bàn thờ gia tiên không đơn thuần để đẹp mắt. Đây là một trong những lễ vật chính thức, ngang hàng với hương, đèn, nước, quả. Tiêu chí chọn hoa theo Huỳnh Ngọc Trảng cũng vì thế mà nghiêm ngặt: sắc, hương, tươi tốt và bền lâu; màu hoa thường chọn đỏ, vàng, hồng là những màu cát tường. Hoa có mùi hôi, mùi đắng cay, hoa của cây có gai, hoa mang tên xấu hay mau phai tàn thì không chọn.1
Cắm hoa trên bàn thờ gia tiên vì thế được xem là nét đẹp truyền thống, thể hiện lòng thành kính và tri ân tổ tiên, đồng thời tạo không gian thờ cúng trang nghiêm, ấm áp. Hiểu được ý nghĩa ấy, người cắm hoa sẽ tự nhiên chọn hoa cẩn thận hơn, thay vì cắm theo sở thích riêng.
Đọc thêm: Phong tục thờ cúng tổ tiên và những gì cần sắm cho bàn thờ gia tiên
Cách cắm hoa để bàn thờ gia tiên theo từng dịp
Ngày thường và các dịp cúng sóc vọng, hoa trên bàn thờ gia tiên thường quay quanh những loài quen thuộc nhất: cúc vàng, huệ ta, sen, hồng đỏ, đồng tiền và lay ơn. Mỗi loài mang một ý nghĩa riêng mà dân gian truyền lại.
Hoa cúc vàng là lựa chọn phổ biến nhất trong văn hóa thờ cúng của người Việt, mang ý nghĩa sự sống, phúc lộc, sự viên mãn và lòng hiếu thảo của con cháu. Chuyên gia phong thủy Nguyễn Hoàng nhận xét loài hoa này hội tụ đủ năm yếu tố ngũ hành, mang năng lượng dương tích cực, rất phù hợp để dâng lên gia tiên. Hoa huệ ta, khác với huệ tây, có cành dài vươn thẳng, sắc trắng, hương dịu, gắn với sự thuần khiết, thanh cao, hợp với không khí trang nghiêm. Hoa sen là biểu trưng của Phật giáo, mang cảm giác thanh tịnh; với gia đình theo đạo Phật, cắm hoa sen giúp cầu an lạc cho linh hồn tổ tiên. Hoa đồng tiền với các màu đỏ, cam, vàng được nhiều nhà dâng cúng để cầu công việc phát đạt, tiền tài tấn tới. Riêng hoa mẫu đơn được mệnh danh là vua của các loài hoa, biểu hiện giàu sang, phú quý, thường được dâng cúng vào những dịp lễ Tết quan trọng.
Các dịp trọng đại, lựa chọn lại có phần khác đi. Ngày cưới, ngoài những loài quen thuộc, hoa hướng dương ngày nay được ưa chuộng vì gắn với sự sắt son, chung thủy. Hoa hồng đỏ thể hiện tình yêu, sự gắn kết giữa các thế hệ và lòng hiếu thảo với tổ tiên. Hoa lay ơn dáng vươn cao mang ý nghĩa phát triển, thịnh vượng, thường dùng trong lễ Tết và giỗ chạp.
Chọn cành cũng quan trọng không kém chọn loài.1 Khi mua lay ơn, nên chọn cành có nhiều nụ để hoa nở từ từ, trưng được lâu hơn trên bàn thờ. Với huệ, nên chọn cành thân to, chắc khỏe, lá xanh tươi có độ bóng. Nguyên tắc chung là chọn bông to, cắt tỉa gọn gàng, giữ vừa đủ lá trên mỗi cành, và không lấy bông đã nở rộ vì mau tàn; nên chọn búp chỉ hơi hé mở rồi dưỡng qua đêm cho bung nở. Hoa và lá dùng để cắm cần có bề mặt trơn láng, còn đầy đủ cuống; nếu nhà không thờ Phật, hoa trên bàn thờ ông bà nên chọn loài có tên đẹp, mùi thơm và tránh các màu trầm, sẫm tối. Dịp giỗ kéo dài mấy ngày, một cành lay ơn nhiều nụ sẽ giữ được dáng vẻ suốt lễ, trong khi bông nở hết ngay từ sáng sớm thì chiều đã chớm héo.
Hoa nên tránh trên bàn thờ
Bên cạnh những loài được ưa dâng, dân gian cũng có danh sách các loài kiêng, mỗi loài gắn với một lý do riêng. Hoa nhài bị tránh vì tên gắn với câu tục ngữ chỉ sự bỏ bê; hoa phù dung vì sớm nở tối tàn; hoa xương rồng vì có gai; hoa dâm bụt vì tên gọi không hợp không gian trang nghiêm; còn cúc vạn thọ thì gắn với đám tang và có mùi hắc.
Hai loài gây tranh cãi nhiều nhất lại chính là hai loài quen thuộc: hoa ly và cúc vàng.
Chuyện hoa ly xuất phát từ chữ ly trong tên hoa, gợi nhắc sự chia ly, ly biệt, ngược với ý đoàn viên của ngày Tết; ngoài ra loài hoa này còn có mùi hương khá nồng, trong khi hoa cúng nên thơm nhẹ nhàng, dễ chịu. Nhà nghiên cứu văn hóa Nguyễn Hùng Vĩ nhìn chuyện này thoáng hơn: theo ông, quan niệm kiêng cắm hoa ly chỉ là một thứ gia vị cho cuộc vui Tết, không cần quá câu nệ, việc có đặt hoa ly lên bàn thờ hay không tùy quan điểm mỗi gia đình. Vì thế, gia đình nào thích hương hoa ly hoàn toàn có thể cắm loài hoa này để trang trí phòng khách hay bàn ăn, thay vì phải dứt khoát bỏ hẳn.
Cúc vàng thì ngược lại, vẫn là lựa chọn số một, nhưng đang dần vắng bóng trên nhiều bàn thờ ngày rằm, mùng 1. Lý do thực tế hơn cả là loài hoa này không bền: cắm trên bàn thờ, nơi chịu khói hương liên tục, cúc vàng càng nhanh tàn héo. Cũng cần nhớ rằng cúc vàng vừa là biểu tượng trường thọ, lòng thành kính, vừa gắn với tang tóc ở Việt Nam, Trung Quốc và Nhật Bản, khiến một số người cảm thấy cắm cúc trên bàn thờ gợi sự u buồn. Hai góc nhìn ấy giải thích vì sao cùng một loài hoa, nhà này quý, nhà kia né. Nên phân biệt quan niệm kiêng kỵ, vốn tùy nơi tùy nhà, với những lý do thực tế như độ bền hoa hay mùi hương nồng, để chọn cho bàn thờ nhà mình loài hoa thật sự hợp.
Số cành lẻ và vị trí bình
Số lượng hoa trên bàn thờ có quy củ riêng mà nhiều người trẻ chưa biết. Theo thuyết âm dương, số lẻ như 1, 3, 5, 7, 9 mang tính dương, đại diện sự sống, ánh sáng và sinh sôi. Vì thế hoa, quả và nén nhang, những vật mang tính động, đều chọn số lẻ, còn mâm cỗ mặn dâng cúng lại sắp theo số chẵn như 4 bát 4 đĩa, 6 bát 6 đĩa hay 8 bát 8 đĩa để biểu hiện sự vững chãi, sum vầy. Áp vào cách cắm hoa để bàn thờ gia tiên, gia chủ nên chọn số cành lẻ, tính trên các cành hoa chính; riêng dịp rằm, mùng 1 hay ngày giỗ họ, có thể dâng bình hoa 5 hoặc 7 cành.
Vị trí đặt bình cũng có quy củ. Theo quy tắc truyền thống Đông bình Tây quả, hoa cúng được cắm vào bình và đặt ở bên phải bàn thờ tính từ trong nhìn ra, tức là bên trái khi người đứng lễ đối diện bàn thờ.1
Một cô dâu mới về nhà chồng thấy nhà chồng cắm 5 cành huệ trong khi nhà mình vẫn quen cắm 3 cành. Hỏi lại mới biết cả hai đều đúng nếp số lẻ, chỉ khác thói quen từng gia đình. Còn nếu lỡ dâng hoa hay quả theo số chẵn thì cũng không nên hoang mang: dưới góc nhìn tâm linh, thần Phật và tổ tiên chứng giám ở cái tâm hướng thiện và đồ lễ thơm sạch, không câu nệ từng con số cụ thể.
Nắm được mấy tiêu chí chọn hoa và quy củ về số cành, vị trí rồi, bước tiếp theo là chuẩn bị bình cùng dụng cụ để bắt tay vào cắm.
Bước 1: Chuẩn bị bình và dụng cụ
Trước khi cắm, cần chuẩn bị bình hoặc chậu hoa hợp với bàn thờ, kéo cắt hoa và nước tinh khiết. Bình nên chọn dạng cao để tạo sự trang trọng, phải sạch sẽ và đã đổ nước trước khi cắm. Nếu cắm theo kiểu dựng khung trên xốp, như bình huệ ngày Tết, thì thêm miếng xốp cắm hoa, băng dính và các loại lá phụ trợ.
Cành hoa chọn theo tiêu chí đã nêu ở phần chọn hoa từng dịp, ưu tiên búp hơi hé mở để trưng được lâu. Riêng chuyện chọn bình, nhà có bàn thờ nhỏ như trong căn hộ chung cư nên tính trước chỗ đặt: một lọ hoa cao miệng nhỏ vẫn giữ được dáng trang trọng mà không chiếm nhiều mặt bàn, còn hai lọ đặt hai bên chỉ hợp với bàn thờ rộng.
Bước 2: Ướp xốp và cắm lá
Khung của bình huệ ngày Tết được dựng từ miếng xốp và lớp lá trước khi cắm hoa. Công đoạn đầu là nhúng miếng xốp vào nước khoảng 30 phút cho xốp ngậm no nước, giúp hoa tươi lâu hơn, sau đó dùng băng dính cố định xốp thật chắc vào miệng bình.
Tiếp theo, cắt các lá dứa thành hình chóp rồi cắm lá cao nhất vào giữa miếng xốp; mỗi lá sau thấp hơn lá trước 5cm, hai bên đối xứng nhau. Lớp lá này chính là khung xương quyết định dáng bình: lá cao bao nhiêu, hoa sẽ vươn theo bấy nhiêu, nên lúc này đã phải hình dung trước chiều cao của cả bình so với bàn thờ.
Sau khi các lá chính vào vị trí, cắm thêm vài cành lá ngâu vào những chỗ trống, tập trung ở phần giữa để che miếng mút xốp. Một bình huệ ngày Tết chỉ cần một miếng xốp ngậm nước, vài lá dừa cảnh và cành lá ngâu là đã có khung hoàn chỉnh, phần còn lại chỉ là cắm hoa vào khung sẵn có.
Bước 3: Cắm hoa và chỉnh bình
Đến công đoạn chính, cắt chéo gốc mỗi cành hoa khoảng 45 độ để tăng diện tích tiếp xúc với nước, giúp hoa hút nước tốt hơn. Với kiểu bình huệ, cắm cành huệ cao nhất vào giữa bình, để bông cao nhất lệch về bên trái 2cm so với lá dừa trung tâm, các cành còn lại thấp hơn chút và căn đều hai bên.
Nếu cắm nhiều loại hoa, trình tự là bắt đầu từ các cành lớn ở giữa rồi mới đến các cành nhỏ xung quanh, bố trí sao cho các loại hoa không chồng chéo lên nhau; cắm xong thì lùi lại nhìn tổng thể, kiểm tra và điều chỉnh các cành cho đều, đẹp.
Muốn cành hoa có dáng cong, chỉ cần dùng tay uốn nhẹ ở phần đầu bông cho đến khi đạt độ cong như ý.
Một bình huệ trắng cắm theo kiểu này hoàn thành chỉ trong khoảng 15 phút, đủ trang nghiêm cho mâm cỗ giao thừa trong căn hộ nhỏ. Với bàn thờ rộng, theo thường lệ, hoa nên cắm thành hai lọ đặt hai bên để tạo độ cân xứng, hài hòa âm dương, dù ngày thường hay ngày cưới.
Vài lưu ý cuối quyết định bình hoa có giữ được vẻ chỉn chu hay không. Cành hoa không nên quá dài để tránh bình xòe rộng hai bên che khuất di ảnh người đã khuất; nếu muốn hoa tươi lâu, xịt nước lên cánh hoa trước khi đặt lên bàn thờ, tuyệt đối không xịt khi bình đã đứng trên bàn thờ. Màu sắc chỉ nên dùng hai đến ba màu bổ trợ hài hòa, ưu tiên gam trang nhã để giữ sự tôn nghiêm. Trong những ngày lễ dài, nhớ thay nước thường xuyên để hoa luôn tươi mới.
Người xa quê hay ở chung cư không cần làm cầu kỳ: một lọ hoa cao, một loại hoa chính cắm số cành lẻ, đặt đúng phía bên phải bàn thờ tính từ trong nhìn ra, đã đủ trọn nếp. Ai muốn chọn thêm ngày lành cho việc bày biện bàn thờ hay các lễ khác trong năm có thể tra Lịch vạn niên hoặc xem ngày tốt trước khi làm, còn cách cắm hoa để bàn thờ gia tiên thì nắm được ba bước trên là tự tin làm được ngay.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.