Chúc Mừng Năm Mới

Đếm ngược Tết còn 78 ngày (mở trong thẻ mới)

Chính tả

Bữa cơm hay bửa cơm: từ nào chính xác?

Nhiều người hay viết nhầm “bữa cơm” thành “bửa cơm”, vì hai dấu hỏi và ngã đọc lên nghe gần giống nhau. Cách viết đúng là “bữa cơm”, chữ bữa mang dấu ngã; “bửa cơm” là lỗi cần sửa trước khi gửi bài.

10 phút đọc

Bữa cơm hay bửa cơm là thắc mắc của không ít người khi soạn tin nhắn, viết email hay nộp văn bản. Cách viết đúng là “bữa cơm”, chữ bữa mang dấu ngã; “bửa cơm” là lỗi dấu, gặp phải thì sửa lại. Trang này viết “bữa cơm” và coi “bửa cơm” là cách viết sai.

Cái khó của cặp từ này nằm ở chỗ hai cách viết đọc lên nghe gần giống nhau, nên người viết khó phát hiện bằng tai. Muốn chắc, phải nhìn mặt chữ và đối chiếu với cách dùng chuẩn trong sách báo. Phần dưới khẳng định đáp án, giải nghĩa, chỉ ra vì sao hay nhầm, rồi đưa ví dụ câu đúng câu sai, mẹo nhớ và quy tắc chung để tự phân biệt những cặp tương tự.

Bữa cơm hay bửa cơm: từ nào đúng

Câu trả lời chỉ có một: viết chuẩn là “bữa cơm”, còn “bửa cơm” là cách viết sai. Không có trường hợp cả hai cách đều được chấp nhận, cũng không có ngoại lệ theo vùng hay theo hoàn cảnh. Khi ai đó hỏi bữa cơm hay bửa cơm đúng chính tả, chữ bữa phải mang dấu ngã.

Dẫn chứng dễ thấy nhất nằm ngay trên mặt báo. Các tiêu đề như “Xà xẻo bữa cơm công nhân”, “Hấp dẫn bữa cơm truyền thống Việt” hay “Bữa cơm giữa rừng Việt Bắc” đều viết chữ bữa với dấu ngã. Bài “Bữa cơm tri ân ấm áp nghĩa tình” cũng giữ đúng dấu ấy. Bài viết về nồi canh mùa đông và bài về bữa cơm trưa của học sinh cũng vậy. Cách viết này xuất hiện đều đặn ở đủ loại bài, từ tin kinh tế, ẩm thực đến phóng sự, nên đây là chuẩn nên theo.

Kiểu lỗi này không phải chuyện riêng của cụm từ đang bàn. Cặp “trau chuốt” và biến thể gần âm của nó cũng rơi vào tình cảnh tương tự: chỉ “trau chuốt” được từ điển ghi nhận, cách viết kia không có nghĩa nên bị đánh giá là sai. Chữ “bửa” cũng vậy, nó không mang nghĩa nào được ghi nhận, nên cả cụm “bửa cơm” mất đi ý vốn có.

Đối chiếu qua một câu ví dụ sẽ thấy rõ hơn mọi lời giải thích. Câu đúng: “Cả nhà quây quần bên mâm bữa cơm tối.” Câu sai: “Cả nhà quây quần bên mâm bửa cơm tối.” Hai câu chỉ khác nhau đúng một dấu, nhưng một câu đọc lên đã mắt, câu kia cần sửa trước khi gửi đi.

Với người viết văn bản, sai một dấu trong cụm quen thuộc như thế này dễ bị người đọc để ý hơn là sai một từ lạ. Tin nhắn cho đồng nghiệp, đơn từ gửi cơ quan, bài đăng trên trang của công ty đều nên soát lại chữ bữa. Nếu còn nghi ngờ, tra nhanh trong ô Kiểm tra chính tả của trang trước khi bấm gửi.

Bữa cơm nghĩa là gì

Ai hỏi bữa cơm nghĩa là gì, hoặc bữa cơm là gì, thì có thể hiểu ngắn gọn thế này. Tiếng “bữa” chỉ một lần ăn trong ngày, còn “cơm” vừa gọi món cơm, vừa được người Việt dùng để chỉ bữa ăn chính nói chung. Ghép lại, “bữa cơm” là bữa ăn chính của gia đình, thường diễn ra vào buổi trưa hoặc buổi tối, khi mọi người tụ họp đông đủ quanh mâm.1

Một bữa cơm Việt truyền thống thường gồm cơm làm món chủ lực, kèm nước chấm, một món mặn có chất đạm, món rau luộc hoặc xào hay rau sống, và một món canh.1 Cụm từ vì thế gắn chặt với hình ảnh mâm cơm gia đình, chứ không đơn thuần gọi một lần ăn cho no bụng.

Sắc thái của từ còn rộng hơn nghĩa từ điển. Trên báo chí, người ta gặp những cụm như “bữa cơm tri ân” gắn với hoạt động sẻ chia. Chương trình “Triệu bữa cơm - Hà Nội nghĩa tình” đến với Bệnh viện Thận Hà Nội là một ví dụ cho thấy cụm từ này được dùng để nói về sự quan tâm giữa người với người. Những bữa cơm ấm áp nghĩa tình trong mùa dịch cũng mang cách dùng ấy.

Có những cái tên cho thấy cụm từ này đi vào cả chuyện lớn. “Bữa cơm bên Mẹ - Nghĩa tình Tháng 7” là tên một hoạt động tri ân, còn “Bữa cơm nghĩa tình” là nhãn dùng chung cho nhiều tin bài về hoạt động cộng đồng. Ở những trường hợp đó, “bữa cơm” là dịp quây quần, đùm bọc, chứ không còn đơn thuần là chuyện ăn uống.

Ngay trong cách nói về mức sống, cụm từ cũng xuất hiện. Cụm “ngày 3 bữa cơm, năm 2 bộ quần áo” từng được dùng khi bàn về mức sống tối thiểu. Một cụm viết sai dấu khó truyền tải trọn vẹn những ý này, nhất là khi nó nằm trong tên chương trình hay tiêu đề bài viết về hoạt động cộng đồng.

Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Mâm gỗ tròn có cơm trắng, rau xào, canh bí, thịt kho, nước chấm: bữa cơm nghĩa là gì
Mâm cơm đủ món mặn, rau, canh cho thấy bữa cơm là bữa ăn chính của cả nhà.

Vì sao hay viết nhầm và quy tắc phân biệt hỏi ngã

Nguyên nhân chính nằm ở cách phát âm. Ở nhiều nơi, dấu hỏi và dấu ngã được đọc gần như nhau, nên khi viết, người ta dựa vào tai để chọn dấu và dễ chọn nhầm. Tai nghe không tách bạch hai dấu, bàn phím thì cả hai đều có sẵn, lỗi vì thế lặp lại hằng ngày mà người viết không nhận ra.

Lỗi dấu không dừng ở chuyện hình thức. Nhầm lẫn giữa hai dấu này có thể làm thay đổi nghĩa của từ, khiến câu văn đọc lên khác đi hoặc trở nên tối nghĩa với người đọc. Với cụm đang bàn, chữ “bửa” không mang nghĩa nào, nên cả câu mất đi ý định kể về một bữa ăn.

Thói quen gõ nhanh trên điện thoại cũng góp phần. Nhiều người gõ theo phản xạ, dấu rơi vào chữ nào gần ngón tay thì chịu, rồi bỏ qua bước đọc lại. Cách sửa rẻ nhất là đọc thầm câu vừa viết một lượt; chữ nào nghe lạ thì dừng lại kiểm tra dấu trước khi gửi.

Điều đáng nói là lỗi này không hề hiếm, kể cả trong văn bản đã đăng. Vì thế, khi thấy một bài viết dùng “bửa cơm”, đừng lấy đó làm chuẩn để noi theo. Cách viết thống nhất trên các trang báo lớn vẫn là chỗ dựa đáng tin hơn.

Muốn phân biệt các cặp từ dễ lẫn, có thể nhớ ba hướng chung theo quy tắc dấu hỏi dấu ngã. Từ thuần Việt thường viết dấu hỏi; từ Hán Việt bắt đầu bằng D, L, V, M, N thường viết dấu ngã; trạng từ thường viết dấu ngã.2 Đây là quy tắc tổng quát, xử lý được khá nhiều trường hợp trong văn viết hằng ngày.

Riêng chữ “bữa” lại mang dấu ngã, nên quy tắc trên không giải thích trọn cho trường hợp này. Với những từ như vậy, cách chắc nhất là nhớ theo cách dùng chuẩn trong sách báo, hoặc tra lại khi nghi ngờ. Gặp một từ lạ, thử xác định nó thuộc loại nào rồi đối chiếu với ba hướng trên; nếu vẫn lấn cấn thì tra từ điển hoặc dùng ô Kiểm tra chính tả.

Quy tắc chỉ là gậy dò đường, không thay được việc đọc nhiều. Người viết quen mắt với mặt chữ chuẩn thường nhận ra chỗ sai rất nhanh, kể cả khi không kịp nhớ quy tắc nào. Đọc báo, đọc sách in và soát lại bài của mình là ba thói quen bổ sung cho nhau.

Đọc thêm: Mẹo nhớ các cặp từ hay viết sai chính tả theo từng nhóm

Ví dụ câu đúng, câu sai

Phần lớn lỗi chỉ lộ ra khi đặt vào câu cụ thể, nên dưới đây là tám cặp câu để bạn đối chiếu. Mỗi cặp một dòng đúng, một dòng sai, cùng một tình huống đời thường.

Gia đình: “Mẹ dọn mâm bữa cơm tối sớm hơn mọi ngày.” - “Mẹ dọn mâm bửa cơm tối sớm hơn mọi ngày.” Công việc: “Bữa cơm trưa ở cơ quan chỉ có ba mươi phút.” - “Bửa cơm trưa ở cơ quan chỉ có ba mươi phút.” Tết: “Ngày mùng hai, cả nhà ăn bữa cơm đầu năm bên nội.” - “Ngày mùng hai, cả nhà ăn bửa cơm đầu năm bên nội.” Trường lớp: “Cô giáo dặn học sinh ăn hết suất trong bữa cơm bán trú.” - “Cô giáo dặn học sinh ăn hết suất trong bửa cơm bán trú.”

Hàng quán: “Quán mở cửa từ bữa cơm sáng đến tối muộn.” - “Quán mở cửa từ bửa cơm sáng đến tối muộn.” Xa nhà: “Đi làm xa, tôi nhớ bữa cơm mẹ nấu nhất.” - “Đi làm xa, tôi nhớ bửa cơm mẹ nấu nhất.” Bạn bè: “Cuối tuần ghé nhà nhau ăn bữa cơm cho vui.” - “Cuối tuần ghé nhà nhau ăn bửa cơm cho vui.” Trên mạng: “Bài đăng kể về bữa cơm của công nhân nhận nhiều bình luận.” - “Bài đăng kể về bửa cơm của công nhân nhận nhiều bình luận.”

Cách đọc các cặp này cũng là một bài tập nhỏ. Đọc to câu đúng vài lần để mắt quen dần với dấu ngã trên chữ bữa. Khi viết lại, tay cũng dễ chọn đúng dấu hơn vì đã có hình ảnh mặt chữ trong đầu.

Nếu phải soát một văn bản dài, cách làm là tìm theo từng cụm chứ đừng đọc trôi cả bài. Gõ chữ “bữa” vào ô tìm kiếm của trình soạn thảo để xem mọi chỗ đã dùng, rồi kiểm tra từng chỗ một. Cách này nhanh hơn nhiều so với việc đọc lại từ đầu đến cuối.

Một người đàn ông ngồi ăn trưa bên bàn gỗ, khay kim loại có cơm, rau, cá nướng và chén canh, điện thoại úp mặt cạnh khay
Một người đàn ông ngồi ăn trưa bên bàn gỗ, khay kim loại có cơm, rau, cá nướng và chén canh, điện thoại úp mặt cạnh khay, ánh sáng ban ngày từ cửa sổ.

Mẹo nhớ nhanh và những cặp dễ lẫn khác

Mẹo dễ nhớ nhất bám vào nghĩa: “bữa” là một lần ăn, gắn với cái mâm, mà cái mâm thì cong lên như dấu ngã. Nhìn thấy mâm cơm là nhớ ngay chữ bữa phải mang dấu ngã, không phải dấu hỏi.

Thói quen soát bài cũng đáng đầu tư. Hãy ghi riêng chữ “bữa” vào một danh sách những từ hay nhầm dấu mà bạn tự ghi lại, dán ở chỗ hay nhìn. Danh sách càng dài thì càng đỡ phải tra lại.

Ngoài cặp đang bàn, tiếng Việt còn vài chữ gần âm hay bị nhầm tương tự. Cặp “trau chuốt” với biến thể viết bằng chữ ch chỉ có một cách đúng, vì cách kia không được từ điển ghi nhận. Muốn xem nhiều cặp cùng lúc, ghé Chuyên mục Chính tả của trang. Ở đó các bài xếp theo nhóm lỗi, tiện cho người phải viết nhiều mỗi ngày mà không có thời gian tra từng từ một.

Viết đúng từ rồi, chuyện còn lại là làm cho mâm cơm thêm đủ vị. Vào những ngày lạnh, một nồi canh có nước dùng ngọt đậm đà, chua thơm vừa miệng giúp cả nhà ăn ngon hơn; bốn gợi ý nồi canh cho mùa đông đã được bàn kỹ trong bài về món canh của trang. Nguyên liệu và cách nấu thuộc bài riêng, ở đây chỉ nhắc để bạn có hướng chọn món cho hôm nay.

Đọc thêm: Xúp hay súp: từ nào chính xác?

Nhớ nhanh

Ba dòng dưới đây đủ để bạn viết đúng mà không phải mở lại cả bài.

  • Chữ bữa trong “bữa cơm” mang dấu ngã, không mang dấu hỏi.
  • Thấy “bửa” ở đâu thì sửa ngay ở đó, kể cả trong tiêu đề hay tên chương trình.
  • Soát lại một lượt trước khi gửi; còn nghi ngờ thì tra ô Kiểm tra chính tả của trang.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Nguồn tham khảo

Kiểm tra chính tả

Kiểm tra chính tả tiếng Việt

Xem thêm trong mục Chính tả

chucmungnammoi.com