Chính tả
Xúp hay súp: từ nào chính xác?
Xúp hay súp? Các nguồn ghi khác nhau: cuốn từ điển tiếng Việt và trang hỏi đáp tiếng Nghệ coi “xúp” là chuẩn, Wikipedia ghi nhận cả hai cách. Riêng “súp lơ” viết với s mới đúng, vì phiên âm từ chou-fleur.
Thực đơn quán ăn, tờ rơi, bài đăng bán hàng vẫn in “súp cua”, “súp gà”, “súp bí đỏ” đều đặn. Người viết không cố tình sai, phần lớn chỉ viết theo điều mắt thấy tai nghe hằng ngày.
Nhưng khi tra lại, câu hỏi “xúp hay súp” không gọn như vậy. Có nguồn coi “xúp” là cách viết chuẩn, có nguồn ghi nhận cả hai, và có một trường hợp đi ngược hẳn nhóm còn lại: “súp lơ” mới đúng, “xúp lơ” sai.
Cái khó nằm ở chỗ hai từ gần nhau lại theo hai lối viết: “xúp gà” nhưng “súp lơ xanh”. Người viết thực đơn hay bài bán hàng phải nhớ cả hai, nếu không sẽ thấy bài mình lệch nhau ngay trước mắt.
Xúp hay súp: đáp án
Gõ “súp hay xúp” vào máy tìm kiếm sẽ thấy cả hai cách đều gặp trên sách báo. Nhưng chúng không ngang nhau ở mọi nguồn: cuốn Từ điển tiếng Việt do học giả Hoàng Phê chủ biên ghi “xúp” là cách viết đúng chính tả, còn “súp” là cách viết sai phổ biến.1
Trang hỏi đáp tiếng Nghệ cũng khẳng định “xúp” viết đúng, “súp” viết sai, và ghi nhận từ điển chỉ có mục “xúp” với nghĩa là món ăn lỏng kiểu Âu.
Trang Wikipedia tiếng Việt thì ghi “xúp” (bắt nguồn từ tiếng Pháp soupe) “hay còn viết là súp”, tức thừa nhận cả hai cách viết.2 Đây là chỗ các nguồn ghi khác nhau, và cũng là lý do người viết lúng túng.
Cặp từ này thuộc nhóm hai cách viết: cả “xúp” và “súp” đều được dùng. Cặp từ có mặt trong hai bộ từ điển song ngữ, và cách viết “xúp” xuất hiện nhiều hơn “súp” (4 lần so với 2 lần). Vì thế viết “xúp” hay “súp” đều được, miễn giữ một cách trong cả bài.
Quy tắc phiên âm từ mượn gốc Pháp hoặc gốc Anh ra tiếng Việt trong sách của tác giả Nguyễn Thùy Dung nêu: âm “c, s” chuyển thành “x”, âm “ch, sh” chuyển thành “s”.1 Từ soupe rơi vào nhóm đầu, nên thành “xúp”.
Cũng có lý do về giọng nói: nhiều người nói giọng Bắc đọc lẫn s với x, nên khi viết dễ đánh vần theo miệng mà nhầm hai chữ này. Cộng thêm thói quen thấy thực đơn in “súp” quanh năm, cách viết ấy cứ thế lan từ tờ này sang tờ khác.
Bảng dưới đây gom những cụm hay gặp để bạn đối chiếu nhanh.
Ngoại lệ nằm ở dòng thứ tư: “súp lơ” viết với s mới đúng, vì phiên âm từ chou-fleur, âm gốc là “ch” nên giữ s. Vì vậy “súp lơ” là cách viết đúng, còn “xúp lơ” là sai. Trên báo chí hiện nay, hai cách dùng lẫn lộn: có bài viết “súp cua”, “súp gà”, có bài lại viết “xúp rùa”, “xúp”.
| Cụm từ | Viết đúng |
|---|---|
| xúp gà | xúp |
| bột xúp | xúp |
| nước xúp | xúp |
| súp lơ | súp |
| xốt cà chua | xốt |
| sốt (cơm canh còn nóng) | sốt |
Nguồn gốc từ soupe của Pháp
Vào thế kỷ XVI, “xúp” bắt nguồn từ “sop”, ban đầu chỉ là loại canh hoặc món hầm dùng để nhúng những mẩu bánh mì; sau đó các nhà hàng ở Pháp mới đưa món này vào thực đơn như một món ăn riêng.2
Từ “xúp” xuất phát từ “soupe” của tiếng Pháp, qua tiếng Latin thông tục “suppa” nghĩa là “bánh mì ngâm trong nước dùng”, rồi từ một nguồn gốc tiếng Đức.2 Cái tên đi theo món ăn, không đi theo cách đọc của từng vùng.
Năm 1765, một doanh nhân ở Paris mở nhà hàng chuyên về các loại xúp; từ đó người ta gọi món ăn này là xúp trong các nhà hàng.2
Món ăn có trước cái tên rất lâu. Bằng chứng sớm nhất về xúp trong cách ăn uống của con người có từ thời kỳ đồ đá cũ, khi những tảng đá biến đổi do nhiệt được thả vào nước để đun sôi.2 Chưa có nồi, chưa có bát, người xưa đã biết cách đun nước có vị từ đá nóng.
Chữ “x” ở đầu từ là kết quả của quy tắc phiên âm, không phải cách người Việt tự đặt. Cùng quy tắc ấy cho ra “xúc xích” (sausage), “xi măng” (cement), “xi nê” (ciné), “xăng đan” (sandal).1 Ngược lại, “sơ mi” (chemise), “sô cô la” (chocolate), “súp lơ” (chou-fleur) chuyển thành s, vì âm gốc là “ch, sh”.1 Nắm nhóm này là nắm được phần lớn lý do vì sao có chữ x trong tên món ăn.
Chuyện chữ nghĩa nhiều khi đi sau chuyện ăn uống. Người Pháp đã gọi món nước dùng ấy là soupe từ lâu trước khi người Việt viết nó ra chữ quốc ngữ, nên cách viết hôm nay là dấu vết của một chặng phiên âm dài, không phải một lựa chọn tùy tiện.
Ảnh minh họa được tạo bằng AI
Xúp nghĩa là gì: món ăn lỏng kiểu Âu
Xúp nghĩa là gì? Đây là món ăn lỏng theo lối Âu: thịt hoặc cá nấu cùng rau, đậu và gia vị, thường mở đầu bữa ăn, theo định nghĩa trong từ điển.2
Trong tiếng Việt, từ này còn chỉ món ăn dạng lỏng như canh hoặc dạng sánh sệt kiểu Âu, làm từ thịt, cá, rau, đậu, trái cây, nước hoặc chất lỏng khác, thường ăn vào đầu bữa cơm kiểu Âu.2 Xúp của người châu Á, đặc biệt ở Việt Nam với món cháo, chịu ảnh hưởng từ các loại xúp đặc của Trung Quốc, thường dùng tinh bột như bột gạo hay bột sắn hòa với nước để tạo độ sánh.2
Trong ẩm thực truyền thống của Pháp, xúp chia thành hai nhóm: nhóm xúp trong (bouillon, consommé) và nhóm xúp đặc (purée, bisque, xúp kem).2 Nổi tiếng nhất là xúp cà rốt Potage de Crécy; tên món lấy từ địa danh Crécy-en-Ponthieu, vùng có cà rốt ngon bậc nước Pháp.3 Món này nấu được theo hai kiểu: xúp kem đặc sánh và xúp nhiều nước như canh; cả hai kiểu đều lấy nước lèo rau hoặc nước lèo gà làm nguyên liệu chính.3 Xúp miso của Nhật Bản gồm miso hòa trong nước dùng dashi, thường đi kèm bữa cơm truyền thống có canh và các món ăn kèm.4
Về mặt dinh dưỡng, ăn xúp thường xuyên có lợi cho hệ tiêu hóa và góp phần bổ sung nước cho cơ thể, vì phần lớn lượng nước ta nạp vào đến từ đồ uống hoặc thực phẩm như xúp, rau và trái cây. Mặt trái là các loại xúp đóng hộp và xúp ăn liền thường chứa nhiều natri. Một chén xúp gà đóng hộp nặng 106 gram có thể cung cấp tới 80% lượng natri được khuyến nghị hằng ngày. Lượng natri cao làm tăng nguy cơ bệnh tim, cao huyết áp, bệnh thận và đột quỵ. Nấu ở nhà thì chủ động được lượng muối, đó là cách đơn giản nhất để giữ món này ở mức vừa phải.
Với người Việt, thực đơn có thể ghi “xúp cua”, “xúp gà”, “xúp bí đỏ”, nhưng cách viết nào chuẩn vẫn là chuyện riêng, và đó là điều bài này muốn chốt lại.
Đọc thêm: Cắn rứt hay cắn dứt: từ nào chính xác?
Tiếng Nghệ nói thế nào
Trong tiếng Nghệ, “sốt” mang nghĩa cơm, canh vừa bắc xuống còn nóng, như trong câu “cơm sốt canh sốt”. Người Nghệ vì thế nói “sốt vang” thay vì “xốt vang”, bởi nghĩ món ăn phải nóng mới đúng.
Cách nói ấy có lý do riêng của nó, nhưng khi viết thì vẫn phải theo luật chính tả chung: viết “xúp” thay vì “súp”, “xốt” thay vì “sốt”, dù người viết ở vùng miền nào.
Từ “xốt” phiên âm từ tiếng Pháp “sauce”; trong tiếng Pháp, “s” phát âm “xờ” nhẹ nên đọc thành “xốt”. Cách viết đúng là “xốt”, “nước xốt”, “xốt cà chua”, “xốt vang”, “xốt nướng”, “xốt chua ngọt”; “sốt” chỉ đúng khi mang nghĩa nước nóng. Nắm được chỗ này thì viết thực đơn món Tây bớt được một lỗi hay gặp.
Ví dụ câu đúng và sai
Tám cặp câu dưới đây là ví dụ đời thường, chia thành bốn nhóm: món ăn trong bữa, nguyên liệu nấu, rau củ và nước chấm. Ở mọi cặp, dòng trên đúng, dòng dưới sai.
Một địa danh cũng mang chữ “súp” trong tên: Ea Súp ở Đắk Lắk. Vụ cháy chợ ở huyện này mới kiểm đếm được hơn một nửa đã thiệt hại 36 tỉ đồng. Cũng ở đó, xã Ea Súp đã giao dịch thành công 850 tấn gạo đặc sản sau một phiên livestream. Đó là tên đất, viết với s theo tên gọi địa phương, không liên quan gì tới bát xúp khai vị.
- Mẹ nấu xúp gà cho bữa sáng (đúng) / Mẹ nấu súp gà cho bữa sáng (sai)
- Quán mới thêm món xúp bí đỏ vào thực đơn (đúng) / Quán mới thêm món súp bí đỏ vào thực đơn (sai)
- Nhớ mua gói bột xúp để nấu nhanh (đúng) / Nhớ mua gói bột súp để nấu nhanh (sai)
- Nêm nếm nước xúp trước khi múc ra bát (đúng) / Nêm nếm nước súp trước khi múc ra bát (sai)
- Luộc súp lơ xanh vừa chín tới rồi vớt ra (đúng) / Luộc xúp lơ xanh vừa chín tới rồi vớt ra (sai)
- Xào súp lơ với tỏi cho thơm (đúng) / Xào xúp lơ với tỏi cho thơm (sai)
- Món thịt bò rưới xốt vang (đúng) / Món thịt bò rưới sốt vang (sai)
- Chấm rau củ với xốt chua ngọt (đúng) / Chấm rau củ với sốt chua ngọt (sai)
Đọc thêm: Thiếu sót hay thiếu xót: từ nào chính xác?
Mẹo nhớ và kiểm tra
Cách nhớ gọn nhất là nhớ theo hai nhóm đã nêu ở trên: nhóm viết x gồm xúc xích, xi măng, xăng đan và xúp; nhóm viết s gồm sơ mi, sô cô la và súp lơ. Gặp từ mới cùng gốc, chỉ cần xếp nó vào đúng nhóm là đoán được cách viết.
Khi phân vân giữa hai cách, cách chắc nhất là tra từ điển hoặc gõ cả câu vào ô Kiểm tra chính tả của trang. Quy tắc phiên âm từ mượn được trình bày kỹ ở bài quy tắc viết từ mượn, còn các cặp dễ nhầm khác nằm trong Chuyên mục Chính tả.
Một mẹo nhỏ khi viết thực đơn hoặc bài đăng bán hàng: chọn một cách viết rồi giữ nguyên cả bài. Nếu dòng đầu ghi “xúp cua” thì dòng cuối cũng phải là “xúp”, đừng để nửa trên “xúp” nửa dưới “súp”. Người đọc khó chịu vì bài lúc “xúp” lúc “súp” hơn là vì bạn chọn cách nào.
Riêng với từ “súp lơ”, đừng máy móc áp quy tắc nhóm x cho mọi từ có âm đầu giống nhau. Cứ nhớ nó thuộc nhóm s vì phiên âm từ chou-fleur, và viết đúng ngay từ lần đầu trong thực đơn rau củ.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.