Lắp đặt năng lượng mặt trời tại nhà và hoàn vốn sau 5-6 năm

Một mái nhà 100 m2 ở thành phố, sau khoảng một tuần thi công và đấu nối, đã có thể tự phát điện dùng trong ngày và bán phần dư cho ngành điện. Việc lắp đặt năng lượng mặt trời tại nhà hiện tốn khoảng 13-16 triệu đồng mỗi kWp. Giá điện bán hơn 2.900 đồng một kWh đưa thời gian thu hồi vốn xuống còn 5-6 năm.^{22 Điện mặt trời áp mái rất sôi động (tuoitre.vn)}

Từ ngày 1/7/2019 đến 26/5/2020, gần một năm, cả nước có thêm 21.250 hệ thống điện mặt trời áp mái với tổng công suất 449 MW.^{22 Điện mặt trời áp mái rất sôi động (tuoitre.vn)}

Đến đầu năm 2020, EVN thống kê 27.990 khách hàng dùng điện mặt trời áp mái, gồm 22.900 hộ gia đình và 5.096 doanh nghiệp, tổng công suất 578 MW. Họ đều đi qua vài việc quen thuộc: đo mái nhà, chọn công nghệ, làm thủ tục và ký hợp đồng bán điện dư.

Vì sao nên lắp năng lượng mặt trời tại nhà

Việt Nam đứng thứ tám thế giới về công suất lắp đặt năng lượng mặt trời với 16.504 MW, chiếm 2,3% công suất toàn cầu, mức bình quân 60 W mỗi người. Thiên nhiên cũng thuận: cả nước nhận 2.500-3.000 giờ nắng mỗi năm, nhiệt độ bình quân trên 21 độ C, bức xạ trung bình khoảng 3-5 kWh/m2/ngày.

Định hướng dài hạn càng củng cố thêm lý do.

Theo Quy hoạch điện VIII, đến năm 2030 nguồn điện mặt trời chiếm khoảng 8,5% tổng công suất các nhà máy điện; đến năm 2050, điện gió và điện mặt trời cùng chiếm 59,5%-63,8%. Người lắp hệ thống mái nhà vì thế ít phải lo mình đi ngược xu thế chung.

Chi phí thiết bị cũng có lợi thế riêng. IRENA đánh giá: trong các nước sản xuất pin quy mô lớn ngoài Trung Quốc, Việt Nam là nơi làm ra tấm pin rẻ nhất.^{11 Pin năng lượng mặt trời: Tin tức, Video, hình ảnh Pin năng lượng mặt trời (cafebiz.vn)} Nhờ vậy, suất đầu tư trong nước giảm đủ sâu để rút ngắn thời gian hoàn vốn so với mức ước tính trước đây.

Điều kiện ấy khiến điện mặt trời áp mái hợp từ hộ nhỏ có mái trên 12 m2 đến nhà máy khu công nghiệp mái lớn, tiêu thụ nhiều điện.^{55 Nhà đầu tư sốt ruột chờ giá điện mặt trời áp mái (vietstock.vn)} Cách vận hành của hệ thống hòa lưới cũng đơn giản: điện mặt trời nhỏ hơn nhu cầu thì nhà nhận thêm từ lưới; lớn hơn thì phần dư phát lên lưới; mất điện lưới, hệ thống tự cách ly để đảm bảo an toàn.^{66 EVN HANOI cung cấp mẫu đăng ký bán Điện mặt trời áp mái (infonet.vietnamnet.vn)}

Lợi ích không dừng ở tờ hóa đơn. Mái pin che nắng trực tiếp, cách nhiệt, giảm nhiệt cho ngôi nhà và bớt áp lực quá tải cho lưới điện mùa nắng nóng.^{33 Ngành điện Hà Tĩnh mua gần 1,9 tỷ đồng từ điện mặt trời áp mái (congthuong.vn)}

Pin mặt trời còn lên cả ruộng đồng và phố xá ở nước ngoài. Tại Đức, nhiều hộ nông dân tăng lợi nhuận bằng cách lắp pin trên diện tích đất nông nghiệp. Ở một khu phố phía đông London, người dân đồng loạt dùng điện mặt trời thay vì chỉ phụ thuộc điện thông thường. Còn Nhật Bản đối mặt bài toán ngược chiều: nhu cầu tái chế tấm pin cũ khi giảm hiệu suất ngày càng gia tăng.

Quy mô lớn hơn, Mondelez Kinh Đô lắp hệ thống tại nhà máy Hưng Yên từ tháng 5/2023, công suất 2.233 kWp, sản xuất hơn 2,399 triệu kWh điện mỗi năm, hướng tới giảm 35.800 tấn CO2 sau 25 năm. Nhà máy Bình Dương của công ty này còn lớn hơn: 5.458 tấm pin, công suất 2.999 kWp, dự kiến hoàn thành tháng 1/2024.

Dòng tiền đã về thật với người dân. Riêng Hà Tĩnh, 5 tháng đầu năm 2020 có 102 khách hàng bán cho ngành điện gần 1 triệu kWh, tương đương hơn 1,9 tỷ đồng, tăng gần gấp đôi cả năm 2019.

Bước 1: Đánh giá mái và hóa đơn

Việc đầu tiên khi tính chuyện lắp đặt năng lượng mặt trời tại nhà là xem lại hóa đơn điện của ít nhất một năm để biết mức tiêu thụ hằng tháng, rồi đối chiếu với diện tích mái. Ngưỡng tối thiểu không cao: hộ có mái trên 12 m2 đã đủ lắp một hệ thống nối lưới.

Công suất thường đi theo diện tích mái sẵn có.^{55 Nhà đầu tư sốt ruột chờ giá điện mặt trời áp mái (vietstock.vn)} Mái khoảng 100 m2 đủ chỗ cho hệ thống 10 kWp, thi công và đấu nối bán điện cho EVN chỉ mất khoảng một tuần. Theo suất đầu tư tham khảo 13-16 triệu đồng mỗi kWp, hệ thống 10 kWp nằm trong khoảng 130-160 triệu đồng.

Có nhà chọn quy mô nhỏ hơn: một hộ ở Hoàng Mai, Hà Nội bỏ ra khoảng 100 triệu đồng cho hệ thống 5 kWp.^{55 Nhà đầu tư sốt ruột chờ giá điện mặt trời áp mái (vietstock.vn)}

Ngân sách dự phòng cũng nên tính ngay từ bước này, vì bảo trì thường chiếm 1-3% tổng giá trị đầu tư mỗi năm.

Cách chọn công suất cụ thể: lấy mức tiêu thụ điện ban ngày chia cho số giờ nắng hữu hiệu, cộng thêm biên độ dự phòng. Hộ chạy máy lạnh cả buổi trưa tận dụng được nhiều phần điện tự phát hơn hộ chỉ dùng điện vào buổi tối, khi hệ thống đã ngừng sản xuất.

Bước 2: Chọn công nghệ

Một hệ thống điện mặt trời gồm tấm pin, biến tần inverter, bộ sạc và ắc quy lưu trữ; biến tần chuyển điện một chiều DC từ pin sang điện xoay chiều AC cho thiết bị điện. Người lắp có ba lựa chọn: hòa lưới (On-grid), độc lập (Off-grid) và kết hợp (Hybrid).

Loại hòa lưới phổ biến nhất: ưu tiên dùng điện mặt trời trước, thiếu thì lấy từ lưới quốc gia. Loại độc lập hoàn toàn không phụ thuộc điện lưới, điện sản xuất ra được lưu vào ắc quy. Loại kết hợp vừa hòa lưới vừa có ắc quy lưu điện. Nơi mất điện thường xuyên cần ắc quy; nơi lưới ổn định, loại hòa lưới đơn giản hơn về thiết bị.

Công nghệ cũng đang đổi bài toán giá. Hiệu suất pin tăng 20% trong hai năm, giá thành giảm tương ứng.^{55 Nhà đầu tư sốt ruột chờ giá điện mặt trời áp mái (vietstock.vn)} Thời gian hoàn vốn vì thế rút ngắn đáng kể so với mức ước tính trước đây.⁵

Về giá bán, FIT theo Quyết định 13 là 1.943 đồng/kWh (8,38 cent) trong 20 năm, thấp hơn 0,97 cent so với mức 9,35 cent theo Quyết định 11 trước đây.

Nghị định mới nhất về điện năng lượng tái tạo còn khuyến khích lắp thêm hệ thống lưu trữ điện. Vậy nên ắc quy nhiều khả năng có thêm vai trò với mái nhà trong thời gian tới.

Đọc thêm: Đầu tư là gì: tính lợi nhuận và chọn kênh theo túi tiền

Bước 3: Thủ tục đấu nối

Căn cứ pháp lý cho việc đăng ký mua bán điện mặt trời áp mái là Thông tư 16/2017/TT-BCT ngày 12/9/2017 và Thông tư 05/2019 ngày 11/3/2019 của Bộ Công Thương.^{66 EVN HANOI cung cấp mẫu đăng ký bán Điện mặt trời áp mái (infonet.vietnamnet.vn)} Được bán điện dư là tổ chức, cá nhân đang mua điện trực tiếp của đơn vị điện lực và có lắp hệ thống áp mái.⁶

Thủ tục đã điện tử hóa. Khách hàng liên hệ qua tin nhắn hoặc email, sau hai ngày EVN liên hệ ký hợp đồng điện tử và hỗ trợ lắp công tơ hai chiều ghi nhận điện phát lên lưới.^{22 Điện mặt trời áp mái rất sôi động (tuoitre.vn)} Khi đăng ký, chủ đầu tư cung cấp địa điểm, công suất dự kiến và mã khách hàng sử dụng điện để đơn vị điện lực khảo sát đấu nối.^{66 EVN HANOI cung cấp mẫu đăng ký bán Điện mặt trời áp mái (infonet.vietnamnet.vn)}

Khung pháp lý mới nhất là Nghị định 58/2025/NĐ-CP, ban hành ngày 3/3/2025 và có hiệu lực cùng ngày. Nghị định quy định chi tiết một số điều của Luật Điện lực 2024 về phát triển điện năng lượng tái tạo và điện năng lượng mới, thay thế Nghị định 135/2024/NĐ-CP về cơ chế khuyến khích điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ. Theo đó, nguồn điện tự sản xuất được đấu nối với hệ thống điện quốc gia và bán sản lượng dư theo quy định pháp luật.

Có một giai đoạn từng khiến nhiều người băn khoăn.

Đầu tháng 1/2022, nhiều hộ lắp điện mặt trời mái nhà nhận thông báo của công ty điện lực địa phương, yêu cầu đăng ký bổ sung ngành nghề kinh doanh bán điện để tiền điện không bị gián đoạn. Tuy nhiên, câu chuyện không đáng lo như vẻ ngoài. Theo cán bộ Vụ Kinh tế Công nghiệp (Bộ Kế hoạch và Đầu tư), doanh thu bán điện cho EVN của phần lớn mái pin chỉ từ 1 triệu đến vài chục triệu đồng mỗi năm. Ở mức ấy, hộ không cần phải đăng ký kinh doanh.

Hai điểm pháp lý khác giúp yên tâm hơn. Theo văn bản 7149/BKHĐT-KTCN ngày 18/10/2021 của Bộ Kế hoạch và Đầu tư, lắp đặt điện mặt trời mái nhà không thuộc đầu tư kinh doanh có điều kiện và được miễn giấy phép hoạt động điện lực theo Thông tư 21/2020/TT-BCT. Thông tư 40/2021/TT-BTC của Bộ Tài chính cũng miễn thuế giá trị gia tăng và thuế thu nhập cá nhân cho hộ kinh doanh, cá nhân có doanh thu từ 100 triệu đồng trở xuống trong năm.

Chi phí và bảo trì

Tổng chi phí lắp đặt năng lượng mặt trời tại nhà gồm hai phần: đầu tư ban đầu theo suất đã nêu và ngân sách bảo trì hằng năm. Ông Nguyễn Quốc Dũng của EVN lý giải thời gian thu hồi vốn khoảng 5-6 năm với mức giá điện bán hơn 2.900 đồng một kWh.^{22 Điện mặt trời áp mái rất sôi động (tuoitre.vn)}

Bảo trì chiếm 1-3% tổng giá trị đầu tư mỗi năm, một khoản cần tính vào chi phí hệ thống năng lượng mặt trời Việt Nam ngay từ đầu. Hệ thống dân dụng 5 kWp trị giá khoảng 60-80 triệu đồng cần 2-4 triệu đồng/năm cho việc này, tương đương 167.000-333.000 đồng một tháng. Khoản này gồm vệ sinh tấm pin 2-4 lần/năm giá 800.000-1.200.000 đồng, kiểm tra inverter và hệ thống điện 500.000-1.000.000 đồng, kiểm tra khung giá đỡ 300.000-500.000 đồng. Ngoài ra nên dự phòng 500.000-1.000.000 đồng cho sửa chữa nhỏ.

Quy mô lớn hơn thì con số khác hẳn. Hệ thống thương mại hoặc nhà xưởng 100 kWp tốn 27-44 triệu đồng mỗi năm để bảo trì. Trong khoản ấy, vệ sinh pin chiếm 10-15 triệu, bảo dưỡng inverter trung tâm 5-8 triệu, kiểm tra hệ thống AC/DC 4-6 triệu, đo kiểm hiệu suất 3-5 triệu, còn dự phòng sửa chữa 5-10 triệu đồng.

Ví dụ vận hành rõ nhất về lợi nhuận sau khi lắp đặt năng lượng mặt trời tại nhà là gia đình ông Nguyễn Đắc Thọ ở khu vực quận 3 cũ, TP.HCM. Hệ thống 13 kW phát 1.000-1.100 kWh mỗi tháng.^{22 Điện mặt trời áp mái rất sôi động (tuoitre.vn)} Với giá bán 9,35 cent/kWh, chủ nhà nhận 2,1-2,2 triệu đồng, trừ tiền điện dùng dư còn 500.000-700.000 đồng.

Sản lượng và doanh thu thay đổi theo diện tích mái, vùng khí hậu và mức tiêu thụ của từng nhà, nên đây chỉ là mức để đối chiếu.

Đọc thêm: Cách thay lốp xe máy tại nhà: các bước và chi phí

Rào cản và sai lầm

Thách thức năng lượng tái tạo Việt Nam lớn nhất với người lắp mái nhà nằm ở cơ chế giá. Nhiều nhà đầu tư từng chờ gần 10 tháng chưa biết giá mua điện mới; có trường hợp lắp sau ngày 30/6 chỉ được ghi nhận chỉ số chờ thanh toán, khiến người dân và doanh nghiệp ngần ngại rót vốn.

Chính sách FIT cũ cũng từng gây khó. Giá 1.943 đồng/kWh áp dụng từ 22/5/2020 nhưng chỉ dành cho dự án hoàn thành trước 31/12/2020. Vấn đề là chính sách này ban hành muộn, vào tháng 4/2020, tức 10 tháng sau khi chương trình trước hết hiệu lực. Nhà đầu tư vì thế có rất ít thời gian triển khai.^{22 Điện mặt trời áp mái rất sôi động (tuoitre.vn)}

Từ 2021, chính sách dự kiến bỏ giá FIT cố định, chuyển sang khung giá phát điện hằng năm do Bộ Công Thương ban hành theo sát giá thị trường. Dự thảo yêu cầu tự dùng tại chỗ 70-90%, chỉ 10-30% bán lại cho EVN. Dự thảo mới còn mở đường về quy mô: dự án áp mái không còn bị giới hạn dưới 1 MWp mà có thể tới 7-8 MWp, đấu nối vào lưới dưới 35 kV.^{44 Sẽ bỏ giá FIT cố định cho điện mặt trời áp mái (dansinh.dantri.com.vn)} Tháng 11/2023, Bộ trưởng Công Thương Nguyễn Hồng Diên cho biết Bộ đang trình Chính phủ ban hành nghị định về điện mặt trời áp mái, theo hướng không đặt giới hạn công suất, miễn là không gây áp lực lên lưới điện.

Về kỹ thuật, công suất phát không ổn định theo cường độ bức xạ nên cần nguồn dự phòng. Trong khi đó, hệ thống tiêu chuẩn thiết kế, vận hành, đấu nối cho năng lượng tái tạo còn thiếu và chưa đồng bộ. Tỷ lệ nội địa hóa cũng chưa cao: hầu hết tấm pin và nhiều linh kiện phải nhập khẩu, gây khó khăn về chi phí thiết bị và chuyên gia. Hạ tầng truyền tải là điểm nghẽn nữa: phần lớn nhà máy điện mặt trời tập trung ở miền Nam gây quá tải lưới, một số dự án chậm vận hành vì đường dây tải chưa xong.

Sai lầm thường gặp nhất nằm ở khâu chăm sóc: bụi bẩn, lá cây hoặc phân chim tích tụ trên tấm pin làm giảm hiệu suất phát điện từ 5-20%.

Vì thế, khu vực nhiều bụi cần vệ sinh pin 2-4 lần mỗi năm, khu vực ít ô nhiễm 1-2 lần, chi phí mỗi lần từ vài trăm nghìn đến vài triệu đồng.

So sánh theo quy mô

So sánh lợi nhuận năng lượng mặt trời hộ gia đình theo công suất nên dựa trên các hệ thống đã vận hành và suất đầu tư chuẩn. Cả hệ thống 5 kWp trị giá 60-80 triệu đồng lẫn hệ thống 10 kWp đầu tư 130-160 triệu đồng đều hướng tới hoàn vốn khoảng 5-6 năm với giá điện bán hơn 2.900 đồng một kWh.

Trường hợp 13 kW nêu trên cho thấy quy mô càng lớn, sản lượng bán dư càng nhiều. Tuy nhiên, dòng tiền hằng tháng phụ thuộc phần lớn vào tỷ lệ tự dùng tại chỗ của từng nhà.

Muốn tính trước cho mái nhà mình, cách đơn giản là lấy công suất nhân suất đầu tư đã nêu để có tổng vốn, cộng ngân sách bảo trì 1-3% mỗi năm, rồi đối chiếu sản lượng dự kiến với hóa đơn điện hiện tại. Đây là cách đánh giá đầu tư năng lượng mặt trời nhà riêng đơn giản nhất. Ai cân nhắc lắp đặt năng lượng mặt trời sẽ có con số gần thực tế khi lấy đúng mức tiêu thụ ban ngày của gia đình, vì phần điện tự dùng trực tiếp mới là phần tiết kiệm chắc chắn nhất.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Nguồn tham khảo

• Pin năng lượng mặt trời: Tin tức, Video, hình ảnh Pin năng lượng mặt trời (cafebiz.vn) ↩
• Điện mặt trời áp mái rất sôi động (tuoitre.vn) ↩^a ↩^b ↩^c ↩^d ↩^e ↩^f
• Ngành điện Hà Tĩnh mua gần 1,9 tỷ đồng từ điện mặt trời áp mái (congthuong.vn) ↩
• Sẽ bỏ giá FIT cố định cho điện mặt trời áp mái (dansinh.dantri.com.vn) ↩
• Nhà đầu tư sốt ruột chờ giá điện mặt trời áp mái (vietstock.vn) ↩^a ↩^b ↩^c ↩^d ↩^e
• EVN HANOI cung cấp mẫu đăng ký bán Điện mặt trời áp mái (infonet.vietnamnet.vn) ↩^a ↩^b ↩^c ↩^d
• Bộ trưởng Công Thương trả lời về phát triển điện mặt trời áp mái, mua bán điện trực tiếp (cafef.vn)

Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn chuyên môn.