Chúc Mừng Năm Mới

Đếm ngược Tết còn 75 ngày (mở trong thẻ mới)

Ẩm thực

5 cách làm bánh tro tại nhà thơm ngon

Bánh tro làm từ gạo nếp ngâm nước tro, gói lá rồi luộc chín, thành phẩm trong dẻo màu hổ phách, chấm mật mới đúng vị. Sách Nữ công thắng lãm còn ghi công thức tro từ sáu loại thảo mộc. Bài dưới đây đưa năm cách làm tại nhà, từ lúc ngâm gạo tới khi có bánh.

Xem đếm ngược còn 198 ngày đến Tết Đoan ngọ mùng 5 tháng 5

11 phút đọc

Miếng bánh tro đạt là khối bột trong, mịn chắc như thạch, màu nhạt đến nâu sẫm tùy nước tro, vị lạt nên phải chấm mật mới đúng vị. Tùy vùng, món này còn gọi là bánh gio, bánh lẳng, bánh âm, bánh coóc mò ở vùng núi Đông Bắc. Riêng bánh ú tro được gói theo hình ú, vòm cao như bàn tay khi nắm lại.

Cách làm bánh tro tại nhà khác nhau ở ba chỗ: thứ nước tro ngâm gạo, loại lá gói và có nhân hay không. Năm cách dưới đây dành cho người mới bắt đầu. Đó là nước tro tự lọc từ tro thảo mộc, kiểu làng Đắc Sở gói lá dong, bột tro tàu tiện cho nhà thành phố, bánh ú tro nhân đậu xanh, và bánh của người Sán Dìu gói lá chít. Sách cổ Nữ công thắng lãm còn ghi công thức tro từ sáu loại thảo mộc, nói kỹ ở phần lọc nước tro.

Món này thường có mặt trong lễ cúng gia tiên ngày Tết Đoan Ngọ mồng 5 tháng 5 Âm lịch.3 Giá bán lẻ trên thị trường từ 30.000 đến 70.000 đồng cho 10 cái tùy kích thước, nên tự làm một mẻ vừa đủ ăn trong nhà cũng đáng công. Tính cả thời gian ngâm gạo, một mẻ cần chuẩn bị từ hôm trước; riêng lúc luộc mất vài tiếng đồng hồ, tùy kiểu gói.

Nguyên liệu làm bánh tro

Nguyên liệu chính chỉ gồm gạo nếp, nước tro, lá gói và lạt buộc, nhưng mỗi cách một định lượng. Cân sẵn theo gam cho dễ mua, nhất là khi đi chợ chỉ bán theo lạng.

Chọn gạo nếp cái hoa vàng hạt tròn dẹt, màu vàng nâu sẫm thì bánh thơm và dẻo. Nếp mua về đãi sạch sạn và hạt lép trước khi ngâm. Lá dong phải là lá dong tẻ tươi xanh, to bản, lành lặn. Nồi luộc, xoong, tay gói và lá phải sạch dầu mỡ tuyệt đối, chỉ cần dính một chút là bánh không nhừ.1

Bản có nhân ở lò bánh lâu năm trong Nam gói bằng lá tre, mỗi chiếc ba lá; nhân là nếp ngâm nước tro cùng đậu xanh nấu chín, xào với đường rồi vo thành viên nhỏ. Riêng bánh của người Sán Dìu, ngoài gạo nếp mùa mới, phần nước tro làm từ vỏ đỗ tương và măng tre phơi khô đốt lấy tro tinh khiết. Ai ở thành phố, không gom được nguyên liệu để đốt tro thì chuyển sang cách dùng bột tro tàu cho gọn.

  • Bánh ú tro nhân đậu xanh: 500 g nếp, 100 g đường trắng, 200 g đậu xanh không vỏ, nước tro tàu hòa với 1 lít nước, muối, lá tre, dây lạt.
  • Biến thể khác của bánh ú: 600 g nếp, 200 g đậu xanh đãi vỏ, 1 cái vỏ bông gòn hoặc nước tro đóng sẵn, 1 muỗng canh dầu ăn, lá tre hoặc lá chuối, dây gói bánh, đường.

Lọc nước tro thảo mộc

Cách làm bánh tro kiểu truyền thống bắt đầu từ nước tro, thứ quyết định màu và mùi bánh, mà mỗi vùng một kiểu. Tên gọi của món cũng bắt nguồn từ chính thứ nước ngâm gạo và nấu bánh ấy, lấy từ tro nhiều loại cây. Sách Nữ công thắng lãm ghi lại công thức tro gồm sáu loại cây: cành và lá cây rạ 5 phần, cây vừng khô 4 phần, lá tầm gửi 2 phần, vỏ quả xoan 2 phần, vỏ quả bưởi 1 phần, lá thơm 2 phần.1 Đốt cháy hoàn toàn, rây lấy tro mịn, rồi ngâm một bát tro với một bát nước.

Người làm bánh ở làng Đắc Sở (Hoài Đức, Hà Nội) đốt vỏ và quả thầu dầu, vỏ bưởi, cây vừng thành tro, trộn nước vôi theo tỷ lệ nhất định, cho nước tro màu nâu vàng, vị ngọt thơm mát. Người Sán Dìu ở Tam Đảo (nay thuộc Phú Thọ) lấy cây thạp nhạp cùng quả cây xoan đốt thành tàn tro rồi lọc lấy phần nước.

Ở thành phố, cách gọn nhất là hòa tro bán sẵn để làm bánh với vôi tôi, để lắng khoảng 2 tiếng, gạn lấy nước trong rồi lọc qua khăn. Tại nhà cũng có thể đốt vỏ bông gòn thành tro đen mịn, cho vào tô nước, để khoảng 1 tiếng rồi chắt nước trong, lọc qua rây hoặc vải mùng cho sạch. Chỉ dùng phần nước trong đã lắng, bỏ cặn đáy, vì nước còn lẫn than sẽ làm bánh hăng.

Muốn biết nước tro đã vừa độ vôi chưa, sách cổ chỉ cách thử bằng măng: nhúng một nhánh măng vào, măng ngả vàng là đạt; còn trắng thì thêm vôi, vàng đậm quá thì thêm nước cho loãng. Cả nước tro lẫn nước tro tàu đều là dung dịch kiềm, nên đựng trong lọ riêng, dán nhãn, để chỗ cao và tránh xa chai nước uống trong nhà.

Bước 1: Ngâm gạo với nước tro

Vo sạch gạo nếp, ngâm nước có chút muối 5–6 tiếng hoặc qua đêm, vớt ra vo lại rồi để ráo, xóc thêm chút muối. Pha 30 g bột tro tàu với 1,5 lít nước, khuấy tan, đổ gạo vào ngâm 20–22 tiếng cho nước ngập mặt gạo. Kiểu Đắc Sở thì ngâm nếp cái hoa vàng trong nước tro 5–7 tiếng cho ngấm đủ rồi gói ngay.

Kiểu dùng tro đốt từ vỏ bông gòn làm hơi khác: nếp vo sạch, ngâm vào nước tro qua đêm rồi rửa sạch lại và để ráo; lá gói lau sạch, phơi nắng hoặc tráng sơ qua nước sôi cho dẻo. Phần lớn công thức đều có bước vớt gạo ra rửa lại một lần trước khi gói, đừng bỏ qua.

Thử gạo ngấm đủ bằng cách bóp nhẹ vài hạt nếp giữa hai ngón tay, thấy hạt vỡ nhẹ là được. Giữ lại nước ngâm gạo để dùng luộc bánh, đừng đổ đi. Không ngâm gạo quá một ngày, nếp sẽ quá nồng mùi tro, ăn không ngon.1

Bước 2: Gói bánh bằng lá

Với cách làm bánh ú tro, làm nhân trước khi gói. Đậu xanh không vỏ đãi sạch, ngâm nước ấm 1–2 tiếng, nấu với ít nước cho chín mềm; thêm đường lúc đậu còn nóng rồi đảo nhanh cho tơi mịn, có thể xay bằng máy sinh tố. Sên đậu trên chảo lửa nhỏ cho mặt đậu hơi se khô, nêm lại đường nếu cần, rồi vo thành viên tròn nhỏ. Biến thể khác sên đậu với 3 muỗng canh đường trên chảo chống dính đến khi đậu khô lại, chuyển màu hơi sậm, để nguội rồi vo viên vừa gói.

Chần lá tre qua nước sôi cho mềm trước khi gói. Kiểu ống: xếp 4 lá so le, cuốn quanh một ống giấy bìa, gập một đầu buộc lạt cố định, rút ống giấy ra rồi đổ gạo vào, gập đầu còn lại và buộc chắc. Với bánh ú tro, xếp hai lá cuốn thành phễu, múc một phần gạo, đặt 1–2 viên đậu xanh vào giữa, phủ thêm gạo che kín nhân, dùng muỗng nhấn chặt. Gấp gọn các góc lá cho kín nhân, buộc lạt thật chắc, buộc thành chùm để dễ vớt.

Kiểu Đắc Sở dùng lá dong tẻ to bản, rửa sạch, luộc cho mềm dai, lau thật khô trước khi gói. Đổ gạo gọn vào lòng lá, cuốn và bẻ mép hai đầu cho khít, cân đối. Bánh có thể tạo hình vuông, hình trụ giống bánh giò hoặc gói dài như bánh tẻ.

Bánh của người Sán Dìu gói bằng lá chít, rải lớp gạo dày khoảng 2 ngón tay, buộc lạt chắc; mỗi chiếc nặng khoảng 150–200 gam, ruột có màu hồng của gạo nếp đã ngâm nước tro.

Bước 3: Luộc bánh

Xếp bánh vào nồi, đổ nước ngâm gạo cùng ít nước thường cho ngập mặt bánh, luộc khoảng 2–2,5 tiếng; bánh chín vớt ra xả qua nước thường rồi để ráo. Bản 500 g nếp có nhân đậu xanh chỉ cần đun nồi nước sôi rồi cho bánh vào luộc khoảng 1–2 tiếng, giữ mực nước luôn cao hơn bánh khoảng 1 gang tay. Bản 600 g nếp thì luộc ngập nước 2–3 tiếng.

Kiểu Đắc Sở đòi hỏi lâu hơn: bánh gói xong đem luộc khoảng 5 giờ thì chín nhừ, đạt độ nuột nà, mềm dẻo, có nơi đun 5–6 giờ. Lò bánh lâu năm ở Sài Gòn nấu trong khoảng 3 tiếng, chín thì vớt ra chần sơ qua nước lạnh. Khác biệt này đến từ kích thước bánh và độ dày lớp gạo, nên lần đầu cứ canh mốc ngắn nhất rồi vớt thử một chiếc.

Trước khi xếp bánh, đặt lớp lá dong xuống đáy nồi, đổ nước ngập rồi đặt vật nặng lên trên cho bánh khỏi nổi; khi nước cạn thì thêm nước sôi. Bánh chín vớt ra xả dưới vòi nước lạnh rồi treo lên chỗ thoáng mát; bánh ú tro để nguội ăn ngon hơn. Thành phẩm đạt có màu hổ phách, dẻo dai trong suốt.

Chiếc bánh gio gói dài màu hổ phách nằm trên lớp lá gói vừa mở, mặt bánh bóng, lấm tấm hạt nếp
Bánh gio gói dài vừa mở lớp lá, mặt bánh màu hổ phách, năm 2016. Ảnh: Hoangkid, giấy phép CC BY-SA 4.0, qua Wikimedia Commons, đã cắt khung

Lỗi hay gặp và cách cứu

Bánh không trong, nồng mùi vôi thường do ngâm gạo quá một ngày; cách cứu là canh đúng 20–22 tiếng, bóp hạt nếp thấy vỡ nhẹ là vớt ra ngay. Bánh sống lõi, luộc bao lâu cũng không nhừ, gần như luôn do dính dầu mỡ ở nồi, lá hay tay gói; lỗi này không cứu được, phải làm mẻ mới với dụng cụ rửa sạch.

Về an toàn, tuyệt đối không dùng hàn the hay chất tạo dai nào bị cấm trong thực phẩm ở Việt Nam thay nước tro. Nước tro và nước tro tàu đều là dung dịch kiềm: cất riêng chỗ cao, tránh tầm tay trẻ nhỏ, không đựng trong chai nước uống. Đã có bé 6 tuổi uống nhầm nước tro làm bánh bị bong tróc toàn bộ niêm mạc thực quản.

Ăn bánh tro với gì

Bánh tro cổ truyền không nhân, vị rất nhạt, ngon nhất khi chấm mật mía; có thể thay bằng mật ong hoặc đường cát.1 Bánh ú tro ăn kèm mật mía, đường hoặc mật ong đều hợp. Bánh của người Sán Dìu không nhân, chấm mật ăn rất mát, hợp với tiết giữa hè.

Muốn có mật mía tự nấu, mua nước mía nguyên chất, đun sôi rồi hạ nhỏ lửa, hớt bọt, đun tiếp đến khi cô đặc thành dung dịch sệt màu nâu trong. Bánh chấm mật là loại bánh điển hình của người Sán Dìu ở xã Đạo Trù, nay thuộc Phú Thọ, trước đây thuộc huyện Tam Đảo, tỉnh Vĩnh Phúc. Chi tiết về tên gọi và vùng miền của món đã được nói kỹ trong bài bánh tro hay bánh gio.

Nhớ nhanh

  • 1 kg nếp đi với 30 g bột tro tàu pha trong 1,5 lít nước; bản 500 g nếp dùng 200 g đậu xanh không vỏ và 100 g đường.
  • Mỗi chiếc bánh Sán Dìu nặng 150–200 g, gói lá chít, ruột hồng vì gạo đã ngâm nước tro.
  • Mật mía tự nấu: đun nước mía nguyên chất, hớt bọt, cô đến khi sệt và trong màu nâu.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Hỏi đáp nhanh

Không đốt được tro thảo mộc thì làm bánh tro bằng gì?

Chuyển sang bột tro tàu loại bán để làm bánh, pha đúng lượng ghi trên bao bì thay vì tự cân đo. Nếu mua được tro làm bánh bán sẵn, hòa với vôi tôi, để lắng khoảng 2 tiếng rồi gạn phần nước trong, lọc qua khăn trước khi dùng.

Uống nhầm nước tro tàu thì nguy hiểm thế nào?

Đây là dung dịch kiềm ăn mòn. Một bé 6 tuổi uống khoảng 50 ml nước tro tàu gia đình xin về làm bánh đã bị bong tróc toàn bộ niêm mạc thực quản. Vì thế đừng đựng nước tro trong chai nước uống và để xa tầm tay trẻ.

Bánh tro có tác dụng gì với sức khỏe?

Theo quan niệm dân gian, món này vị lạt, mát, hợp ăn giữa hè; bánh Sán Dìu chấm mật được người địa phương xem là món giải nhiệt. Nhưng đây là món ăn, không phải thuốc, đừng coi là món chữa bệnh.

Nguồn tham khảo

Xem thêm trong mục Ẩm thực

chucmungnammoi.com