Giải trí
Hộp âm nhạc Giáng sinh hát liền ba tiếng không cần ai vặn lại
Những mẫu hộp nhạc thế kỷ 19 có bốn lò xo hát liên tục ba tiếng không cần ai vặn lại; đến nay nhiều người vẫn chọn chúng để cất giữ giai điệu mùa lễ, bên cạnh những buổi hòa nhạc Giáng sinh gây quỹ xây trường cho trẻ em.
Hộp âm nhạc Giáng sinh là cách người ta dùng hộp nhạc để cất giữ giai điệu mùa lễ; không có món hàng nào trong từ điển mang đúng cái tên ấy. Hộp nhạc là nhạc cụ tự động xuất hiện từ thế kỷ 19: một trục quay hoặc một đĩa có gai gảy lên từng răng của lược thép.3 Con lò xo kéo bộ phận ấy, nên hộp hát được mà không cần điện, không cần người chơi. Một số mẫu thời ấy có bốn lò xo, hát liên tục ba tiếng trước khi phải lên dây lại.
Con số ba tiếng ấy nói lên vì sao hộp nhạc hợp với đêm Noel. Cả nhà quây quần, hộp hát từ đầu buổi tới lúc tàn tiệc mà không ai phải đứng dậy vặn lại. Đức Thánh Cha Lêô XIV, trong buổi hòa nhạc Giáng sinh truyền thống lần thứ 33 tại Vatican, gọi âm nhạc là “cuốn nhật ký chung” và “kim chỉ nam” dẫn đường. Ngài cũng gọi âm nhạc Giáng sinh là “hơi thở” cho phẩm giá con người. Chiếc hộp nhỏ trên kệ sách và dàn hợp xướng ở Vatican làm cùng một việc: giữ kỷ niệm rồi trao nó cho người khác.
Từ hộp thuốc lá biết hát đến nhạc cụ
Trước khi thành hộp nhạc, tổ tiên của nó là một hộp thuốc lá biết hát. Vào thế kỷ 18, những chiếc hộp thuốc lá phát nhạc mang tên carillons à musique xuất hiện ở châu Âu, gảy ra giai điệu ngắn khi mở nắp. Từ ý tưởng ấy, thợ cơ khí cải tiến dần thành nhạc cụ riêng, phát được những đoạn dài hơn và chuẩn xác hơn.
Năm 1815, Jérémie Recordon và Samuel Junod khai trương nhà máy hộp nhạc đầu tiên.3 Từ mốc đó, việc làm hộp nhạc không còn là nghề thủ công rời rạc mà thành ngành có quy mô. Suốt thế kỷ 19, Thụy Sĩ là thủ phủ của ngành; phần lớn hộp nhạc trên thế giới thời ấy ra lò từ những xưởng cơ khí chính xác ở đây.
Bên trong, một trục quay gắn chốt nổi hoặc một đĩa có gai. Khi trục hoặc đĩa quay, gai lần lượt gảy vào từng răng lược thép, bật ra từng nốt nhạc. Con lò xo giống lò xo đồng hồ giữ nhiệm vụ kéo trục, nên chiếc hộp hát được mà không cần điện lưới, không cần ai ngồi bên cạnh đàn.
Phát nhạc mà không cần người chơi, hộp sớm thành món quà để gắn với những bài đáng nhớ. Mùa lễ, phong tục hiện đại đã gồm cả nhạc Giáng sinh và hát mừng bên cạnh tặng quà, gửi thiệp và trang trí cây thông.4 Một chiếc hộp cất đúng bài người nhận yêu thích là cách tặng vừa nhỏ gọn vừa lâu bền: giai điệu nằm lại trong hộp, hộp nằm lại trong nhà qua nhiều năm, lâu hơn một tấm thiệp hay một hộp bánh.
Cách chọn bài ấy hợp với bản chất kho nhạc của dịp lễ. Những bài hát Giáng sinh đầu tiên xuất hiện từ nhiều thế kỷ trước, phần lớn là thánh ca kể về sự ra đời của Chúa Jesus; về sau kho bài mới đa dạng thêm ca khúc dân gian, pop và rock. Bài nào cũng khắc lên trục quay được, từ thánh ca xưa đến bản pop mới.
Người mua hôm nay nên phân biệt hai kiểu hộp: loại lên dây lò xo và loại dùng pin. Loại lò xo giữ đúng tinh thần nhạc cụ thế kỷ 19, âm thanh kim loại mảnh, không lẫn tạp âm động cơ. Loại pin tiện hơn nhưng thường chỉ phát được đoạn ngắn. Biết mình cần gì trước khi chọn sẽ đỡ phải đổi quà.
Những giai điệu quen thuộc mùa Noel
Không phải bài âm nhạc Giáng sinh nào cũng hợp để cất trong hộp nhạc hay để cả nhà cùng hát. Ba đặc điểm thường gặp ở nhóm được chọn: dễ nhớ, ít nốt phức tạp, và ai nghe vài lần cũng ngân theo được. Vì thế, nhiều bài trong số này đồng thời là bài đệm guitar đầu tay của người mới tập.
“Jingle Bells” được nhắc tới như bài hát Giáng sinh quen thuộc nhất thế giới: nhịp vui, dễ nhớ, hợp âm đơn giản nên người mới tập guitar cũng đệm được. “Silent Night” là một trong những thánh ca nổi tiếng và được yêu thích nhất, giai điệu du dương, nhẹ nhàng, hợp không gian tĩnh. “Last Christmas” của Wham! thuộc nhóm bài Giáng sinh hiện đại nổi tiếng nhất, nhẹ nhàng và sâu lắng, thường được chọn khi muốn hát một bài có chút tiếc nuối.
Trẻ em thường thích bài vui nhộn kể về sự xuất hiện của ông già Noel, hợp âm cơ bản nên dễ tập. Bản chúc mừng Giáng sinh truyền thống thì dễ chơi, phù hợp mọi lứa tuổi, kể cả người mới cầm đàn lần đầu. “Jingle Bell Rock” là phiên bản nhạc rock của “Jingle Bells”, nhịp nhanh và vui nhộn, thường dùng mở màn buổi hát. “Feliz Navidad” hát bằng tiếng Tây Ban Nha, dễ nhớ, ca từ ý nghĩa, hay vang lên trong tiệc Giáng sinh.
“Last Christmas” còn có đời sống khác ngoài bản gốc. Người yêu nhạc vẫn nhắc tới đây như phiên bản mang lại nhiều cảm xúc nhất, dù bài đã có rất nhiều bản hát lại. Với người chọn bài khắc vào hộp, cùng một bài có thể mang sắc thái khác nhau tùy cách trình bày: bản gốc nhẹ, bản hát lại có khi da diết hơn.
Kho nhạc mùa lễ của người Việt cũng có những ca khúc riêng để nghe dịp này. Có thể kể tới ca khúc Giáng sinh của Sarah Connor, “Giờ em đã biết” của Minh Hằng, “Giáng sinh một mình” của Hoàng Bách, và “Chẳng thể là ai khác” của Juun Đăng Dũng và Suni Hạ Linh. Muốn khắc một bài tặng người Việt, những ca khúc này gần gũi hơn các thánh ca Latinh.
Cùng một bài có thể sống ở nhiều hình thức: bản gốc trong loa, bản đệm guitar quanh bếp, và bản ngắn gọn trong hộp nhạc. Người mới tập guitar có thể bắt đầu từ “Jingle Bells” hay bài về ông già Noel vì hợp âm đơn giản, rồi sau đó chọn đúng một bài để đặt vào chiếc hộp nhỏ.
Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Hòa nhạc Giáng sinh vì cộng đồng
Âm nhạc Giáng sinh có khi vang lên trong nhà, có khi ra sân khấu với một mục đích rõ. Buổi hòa nhạc Giáng sinh truyền thống tại Vatican, lần thứ 33, diễn ra chiều 12/12. Chuỗi hòa nhạc này ra đời từ năm 1992 để gây quỹ cho giáo dục toàn cầu. Năm nay, tiền quỹ hỗ trợ dự án xây trường tiểu học cho 350 trẻ em tại Cộng hòa Congo.
Con số 350 là phần đáng nhớ nhất của đêm nhạc ấy. Một buổi tối ở Vatican, qua nhiều năm, biến thành phòng học cho trẻ em ở một nước châu Phi cách hàng nghìn cây số. Người ngồi dưới khán đài vừa nghe hát vừa góp tay: tiền vé và tiền quyên góp đi thẳng vào dự án trường học, và kết quả được nêu đích danh chứ không phải lời hứa chung chung.
Ở Việt Nam, nhạc Noel cũng kéo khán giả ra sân vận động. X-mas Open Air Festival được coi là lễ hội âm nhạc lớn nhất dịp Giáng sinh tại Hà Nội.2 Ngày 14/11/2023, ban tổ chức công bố sơ đồ chỗ ngồi tại Sân vận động Quốc gia Mỹ Đình, giá vé cao nhất 15 triệu đồng và thấp nhất 900.000 đồng. Chương trình quy tụ nghệ sĩ Hàn Quốc như Kim Jae Joong, Highlight, Mamamoo+ cùng Tóc Tiên, Chi Pu, Tăng Duy Tân.2 Lần đầu tiên sau 4 năm, kể từ năm 2019, Kim Jae Joong ký tặng người hâm mộ tại X-mas Open Air.2
Sang tuần cuối năm, dòng nhạc ấy chuyển thành chuỗi đêm đếm ngược. Ba đêm Tiger Remix nối nhau từ 27/12 tới 10/01 năm sau, lần lượt ở Mỹ Tho, Thành phố Hồ Chí Minh và Buôn Ma Thuột, với SOOBIN, Tóc Tiên, Hoàng Thuỳ Linh, DJ Soda. Đại nhạc hội ánh sáng Larue LumiFest tại Đà Nẵng diễn ra 19h ngày 31/12 ở Công viên Biển Đông, vào cửa tự do, có Đen, ISAAC, Bích Phương, LyLy, Juky San, DJ KS. Tại Cần Thơ, chương trình bắt đầu 18h30 cùng ngày ở Công viên Sông Hậu, cũng vào cửa tự do, với MONO, Rhymastic, Ngô Lan Hương, Thiều Bảo Trâm, Nguyễn Đình Vũ, DJ Nguyễn Nhạc.
Heineken Countdown diễn ra lúc 19h ngày 31/12 tại Nha Trang, ở Quảng trường 2/4, và tại Hà Nội, ở Quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục. Hà Nội trở lại sau 3 năm vắng mặt. Một thương hiệu quay lại quảng trường trung tâm sau ba năm cho thấy sức hút của những đêm nhạc cuối năm vẫn lớn, dù cách nghe nhạc ở nhà đã thay đổi nhiều.
Không phải sự kiện cuối năm nào cũng nhộn nhịp. Đêm nhạc “Về Đây Bốn Cánh Chim Trời” diễn ra lúc 20h ngày 28/12 tại Cung Điền kinh Mỹ Đình, Hà Nội. Buổi diễn tôn vinh bốn nhạc sĩ Văn Cao, Phạm Duy, Trịnh Công Sơn, Trần Tiến, quy tụ Hồng Nhung, Hà Trần, Bằng Kiều, Tấn Minh, Lê Hiếu. Một đêm tưởng nhớ các nhạc sĩ lớn đứng cạnh các sân khấu đếm ngược cho thấy khán giả chọn nghe gì tùy tâm trạng: có lúc cần hò reo, có lúc cần ngồi yên.
Hai hình thức ấy khác nhau về quy mô nhưng cùng cho thấy một điều. Dịp lễ là lúc âm nhạc được dùng để quyên góp, để gom người, và để những gì nghe trong một buổi tối biến thành việc làm kéo dài sau đó.
Chọn hộp nhạc làm quà Noel
Nếu muốn chọn hộp nhạc làm quà, việc đầu tiên là chọn bài cho đúng người nhận. Thánh ca như “Silent Night” hợp với người lớn tuổi hay người quen đi nhà thờ; “Jingle Bell Rock” hợp với người trẻ thích nhịp nhanh. Hộp chỉ cất được một đoạn ngắn, nên bài càng quen với người nhận, món quà càng có nghĩa.
Việc thứ hai là kiểm tra cơ chế phát nhạc trước khi gói. Nên vặn lên nghe thử xem tiếng có đều hay bị ngắt, răng lược kêu trong hay không. Hộp chạy êm sẽ còn hát được nhiều năm. Nếu tặng trẻ nhỏ, nên chọn loại nắp mở chắc chắn, tránh chi tiết nhỏ rời.
Có một khung cảnh cho thấy giai điệu Giáng sinh gắn với dịp lễ sâu đến mức nào. Tại thị trấn Rovaniemi, Phần Lan, đông người tập trung tiễn ông già Noel trong tiếng “Jingle Bell” quen thuộc, vào buổi ông bắt đầu đường phát quà ngày 23/12.1 Hộp nhạc cất đúng bài ấy sẽ đưa người nhận về hình ảnh mùa đông phương Bắc, dù quà được mở ở nơi khí hậu nóng.
Nếu chưa kịp tìm hộp nhạc, một bản đệm guitar tự chơi bản chúc mừng Giáng sinh truyền thống cũng là cách trao giai điệu cho nhau.

Nhớ nhanh
- Hai mốc để nhớ: 1815 mở nhà máy hộp nhạc đầu tiên, 1992 khởi động chuỗi hòa nhạc gây quỹ ở Vatican.
- Đêm nhạc Vatican gần nhất gắn với 350 trẻ em ở Cộng hòa Congo, con số nêu đích danh trong dự án trường tiểu học.
- Muốn tặng hộp nhạc: chọn bài người nhận thuộc lòng, vặn thử máy rồi mới gói.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.
Nhúng đồng hồ đếm ngược đến Giáng sinh vào trang của bạn. Miễn phí, chỉ cần sao chép một đoạn mã, dùng được trên mọi trang web.
Nguồn tham khảo
- Thêm một Giáng sinh trầm lắng ở Bethlehem (antv.gov.vn) ↩
- Lễ hội âm nhạc Giáng sinh tại Hà Nội có giá vé ‘khủng’ (hanoionline.vn) ↩a ↩b ↩c
- Hộp nhạc (Wikipedia) ↩a ↩b
- Lễ Giáng sinh (Wikipedia) ↩