Chúc Mừng Năm Mới

Đếm ngược Tết còn 75 ngày (mở trong thẻ mới)

Ẩm thực

Ý tưởng mâm cơm cúng rằm tháng Giêng cho gia đình gồm những món gì?

Sáng 15 tháng Giêng, đĩa xôi gấc đỏ và bát canh măng còn bốc khói trên bàn thờ là hình ảnh quen của nhiều nhà Việt. Các ý tưởng mâm cơm cúng rằm tháng Giêng cho gia đình dưới đây không cần cao cỗ đầy; việc chính là chia đúng hai phần lễ, chay dâng Phật và mâm gia tiên theo gia phong.

Xem đếm ngược còn 89 ngày đến Rằm tháng Giêng

10 phút đọc

Điều đầu tiên khi chuẩn bị là chia lễ thành hai mâm: một mâm chay đặt trên ban Phật, một mâm cúng gia tiên theo gia phong; lễ vật hai nơi không để chung với nhau.

Những ý tưởng mâm cơm cúng rằm tháng Giêng cho gia đình dưới đây xếp thành từng thực đơn cụ thể, kèm cách bày mâm và thời điểm dâng lễ. Nhà đông hay nhà vắng đều làm được ngay.

Rằm tháng Giêng là Tết gì

Rằm tháng Giêng là ngày 15 tháng 1 âm lịch, còn gọi là Tết Nguyên Tiêu hay Tết Thượng Nguyên, một trong bốn ngày rằm lớn trong năm.1 Đây là đêm trăng tròn đầu tiên của năm mới, nên dân gian coi là thời điểm thích hợp nhất để cầu an lành cho cả năm.

Chữ Nguyên nghĩa là đầu tiên, chữ Tiêu nghĩa là đêm, nên Nguyên Tiêu chính là đêm rằm đầu tiên của năm.1 Cách gọi này cũng phân biệt rằm tháng Giêng với Tết Trung Nguyên rằm tháng Bảy và Tết Hạ Nguyên rằm tháng Mười.

Nhiều giai thoại kể về nguồn gốc ngày này. Một chuyện nói về cung nữ Nguyên Tiêu thời Tây Hán được đại thần Đông Phương Sóc cứu; chuyện khác kể việc treo đèn lồng để qua mắt Ngọc Hoàng. Đó là những tích truyện được lưu truyền. Với người Việt, đây là dịp con cháu thắp hương tưởng nhớ ông bà, dâng lễ Phật và cầu mong năm mới yên ổn.

Người xưa đúc kết cho thấy vị trí của ngày này: cúng Phật cả năm chưa bằng một ngày rằm tháng Giêng. Ở Hội An, Tết Nguyên Tiêu diễn ra từ ngày 14 đến 16 tháng Giêng, lễ chính vào ngày 16. Hội có múa lân, thả hoa đăng và các nghi thức tại hội quán, đình, chùa.1

Ở Thành phố Hồ Chí Minh, Tết Nguyên Tiêu của người Hoa tại khu Chợ Lớn đã được đưa vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.1 Lễ hội có diễu hành, múa lân sư rồng và khu ẩm thực Việt - Hoa với phở, bún bò, hủ tiếu, há cảo, mì trường thọ, xá xíu, chè trôi nước.1 Sau ngày này, người dân tháo bỏ trang trí Tết để bắt đầu một năm làm việc mới.1

Lễ vật chung và nếp lên chùa

Ngoài món ăn, mâm nào cũng cần hương, hoa tươi, đèn nến, trầu cau, một ít vàng mã và rượu. Hoa phải là hoa tươi, không dùng hoa giả; vàng mã chỉ chuẩn bị lượng nhỏ mang tính tượng trưng, đốt nhiều chỉ thêm lãng phí.

Trước khi bày cỗ, người ta thường lên chùa dâng hương rồi mới làm lễ tại nhà. Ngày rằm tháng Giêng, dân chúng đi chùa cúng dâng sao giải hạn; nhiều chùa lập đàn tụng niệm và hồi hướng công đức đầu năm. Lễ vật dâng Phật và lễ vật cúng gia tiên không để chung với nhau.

Mâm ngũ quả đặt trên bàn thờ tùy vùng mà khác nhau. Mâm miền Nam thường có mãng cầu Xiêm, dừa, đu đủ, xoài, sung, đọc lên thành câu cầu sung túc, vừa đủ xài.

Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Một khay thức ăn chay gồm cơm, đậu hũ, rau, nấm và trái cây đặt trên bàn gỗ cũ gần cửa sổ sáng sớm
Mâm đồ chay với bánh, cháo, nấm, rau và trái cây đặt trên bàn gỗ cũ trong nhà, sáng muộn dịu.

Mâm chay dâng ban Phật

Ban Phật chỉ dâng lễ chay. Một mâm gọn gồm hương, đèn hoặc nến, hoa tươi, nước sạch hoặc trà, đĩa quả, xôi gấc hoặc xôi đậu và chè. Nhà làm cơm chay thì thêm rau củ, đậu phụ, nấm và canh chay. Không đặt thịt, cá, rượu hay món mặn lên ban Phật; nếu bàn thờ chung không đủ chỗ, dùng bàn sạch phía dưới để bày riêng mâm gia tiên.

Trên mâm cỗ chay, bánh trôi nước là món quen thuộc: việc cúng bánh trôi, bánh chay ngày Tết Nguyên Tiêu là mong mọi việc quanh năm được trôi chảy, thông suốt. Cỗ chay tùy loại có từ 10, 12 tới 25 món. Màu sắc các món được phối theo ngũ hành: đỏ là hỏa, xanh là mộc, đen là thổ, trắng là thủy, vàng là kim.

Mỗi miền lại có nếp mâm chay khác nhau, và đây là chỗ nhiều nhà còn lúng túng khi muốn đổi vị. Miền Bắc chuộng xôi chè và bánh: xôi gấc, xôi vò, bánh trôi, bánh rán mật, chè đậu đen lá dứa, chè đậu xanh cốt dừa. Mâm thứ hai thêm bánh giò, canh nấm thập cẩm, nấm đùi gà kho sả và đậu phụ chiên lá rong biển. Miền Trung chọn nem chay, nấm kho tộ, đậu hũ chiên sả ớt và xôi đậu biếc. Kèm theo là đậu Hà Lan xào nấm, canh chua măng nấm và chè trôi nước. Miền Nam có canh chua nấu nấm, bò chay xào sả ớt, khoai lang chiên và chè bưởi. Thêm cà tím kho tộ, đậu hũ kho nấm rơm và xôi gấc.

Nếu nhà chỉ làm một mâm chay đơn giản, có thể chọn sáu món: xôi gấc, nem rau củ, đậu phụ kho nấm, miến xào rau củ, canh nấm hạt sen và chè trôi nước.

Đọc thêm: Hướng dẫn chuẩn bị đồ cúng rằm đơn giản: ba mâm Phật, gia tiên, cô hồn và giờ cúng đẹp

Ý tưởng mâm cơm cúng rằm tháng Giêng cho gia tiên

Mâm gia tiên thường giữ cấu trúc món lễ Tết: xôi hoặc bánh chưng, bánh tét, gà luộc hoặc thịt luộc, giò chả hoặc nem, một món xào, dưa hành hoặc món muối. Số canh linh hoạt từ một đến bốn món, kèm cơm, nước chấm, rượu hoặc trà theo nếp nhà.

Nếp cỗ Bắc Bộ truyền thống là bốn bát, sáu đĩa, tổng cộng mười món. Bốn bát gồm canh măng, bóng, miến, mọc. Sáu đĩa có thịt gà hoặc thịt lợn, giò hoặc chả, nem thính hoặc món xào và dưa muối. Thêm xôi hoặc bánh chưng cùng bát nước chấm. Đây là cấu trúc được nhiều nguồn ghi nhận, không phải định mức bắt buộc toàn quốc; mâm nhỏ vẫn được nếu chuẩn bị sạch sẽ và đúng gia phong.

Từ cấu trúc ấy, có thể dựng nhiều ý tưởng mâm cơm cúng rằm tháng Giêng khác nhau cho phần gia tiên. Mâm thứ nhất theo lối cổ điển: nem chua, nem rán, gà luộc, bánh chưng, thịt chiên riềng, chả và canh xương măng. Mâm thứ hai thêm vị biển với tôm hấp, nem rán, gà luộc, miến xào thập cẩm và giò lụa, kèm xôi ngũ sắc, chè đậu xanh và canh rau củ nấm.

Mâm thứ ba nặng món chiên với nem rán, tôm chiên xù, chim cút chiên và chân giò nấu đông. Thêm thịt gà xào thập cẩm, canh mọc, rau củ luộc và xôi là đủ mâm. Mâm thứ tư đổi vị với cá chiên xù, bò xào thập cẩm, giò lụa và gà luộc. Rồi thêm dưa chuột, xôi đậu xanh và canh xương nấu rau củ. Mâm thứ năm gọn hơn với nem rán, thịt bò xào thập cẩm và thịt ba chỉ chiên riềng. Mâm có thêm củ sen, canh rau củ, mít và chè đậu xanh.

Với nhà thích món nướng và món lạ, có thể chọn gà nướng, chả quế, tôm xào súp lơ, đậu chiên xù, giò pha, canh mọc và rau trộn. Món gà luôn đứng đầu danh sách lễ vật; gà cúng cần da căng bóng, thịt chín không nát, mào đẹp, khác với gà ăn thường ngày. Xôi gấc đỏ được tin đem may mắn, đủ đầy cho gia chủ cả năm.

Mâm mây tròn trên bàn gỗ đặt nhiều món ăn truyền thống, cạnh cửa sổ gỗ trong phòng quê, ánh sáng chiều dịu
Mâm mây tre tròn trên bàn gỗ cũ bày nhiều món ăn truyền thống, có khói bốc lên, cạnh cửa sổ sáng chiều trong nhà quê.

Mâm cúng khác nhau ba miền

Miền Bắc giữ nếp bốn bát sáu đĩa đã kể trên, với gà luộc, xôi gấc hoặc bánh chưng, giò lụa, chả quế, nem rán và dưa hành. Nhà ít người có thể rút lại còn một canh, một món chính, một đĩa xôi và một đĩa rau, vẫn đủ nếp. Dưa hành và củ kiệu là món muối đi kèm, giúp mâm cỗ bớt ngấy sau mấy ngày Tết nặng dầu mỡ.

Miền Trung không có một thực đơn duy nhất vì mỗi tiểu vùng một nếp. Mâm gia tiên thường có thịt vai hoặc thịt heo luộc, canh măng, nem hoặc ram, rau xào, món xào thập cẩm, giò địa phương và xôi gấc. Kèm theo là hoa quả, hương đèn, trầu cau và rượu. Nếp Huế, Quảng Nam và duyên hải khác nhau về bánh, món kho và cách nêm.

Miền Nam có bánh tét hoặc xôi chè, thịt kho trứng, canh khổ qua nhồi thịt, gà xé phay hoặc thịt luộc. Thêm tôm khô với củ kiệu, cơm trắng và mâm ngũ quả. Dân gian tin canh khổ qua giúp điều khó nhọc trôi qua; thịt kho trứng với miếng thịt vuông, quả trứng tròn gợi hình đất trời, mong năm mới đủ đầy.

Bày mâm và chọn giờ cúng

Trước khi nấu cỗ, lau dọn từng ban thờ. Bày ban Phật hoàn toàn bằng đồ chay trước, rồi đặt mâm gia tiên trên bàn thờ hoặc bàn con sạch thấp hơn. Hoa quả và hương đèn đặt cân đối, không che bát hương hay bài vị; món nóng để bớt hơi rồi mới đặt lên mặt bàn thờ.

Đĩa hoa quả cúng nên bày số lẻ như 3, 5, 7 hoặc 9 quả, chọn trái tươi theo mùa. Rửa sạch để ráo rồi xếp đẹp mắt là được. Sau khi hoàn lễ theo nếp nhà, hạ cỗ để gia đình thọ lộc.

Về thời điểm, nhiều nhà dâng lễ vào buổi chiều hoặc tối ngày rằm, khi trăng sáng tỏ nhất. Cũng có gia đình sắp xếp cúng trước rằm, từ ngày 14 âm lịch, để cả nhà quây quần bên mâm cỗ.

Ba phụ nữ lớn tuổi trong căn bếp, một người đang bày mâm đồ ăn có xôi đỏ, bánh gói lá, chè và trái cây
Ba người phụ nữ trong căn bếp tối, người giữa bày mâm đồ lễ với xôi đỏ, bánh gói lá, chả và trái cây, ánh sáng chiều dịu.

Mâm gọn cho nhà ít người

Nhà ít người không nên làm quá nhiều món, sẽ lãng phí. Gia chủ có thể cúng một đĩa xôi gấc, bánh chưng cùng một khoanh giò trên bàn thờ gia tiên. Cúng bái chỉ cần thành tâm là chính, món ăn đơn giản nhưng sạch sẽ, tươi ngon là được.

Với nhà ít người, một ý tưởng mâm cơm cúng rằm tháng Giêng cho gia đình nhỏ là rút gọn số món mà vẫn đủ nếp. Mâm mặn gọn có thể gồm 5 lạng thịt vai luộc, 1 chén canh măng, 1 đĩa đồ xào thập cẩm, 1 đĩa nem và 1 đĩa rau xào. Thêm 1 đĩa xôi gấc, 1 đĩa chả lụa và 1 đĩa trái cây là xong. Mức này vừa với mâm cúng của một gia đình nhỏ, không dư thừa mà vẫn có món chính, món xào, canh và xôi.

Nhớ nhanh

  • Hai mâm riêng: ban Phật chỉ đồ chay, mâm gia tiên chay hoặc mặn, lễ vật không để chung.
  • Mâm chay nhớ bánh trôi nước; mâm gia tiên Bắc có gà luộc, xôi gấc, canh măng, Nam có bánh tét, thịt kho trứng, canh khổ qua.
  • Bày mâm: lau bàn thờ trước, hoa quả số lẻ 3, 5, 7, 9, món nóng để bớt hơi; dâng lễ chiều hoặc tối ngày rằm, hoặc từ ngày 14 âm lịch.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Hỏi đáp nhanh

Cúng rằm tháng Giêng ngày 14 hay ngày 15?

Ngày chính lễ là 15 tháng 1 âm lịch.1 Tùy giờ sinh hoạt và nếp địa phương, một số gia đình làm lễ từ tối 14 hoặc sáng sớm ngày 15. Cũng có nhà chủ động cúng trước rằm, từ ngày 14 âm lịch, để cả nhà kịp quây quần bên mâm cỗ.

Nguồn tham khảo

Xem thêm trong mục Ẩm thực

chucmungnammoi.com