Xung quanh hay xung quang, xung quan: từ nào chính xác?

Xung quanh hay xung quang, xung quan, sung quanh, sưng quanh, chung quanh: từ nào đúng?

Hàng cây quanh sân, người ngồi quanh bàn, chuyện bàn ra quanh một vụ việc: tiếng Việt cần một từ chỉ vùng bao bọc ấy, và cách viết được ghi nhận là xung quanh. Bốn cách viết na ná nhau, chỉ lệch một chữ cái ở đầu hoặc cuối, nên thắc mắc xung quanh hay xung quang, xung quan, sung quanh, sưng quanh cứ quay lại mãi.

Từ này chỉ vùng bao quanh một vật, một người hay một nơi chốn. Tiếng Việt còn có một cách viết thứ hai cũng đúng là chung quanh, và hai từ thay thế được cho nhau. Ví dụ câu đúng: “Trẻ em chạy nhảy vui đùa xung quanh sân trường”; “Mọi người ngồi chung quanh đống lửa trại, kể chuyện cho nhau nghe”.

Hai câu người đọc hay hỏi, trả lời gọn:

• Xung quanh hay sung quanh: viết “xung quanh”. “Sung quanh” lẫn s với x ở tiếng đầu; Wiktionary tiếng Việt không có mục “sung quanh”, và “sung” là đầy đủ, như sung túc, không chỉ vùng bao quanh.
• Xung quanh hay chung quanh: cả hai đều đúng. Wiktionary tiếng Việt ghi “chung quanh” là “như xung quanh”, và mục “xung quanh” kể “chung quanh” là từ đồng nghĩa; ngày nay “xung quanh” gặp nhiều hơn hẳn trên báo chí, “chung quanh” ít gặp hơn nhưng không sai.

Bài sẽ giải nghĩa từ trước, rồi chỉ ra vì sao người viết hay lẫn, sau đó đưa bảy cặp câu mẫu để bạn đối chiếu. Cuối bài là ba cặp từ cùng nhóm s và x có thật trong tiếng Việt, giúp bạn tự suy ra cách viết thay vì học thuộc. Chỗ nào chưa có căn cứ, bài nói rõ là chưa có.

Cách viết đúng và nghĩa của từ

Câu hỏi xung quanh hay xung quang đúng chính tả chỉ có một đáp án: xung quanh. Trong các cách viết đang lưu truyền, chỉ từ này có mặt trong từ điển và trong văn bản báo chí hằng ngày. Xung quang, xung quan là những dạng gõ nhầm, còn sung quanh thì không có nghĩa trong tiếng Việt. Cả hai cách đều đúng: «xung quanh» gặp nhiều hơn ngày nay, «chung quanh» cũng dùng được với cùng nghĩa.

Xung quanh là gì? Cách giải thích quen thuộc tách từ thành hai tiếng Hán Việt: xung nghĩa là bao vây, vây bọc; quanh là vòng bao phía ngoài. Ghép lại, xung quanh là từ Hán Việt, nghĩa là ở mọi phía, ở khắp các mặt, bao bọc hoặc vây quanh một vật, một người hay một địa điểm. Cách giải thích này khớp với lối dùng thực tế: “xung quanh hồ”, “xung quanh câu chuyện”, “những người xung quanh”. Cần nói thêm cho rõ: đây là cách diễn giải đang được dùng phổ biến, không phải trích nguyên văn một bộ từ điển cụ thể.

Chung quanh cũng là từ đúng, và trong thực tế sử dụng hai từ thường được thay cho nhau mà không đổi nghĩa câu văn. Ba câu mẫu với chung quanh: “Những cánh đồng lúa xanh mướt trải dài chung quanh ngôi làng nhỏ”; “Anh ấy xây hàng rào kiên cố chung quanh khu đất của mình”; “Mọi người ngồi chung quanh đống lửa trại, kể chuyện cho nhau nghe”. Phía xung quanh cũng có câu mẫu riêng: “Những vì sao lấp lánh xung quanh mặt trăng vào đêm rằm”; “Có rất nhiều cửa hàng tiện lợi xung quanh khu phố này”. Không có căn cứ nào cho thấy từ này trang trọng hơn hay cổ hơn từ kia, nên chọn cách nào cũng được, miễn viết đúng chữ.

Muốn đổi giọng cho câu văn, có mấy từ gần nghĩa cùng dùng được: bao quanh nghe trang trọng hơn, quanh thì ngắn gọn và hợp văn nói, tứ phía chỉ đúng bốn phía, còn khắp nơi nhấn mạnh sự hiện diện dày đặc. Chọn từ nào là tùy câu, nhưng đừng vì thế mà ghép nửa nọ nửa kia, kiểu lấy chữ đầu của từ này với chữ sau của từ khác.

Vì sao người viết hay lẫn? Nguyên nhân đầu tiên là phát âm vùng miền. Ở nhiều địa phương, ba âm ch, x, s được đọc gần hoặc giống nhau, nên khi nghe và viết lại dễ dùng sai. Tiếng Việt có ba vùng phương ngữ Bắc Bộ, Trung Bộ, Nam Bộ tương ứng ba giọng nói, bên cạnh tính thống nhất chủ đạo của chính tả. Theo nhận xét của GS. Đoàn Thiện Thuật, người Hà Nội và nhiều nơi miền Bắc không phân biệt x với s khi nói hằng ngày. Âm s nằm trong nhóm ba phụ âm quặt lưỡi r, s, tr vốn khó phát âm đúng với người Bắc Bộ. Vì thế s bị nhầm với x, và thói quen phát âm sai kéo theo cách ghi sai.

Nguyên nhân thứ hai nằm ở nghĩa. Sung là đầy đủ, phong phú, như trong sung túc, sung sướng; ghép sung với quanh thì không thành cụm từ có nghĩa. Còn sưng là phù lên, một trạng thái của cơ thể, cũng không dùng để nói về vùng bao quanh. Nhớ nghĩa từng tiếng là cách chặn lỗi nhanh nhất. Đã biết sung nghĩa là đầy đủ thì ít ai còn gõ nhầm.

Báo chí trong nước dùng xung quanh ở đủ mọi đề tài, từ chuyện nhỏ đến chuyện lớn: “5 thắc mắc xung quanh test nhanh”, “Xung quanh chuyện ẩm thực Việt”, “Nhiều chỉ đạo xung quanh vụ karaoke thác loạn”. Có bài dùng cụm này cho cả chuyện kỹ thuật, như bảo ôn cách nhiệt quanh lò hơi, lẫn chuyện đô thị, như năm quảng trường quanh hồ Thiền Quang. Cách dùng ấy cho thấy từ này nói được cả không gian lẫn những vấn đề phụ bao quanh một sự việc chính.

Dưới đây là bảy cặp câu theo tình huống quen thuộc: mỗi cặp một dòng đúng, một dòng sai, để bạn đối chiếu nhanh khi cầm bút hay gõ máy.

• Đúng: Cây bàng tỏa bóng mát xung quanh sân trường. / Sai: Cây bàng tỏa bóng mát xung quang sân trường.
• Đúng: Chị hỏi mọi người xung quanh về chỗ gửi xe. / Sai: Chị hỏi mọi người xung quan về chỗ gửi xe.
• Đúng: Lũ trẻ ngồi xung quanh mâm bánh chưng nghe bà kể chuyện Tết. / Sai: Lũ trẻ ngồi sung quanh mâm bánh chưng nghe bà kể chuyện Tết.
• Đúng: Anh dọn cỏ xung quanh gốc mai trước Tết. / Sai: Anh dọn cỏ xun quanh gốc mai trước Tết.
• Đúng: Khách ngồi xung quanh bàn họp, chờ giám đốc mở lời. / Sai: Khách ngồi xung quan bàn họp, chờ giám đốc mở lời.
• Đúng: Em gái tôi dán ảnh xung quanh tấm bảng học tập. / Sai: Em gái tôi dán ảnh sưng quanh tấm bảng học tập.
• Đúng: Quán trồng nhiều cây cảnh xung quanh hiên. / Sai: Quán trồng nhiều cây cảnh xung quang hiên.

Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Sung quanh, chung quanh và các cách viết khác

“Sung quanh” sai ở tiếng đầu: s đứng vào chỗ của x. Người đọc s và x như nhau dễ gõ theo tai, nhất là khi chữ “sung” đã quen mắt trong sung túc, sung sướng. Nhưng “sung” ghép với “quanh” không thành nghĩa nào, nên câu đúng là “Cả nhà ngồi xung quanh mâm cơm”, không phải “Cả nhà ngồi sung quanh mâm cơm”.

“Chung quanh” thì khác: đây là cách viết đúng, cùng nghĩa với “xung quanh”. Wiktionary tiếng Việt ghi “chung quanh” là “như xung quanh”, nên “Hàng tre mọc chung quanh làng” và “Hàng tre mọc xung quanh làng” đều đúng. Chỉ cần giữ tiếng sau là “quanh”: “chung quang” sai cũng như “xung quang”.

Các dạng còn lại đều là viết nhầm và sửa về “xung quanh”: “xung quang”, “xung quan” lệch vần ở tiếng sau, còn “sưng quanh” vừa đổi x thành s, vừa đổi u thành ư ở tiếng đầu.

Đọc thêm: Xào xạc hay sào xạc? Cách viết đúng và mẹo nhớ

Ba cặp từ dễ nhầm cùng nhóm

Nhóm s và x còn nhiều cặp khác cũng dễ lẫn. Ba cặp có thật dưới đây giúp phân biệt nghĩa của hai tiếng sung và xung, rõ hơn bất cứ mẹo học thuộc nào. Trước hết là bổ sung: đây mới là cách viết đúng chính tả; dạng viết sai với x không có trong từ điển tiếng Việt và vô nghĩa. Sung ở đây nghĩa là thêm vào, chụm vào cho đầy đủ; xung nghĩa là tỏa ra, như trong xung phong, xung trận, xung khắc. Nắm được hai hướng nghĩa này là đoán được phần lớn trường hợp.

Sang cặp sung quỹ và xung quỹ: sung quỹ là từ đúng, xung quỹ là sai, vì sung nghĩa là bổ sung, thêm vào cho đầy đủ. Sưng sỉa mới đúng: tính từ chỉ vẻ mặt nặng ra, lộ rõ vẻ không bằng lòng; xưng xỉa là cách viết sai. Để ý một chi tiết: cả ba từ đúng đều mang nghĩa thêm vào, đầy lên hoặc phồng lên, đều dùng s; còn x dành cho hướng tỏa ra, vây ra. Xung quanh thuộc hướng thứ hai, nên viết x.

Câu hỏi xung quang hay xung quanh, hay xung quanh hay xung quan, cũng có cùng một lời giải: đều là cách viết sai chính tả, sửa lại thành xung quanh. Muốn tra nhanh những chữ dễ lẫn khác, mở trang Chính tả của nền tảng Chúc Mừng Năm Mới, hoặc xem riêng quy tắc phân biệt s và x.

Mẹo nhớ và cách soát

Mẹo đầu tiên dựa vào nghĩa: xung là bao vây, vây bọc, nên xung quanh là vùng vây quanh một vật. Thứ hai, nhìn vào từ cùng gốc: xung quanh đi cùng họ với xung phong, xung trận, xung khắc, tất cả đều bắt đầu bằng x; còn sung thì đi với sung túc, sung sướng, bổ sung, sung quỹ. Thứ ba là ghi chép: từ nào hay lẫn thì viết ra giấy nhớ dán chỗ dễ nhìn, vì mẹo chính tả vốn là cách giản tiện do các nhà ngôn ngữ đặt ra để khỏi phải tra từ điển mỗi lần.

Cách khắc phục lỗi phụ âm đầu nói chung gồm bốn việc: nắm rõ nghĩa từng từ, luyện phát âm và viết thường xuyên, ghi từ dễ sai vào giấy nhớ, và tập trung khi viết. Lỗi phụ âm đầu là nhóm lỗi hay gặp nhất trong tiếng Việt, gồm các cặp s/x, ch/tr, r/d/gi, l/n. Các nhóm quy tắc chính tả mà người viết cần nắm gồm viết hoa, phụ âm đầu, vần và thanh điệu. Viết đúng quy tắc giúp văn bản chuẩn xác trong giao tiếp và tôn trọng người đọc.

Cũng nên biết tiếng Việt có hai loại chính tả song song. Chính tả phổ thông là cách viết được quy định bằng văn bản quy phạm pháp luật và dạy trong nhà trường.^{22 Chính tả tiếng Việt (Wikipedia)} Chính tả thường nhật là cách viết có thể khác nhau theo thói quen dân cư bản địa và vẫn được chấp nhận trong đời sống.² Hiểu điều này thì thấy chuyện một người viết theo thói quen phát âm của làng mình không phải là chuyện lạ. Nhưng khi gửi văn bản đi làm ăn hay thi cử thì vẫn nên theo cách viết phổ thông.

Ở tầm rộng hơn, GS Nguyễn Văn Hiệp, Viện trưởng Viện Ngôn ngữ học, cho rằng việc cần làm với chữ quốc ngữ hiện nay là xây dựng chuẩn chính tả thay vì cải cách chữ viết.^{11 Giáo sư đề xuất phải có chuẩn chính tả tiếng Việt (vnexpress.net)} Với người viết hằng ngày, chờ chuẩn ấy ra đời là chuyện dài; việc trước mắt là rà lại từng chữ dễ lẫn trong bài của mình.

Khi cần soát nhanh một đoạn văn trước khi gửi đi, có thể dán vào ô Kiểm tra chính tả của nền tảng Chúc Mừng Năm Mới để rà lại những chữ dễ lẫn. Muốn ôn riêng nhóm s và x thì xem trang quy tắc phân biệt s và x. Còn những cặp na ná khác như sương và xương, cách phân biệt cũng dựa vào nghĩa từng tiếng.

Viết đúng một từ nghe qua tưởng nhỏ, nhưng cái được là câu văn không bị người đọc dừng lại giữa dòng. Thắc mắc xung quanh hay xung quang, xung quan của bạn chỉ cần một chữ để trả lời: xung quanh bắt đầu bằng x, và tiếng thứ hai là quanh chứ không phải quang.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Hỏi đáp nhanh

Xung quanh hay sung quanh, chữ nào đúng?

Viết “xung quanh”, bắt đầu bằng x. Đọc thử “trồng hoa xung quanh nhà” rồi đổi x thành s: câu mất nghĩa ngay, vì “sung” chỉ sự đầy đủ, dư dả, không chỉ nơi chốn.

Xung quanh hay chung quanh, chữ nào đúng?

Cả hai đều đúng, nghĩa giống hệt nhau nên đổi qua lại không làm câu sai. Trong một bài, giữ một cách viết từ đầu đến cuối cho gọn mắt người đọc.