Chúc Mừng Năm Mới

Đếm ngược Tết còn 74 ngày (mở trong thẻ mới)

Chính tả

Viết Ê-đê hay Ê Đê mới đúng khi gọi tên dân tộc thiểu số

Tên người dân tộc thiểu số viết gạch nối hay viết rời đều được: “Ê-đê”, “Ba-na”, “Kơ-pa Kơ-lơng” theo quy định viết hoa tên riêng trong sách giáo khoa, còn “Ê Đê”, “Ba Na” là lối viết rời nhiều trang tra cứu đang dùng. Trang này chọn cách có gạch nối.

7 phút đọc

Điểm dễ hiểu nhầm nhất nằm ngay trong văn bản quy định. Bốn cái tên Kơ-pa Kơ-lơng, Nơ-trang-lơng, Y-rơ-pao, Chư-pa được nêu làm ví dụ cho tên người, không phải tên dân tộc. Đọc lướt dễ tưởng đó là tên các dân tộc, rồi viết sai cả câu.

Thắc mắc càng rối thêm khi tên có bốn âm tiết. Bốn chữ dính lại, người viết không rõ chỗ nào nối, chỗ nào tách. Phần dưới giải thích quy định, chỉ cách tách đúng và cho mẹo nhớ.

Trước hết cần nói rõ: hai kiểu viết đều được dùng, các nguồn ghi khác nhau, và không cách nào bị coi là sai chính tả. Trang này chọn kiểu có gạch nối, và giữ đúng một kiểu trong suốt bài.

Quy định gạch nối của Bộ Giáo dục

Ngày 13/3/2003, Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành Quyết định 07/2003/QĐ-BGDĐT, quy định tạm thời về viết hoa tên riêng trong sách giáo khoa. Văn bản có hiệu lực sau 15 ngày kể từ ngày đăng Công báo. Người ta hay nhắc tới quyết định này mỗi khi bàn cách viết tên dân tộc thiểu số.

Mục I.4 của văn bản nói tới tên người, tên địa lý và tên các dân tộc thiểu số. Tên nào có nhiều âm tiết đọc liền nhau thì mỗi bộ phận viết hoa một chữ, các âm tiết trong cùng bộ phận nối với nhau bằng gạch.

Ví dụ trong văn bản chia làm hai nhóm. Nhóm tên dân tộc gồm Ê-đê, Ba-na, Xơ-đăng, Tà-ôi. Nhóm tên người gồm Kơ-pa Kơ-lơng, Nơ-trang-lơng, Y-rơ-pao, Chư-pa. Hai nhóm theo cùng một cách viết, chỉ khác chỗ đứng trong câu.

Tên người bốn âm tiết tách thành hai bộ phận: “Kơ-pa” và “Kơ-lơng”. Trong mỗi bộ phận, các âm tiết đọc liền nên nối bằng gạch; giữa hai bộ phận để một khoảng trắng và chữ đầu bộ phận thứ hai viết hoa. Kết quả là “Kơ-pa Kơ-lơng”, không phải nối tuột thành một, cũng không phải tách rời từng chữ.

Tên “Nơ-trang-lơng” dài ba âm tiết: cả ba đọc liền nên có hai dấu gạch, chỉ chữ đầu bộ phận viết hoa. “Y-rơ-pao” và “Chư-pa” mỗi tên chỉ một bộ phận, nên gạch nằm bên trong, không có chỗ nào để rời.

Cách viết này không phải chuyện riêng của tên dân tộc. Hướng dẫn viết hoa tên riêng nước ngoài phiên âm cũng làm vậy: hoa chữ đầu mỗi bộ phận, gạch nối giữa các âm tiết trong cùng một bộ phận, ví dụ “Ma-lay-si-a”. Gạch nối là nguyên tắc chung khi phiên âm tên nhiều âm tiết.

Với một người cụ thể, giấy tờ của người đó là căn cứ cuối cùng. Giấy tờ ghi “Giàng A Pao” thì khi nhắc tới người ấy, viết đúng như giấy tờ. Giấy tờ ghi có gạch thì giữ nguyên dấu gạch.

Vì sao hay viết nhầm

Lý do đầu tiên là các nguồn ghi khác nhau. Báo viết về H'Hen Niê dùng dạng “Ê-đê” có gạch nối.1 Danh sách các dân tộc Việt Nam trên Wikipedia lại viết “Ê Đê”, “Ba Na”, tách rời từng âm tiết. Người đọc gặp hai kiểu xen kẽ thì mỗi lần viết lại phải chọn lại từ đầu.

Tên nhiều bộ phận càng dễ gây rối. Tên dân tộc hai tiếng như Ê-đê chỉ có một chỗ phải quyết. Tên người bốn âm tiết chia thành hai bộ phận, chỗ nối chỗ tách không nhìn ra ngay nếu chưa đọc quy định.

Thói quen gõ trên điện thoại cũng góp phần.1 Bàn phím không để sẵn dấu gạch ở hàng chữ chính, nhiều người bấm dấu cách cho nhanh, lâu thành quen tay. Đăng lên mạng không ai sửa, kiểu viết rời cứ thế lan ra.

Có khi người viết thấy tên hai bộ phận như Pa Kô trong tin viết về đồng bào Vân Kiều, Pa Kô rồi suy ra mọi tên đều viết rời. Thực ra tên ấy vẫn đúng khi tách ở mức bộ phận; chỉ bốn tên người nêu trong văn bản mới cần nối bên trong bộ phận.

Điều cần nhớ: dòng viết rời không sai chính tả, chỉ là cách trình bày khác. Chỗ đáng sửa là trộn hai kiểu trong cùng một văn bản, hoặc nối gạch chạy qua chỗ viết hoa.

Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Hai cuốn sổ đóng, một nâu đỏ một xanh chàm, úp trên bàn gỗ thấp cạnh chiếc rổ tre đan đựng cà phê rang, sáng sớm bên cửa sổ
Hai cuốn sổ bìa nâu đỏ và xanh thẫm úp trên bàn gỗ thấp, cạnh chiếc khay tre đan đựng hạt cà phê rang, sáng sớm bên cửa sổ.

Câu đúng, câu sai đối chiếu

Mỗi cặp dưới đây đặt hai cách cạnh nhau. Dòng đầu theo kiểu sách giáo khoa, dòng sau là lối viết rời của nhiều trang tra cứu. Cả hai đọc lên đều hiểu, khác nhau ở chỗ trình bày.

“Bạn thân của tôi người Ba-na, quê ở Gia Lai.”, có gạch nối. “Bạn thân của tôi người Ba Na, quê ở Gia Lai.”, viết rời.

“Lễ hội của người Ê-đê có cồng chiêng.”, có gạch nối. “Lễ hội của người Ê Đê có cồng chiêng.”, viết rời.

“Người Xơ-đăng ở Kon Tum còn giữ nhiều bản làng bên rừng.”, có gạch nối. “Người Xơ Đăng ở Kon Tum còn giữ nhiều bản làng bên rừng.”, viết rời.

“Trang phục của người Tà-ôi thêu hoa văn rất tinh.”, có gạch nối. “Trang phục của người Tà Ôi thêu hoa văn rất tinh.”, viết rời.

“Y-rơ-pao giữ nghề dệt truyền thống của quê mình.”, tên người, có gạch nối. “Y Rơ Pao giữ nghề dệt truyền thống của quê mình.”, viết rời.

“Nơ-trang-lơng nhận phần việc ở kho của xưởng.”, tên người, có gạch nối. “Nơ Trang Lơng nhận phần việc ở kho của xưởng.”, viết rời.

“Chư-pa dẫn đoàn thanh niên trong bản đi làm đường.”, tên người, có gạch nối. “Chư Pa dẫn đoàn thanh niên trong bản đi làm đường.”, viết rời.

“Kơ-pa Kơ-lơng ghi tên mình vào sổ đoàn viên.”, tên người hai bộ phận, có gạch nối. “Kơ Pa Kơ Lơng ghi tên mình vào sổ đoàn viên.”, viết rời.

Chỗ dễ sai hơn cả là nối gạch chạy hết cả tên, ví dụ viết “Kơ-pa-kơ-lơng”. Quy định chỉ cho gạch chạy trong từng bộ phận, không chạy qua chỗ viết hoa. Muốn sửa, để lại một khoảng trắng đúng chỗ hai bộ phận gặp nhau.

Một lỗi khác là viết hoa lung tung bên trong bộ phận, kiểu “Ê-Đê” hay “Ba-Na”. Chỉ chữ đầu bộ phận được viết hoa, phần sau để chữ thường, đúng như các ví dụ trong văn bản.

Mẹo nhớ và cách soát lại

Cách dễ nhất là đọc to tên đó lên. Chỗ nào đọc liền thành một hơi thì dùng gạch nối, chỗ nào phải ngắt hơi thì để rời. “Ê” và “đê” đọc liền nên thành “Ê-đê”; “Kơ-pa” với “Kơ-lơng” là hai bộ phận của một tên người nên giữa chúng có khoảng trắng.

Mẹo thứ hai là đếm chữ viết hoa. Mỗi chữ hoa đánh dấu một bộ phận. Tên có hai chữ hoa thì có hai bộ phận, và dấu gạch chỉ nằm trong từng bộ phận. “Nơ-trang-lơng” có một chữ hoa nên cả ba âm tiết nối liền bằng hai gạch.

Trước khi gửi bài, dán đoạn văn vào ô Kiểm tra chính tả của nền tảng Chúc Mừng Năm Mới để rà lại các tên riêng. Muốn xem thêm cách viết hoa ở những trường hợp khác, đọc các bài trong chuyên mục Chính tả. Muốn nắm quy tắc viết hoa tên người nói chung, xem bài viết hoa tên người.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Nguồn tham khảo

Kiểm tra chính tả

Kiểm tra chính tả tiếng Việt

Xem thêm trong mục Chính tả

chucmungnammoi.com