Chúc Mừng Năm Mới

Đếm ngược Tết còn 74 ngày (mở trong thẻ mới)

Chính tả

Thế kỷ XXI hay thế kỷ 21: từ nào chính xác?

Thế kỷ XXI hay thế kỷ 21: khi nào dùng số La Mã là thắc mắc của không ít người khi viết bài, soạn văn bản hay nhắn tin. Các nguồn tra đều không nêu quy định bắt buộc chọn kiểu ghi nào; tiếng Việt quen dùng số La Mã, và trang này chọn “thế kỷ XXI”.

10 phút đọc

Mở cuốn sách giáo khoa, người đọc thấy “thế kỷ XXI”. Lướt tin tức trên điện thoại, người đó gặp “thế kỷ 21”. Câu hỏi “thế kỷ XXI hay thế kỷ 21: khi nào dùng số La Mã?” vì thế không có đáp án duy nhất. Chưa thấy văn bản chính tả nào bắt buộc chọn kiểu ghi nào. Tiếng Việt quen dùng số La Mã cho đơn vị thời gian này, còn số Ả Rập vẫn gặp đều trong văn bản thường. Trang này chọn viết “thế kỷ XXI”.

Cách ghi “thế kỷ XXI” xuất hiện nhiều ở sách giáo khoa, văn bản hành chính, luận văn và tiêu đề báo chí. “Thế kỷ 21” phổ biến ở phần thân bài, nơi các con số đọc lướt trên màn hình điện thoại dễ hơn. Cùng một tờ báo có khi dùng cả hai: tiêu đề ghi “thế kỷ XXI” mà thân bài lại viết “thế kỷ 21”. Có bài chỉ ghi dạng La Mã ở tiêu đề, không nhắc lại trong nội dung.

Vấn đề đáng quan tâm vì thế là chọn cách nào và giữ nó đến hết bài. Phần dưới giải nghĩa thế kỷ XXI và cho biết khi nào nên dùng số La Mã, kèm quy tắc đọc ký hiệu và mẹo quy đổi nhanh để người viết không phải dừng lại suy nghĩ mỗi lần gặp “XXI” hay “XIX”.

Thế kỷ XXI nghĩa là gì

Muốn trả lời “thế kỷ XXI hay thế kỷ 21: khi nào dùng số La Mã: từ nào đúng”, trước hết cần nhớ ba đơn vị đo thời gian đi liền nhau. Một thế kỷ bằng 100 năm, một thập kỷ bằng 10 năm, một thiên niên kỷ bằng 1000 năm. Thế kỷ XXI vì thế là một khối 100 năm, không phải một năm lẻ hay một thập kỷ.

Nếu ai hỏi thế kỷ XXI nghĩa là gì hay thế kỷ XXI là gì, câu trả lời ngắn nhất nằm ở hai bộ phận của từ. “Thế kỷ” là đơn vị thời gian, còn “XXI” là ký hiệu La Mã ghi số 21, với X là 10 và I là 1. Ghép lại, thế kỷ XXI chính là thế kỷ 21, cách viết trang trọng hơn. Trong tiếng Việt, đơn vị “thế kỷ” thường được ghi bằng ký hiệu La Mã, ví dụ thế kỷ 20 được viết là thế kỷ XX.

Mốc thời gian cụ thể ra sao? Theo lịch Gregory, bảng lịch mà các mốc thời gian vẫn tính theo cho đến nay, thế kỷ XXI bắt đầu từ ngày 1/1/2001 và kết thúc vào ngày 31/12/2100. Trong khoảng đó có 24 năm nhuận, từ 2004 đến 2096, cách nhau bốn năm một lần. Bảng dưới đây cho đối chiếu nhanh ba thế kỷ liền nhau.

Một chi tiết dễ gây rối: lịch thiên văn tính lệch đúng một năm so với lịch Gregory. Theo lịch thiên văn, thế kỷ 21 bắt đầu từ 1/1/2000 và kết thúc 31/12/2099, còn theo lịch Gregory là 1/1/2001 đến 31/12/2100. Vì thế có người khẳng định thế kỷ 21 đã mở màn từ năm 2000, người khác lại bảo phải đến năm 2001. Mỗi bên đúng theo cách tính riêng. Khi viết bài, chỉ cần nói rõ đang theo lịch nào là tránh được tranh cãi không cần thiết.

Bảng quy đổi thế kỷ XX, XXI, XXII theo lịch Gregory kèm ngày bắt đầu và ngày kết thúc.
Thế kỷ Số Ả Rập Bắt đầu Kết thúc
XX 20 1/1/1901 31/12/2000
XXI 21 1/1/2001 31/12/2100
XXII 22 1/1/2101 31/12/2200

Thế kỷ XXI hay thế kỷ 21: khi nào dùng số La Mã, từ nào đúng?

Với câu hỏi thế kỷ XXI hay thế kỷ 21: khi nào dùng số La Mã từ nào đúng, đáp án nằm ở công dụng của từng kiểu ghi. Trong tiếng Việt, số La Mã quen dùng cho những đơn vị lớn, mang tính xếp hạng hay đánh thứ tự: thế kỷ, chương sách, phần của văn bản. Ví dụ quen thuộc nhất là “thế kỷ XX” thay cho “thế kỷ 20”. Cách viết này tạo cảm giác trang trọng, hợp với sách giáo khoa, luận văn, văn bản hành chính và tiêu đề báo chí.

Ngoài thế kỷ, ký hiệu La Mã ngày nay còn dùng để đánh số chương sách, tên các giáo hoàng và vua, phim ảnh, cùng các sự kiện thể thao lớn như Thế vận hội Olympic hay Super Bowl. Trong văn bản tiếng Việt, người đọc gặp “Chương III, Phần I” trong sách, báo cáo, hay “Đại hội lần thứ XIV”, đều là dạng La Mã đánh thứ tự. Ở cấp chính quyền cơ sở cũng vậy: Hội đồng nhân dân xã Hương Xuân, Hà Tĩnh có khoá XXI, tổ chức kỳ họp thứ 21 vào cuối năm.

Vậy khi nào dùng số La Mã cho thế kỷ? Quy tắc chung rất đơn giản. Văn viết trang trọng, tiêu đề, tên chương mục thì ưu tiên số La Mã; văn nói hằng ngày, bài đăng mạng, số liệu nằm giữa câu thì số Ả Rập gọn và dễ đọc hơn. Nếu trong bài có cả số liệu thống kê, năm sinh, năm mất, hãy để các con số ấy ở dạng Ả Rập cho dễ đối chiếu, chỉ dùng số La Mã cho tên thế kỷ và tên chương mục. Cách phân vai này giúp mắt người đọc không phải nhảy liên tục giữa hai hệ chữ số.

Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Góc bàn gỗ tối bên cửa sổ có mành tre, đặt hai chén trà sứ, một bút máy ngậm mực và một chiếc khăn gấp, ánh chiều dịu
Góc bàn gỗ cạnh mành treo, có hai chén trà, một bút máy đóng, một lọ mực nhỏ và một chiếc khăn gấp, ánh chiều dịu.

Quy tắc số La Mã

Chữ số La Mã bắt nguồn từ người Etruscan, là hệ thống không vị trí, khác hẳn chữ số Ả Rập mà ta dùng hằng ngày. Hệ này không có số 0 và không có số âm, nên cách ghi số dựa hoàn toàn vào việc ghép các chữ I (1), V (5), X (10), L (50), C (100), D (500), M (1000).

Nguyên tắc đọc nằm ở vị trí của chữ nhỏ so với chữ lớn. Số nhỏ đứng bên phải số lớn thì cộng: VI là 6, XI là 11. Số nhỏ đứng bên trái số lớn thì trừ: IV là 4, IX là 9. Ví dụ XXI gồm X, X và I ghép lại, tức 10, 10 và 1, cộng ra đúng 21. Còn XIX là 19, vì X đầu tiên là 10, cộng với IX là 9.

Về cách lặp, các chữ I, X, C, M được lặp tối đa ba lần liền nhau, còn V, L, D không được lặp. Vì thế văn bản chuẩn sẽ không có VIIII hay VV. Một chi tiết nữa ít khi dùng nhưng biết thì hay: gạch ngang trên đầu một chữ số La Mã nhân giá trị của nó với 1000, chẳng hạn V có gạch trên là 5000.

Hiểu bốn điều trên là đủ đọc gần như mọi ký hiệu La Mã trong sách báo. Dù ký hiệu dài bao nhiêu, nó cũng chỉ ghép từ những nhóm nhỏ theo đúng bốn điều đó. Gặp một ký hiệu dài, chẳng hạn XXVII hay XLII, cứ tách thành từng nhóm rồi cộng trừ lần lượt là ra số quen thuộc.

Vì sao hay viết nhầm

Lý do đầu tiên nằm ngay ở các nguồn người đọc gặp hằng ngày. Báo chí dùng hai cách viết trộn lẫn, như đã nêu ở trên: có bài ghi dạng La Mã ở tiêu đề rồi không nhắc lại trong nội dung; cũng có bài giữ số La Mã trong cả tiêu đề lẫn nội dung. Người đọc thấy mỗi nơi một kiểu thì khó tin cách nào chuẩn, và khi tự viết cũng viết theo kiểu vừa nhìn thấy, nên bài nọ lệch bài kia.

Thêm một lý do nữa: hai cách tính lịch lệch nhau đúng một năm, như bảng quy đổi ở trên đã cho thấy. Cùng hỏi thế kỷ 21 bắt đầu năm nào, hai nguồn có thể cho hai đáp số khác nhau, khiến người đọc bối rối về cả con số lẫn cách ghi.

Còn một thói quen nhỏ: trên mạng, người viết thường gõ số Ả Rập cho nhanh, rồi lúc cần giọng trang trọng lại chèn ký hiệu La Mã vào giữa câu mà quên đọc lại cả bài. Nhầm lẫn phần nhiều vì thiếu thống nhất, chứ ít khi vì quên quy tắc.

Câu hỏi thế kỷ XXI hay thế kỷ 21: khi nào dùng số La Mã vì thế ít khi có lỗi thật sự; lỗi nằm ở chỗ thiếu thống nhất. Cách chữa cũng đơn giản: đọc lại toàn bài một lượt, chỉ để tìm những chỗ ghi thế kỷ, và đổi hết về một kiểu đã chọn. Việc này mất vài phút nhưng cứu được cảm giác chỉn chu của văn bản, nhất là với bài gửi cho cơ quan hay bài đăng trên trang chuyên môn.

Mẹo quy đổi nhanh

Đọc nhanh thì chỉ cần nhớ một mốc: XXI là 21, và đó là thế kỷ chúng ta đang sống. Từ mốc này, suy ra các thế kỷ lân cận theo quy tắc cộng, trừ đã nêu ở trên: lùi về trước là XIX, tức 19; tiến về sau là XXII, tức 22. Nhờ đó, gặp ký hiệu La Mã ở đâu người đọc cũng quy đổi được trong vài giây mà không cần bảng tra.

Một mẹo nữa bám vào đúng công dụng của cách ghi này: ký hiệu La Mã dùng để đánh số thế kỷ, ví dụ thế kỷ 21, thế kỷ 13. Nghĩa là hễ thấy một cụm ký hiệu La Mã đứng sau chữ “thế kỷ”, chỉ cần đọc nó thành số đếm quen thuộc. Còn khi thấy ký hiệu ấy đứng sau chữ “Chương” hay “Phần”, nó đang đánh số thứ tự chứ không phải mốc thời gian. Phân biệt được hai tình huống này là tránh được phần lớn câu hiểu nhầm.

Muốn nhớ lâu thì gắn ký hiệu với việc quen làm: đánh số chương sách bằng số La Mã cũng dùng đúng nguyên tắc đó, nên cứ viết “Chương III” thành thạo thì viết “thế kỷ XXI” cũng thành thạo. Còn khi soạn bài dài, cách chắc nhất là quyết định ngay từ đầu sẽ dùng kiểu nào cho các mốc thời gian, rồi giữ nguyên đến cuối.

Kiểm tra chính tả trên nền tảng

Nếu vẫn chưa yên tâm về cách viết của mình, người đọc có thể dán đoạn văn vào ô Kiểm tra chính tả của nền tảng Chúc Mừng Năm Mới để soát các chỗ dễ lẫn, trong đó có cách ghi thế kỷ bằng ký hiệu La Mã hay số Ả Rập. Công cụ này nằm trong sổ tay chính tả của nền tảng, nơi còn có nhiều bài giải nghĩa các cặp từ dễ nhầm khác. Khi soát bài, chỉ cần đối chiếu cách ghi trong bài với bảng quy đổi ở trên là đủ.

Lời khuyên cuối gói gọn thế này: băn khoăn thế kỷ 21: khi nào dùng số La Mã hay thế kỷ XXI, đáp án là không cách nào bắt buộc. Tiếng Việt thường ghi số La Mã, và việc duy nhất cần làm là chọn một cách rồi giữ thống nhất trong cả bài. Văn trang trọng chọn “thế kỷ XXI”, văn thường chọn “thế kỷ 21”, và đừng đổi giữa chừng.

Góc phòng sáng sớm với bàn gỗ thấp đặt cạnh cửa sổ, trên bàn có máy tính, một cốc gốm
Chiếc bàn gỗ thấp cạnh cửa sổ có máy tính mở màn hình tối, một cốc gốm, bình hoa cúc vạn thọ và giỏ tre đựng hai quả bưởi.

Nhớ nhanh

  • Không có quy định bắt buộc dùng ký hiệu La Mã hay số Ả Rập cho thế kỷ; trang này viết “thế kỷ XXI”, điều cần là thống nhất trong cả bài.
  • Thế kỷ XXI kéo dài từ 1/1/2001 đến 31/12/2100 theo lịch Gregory; lịch thiên văn lệch trước đúng một năm.
  • Nhớ XXI là 21 rồi suy ra XIX là 19, XXII là 22; ký hiệu La Mã còn dùng cho chương sách, tên vua, Thế vận hội Olympic và Super Bowl.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Nguồn tham khảo

Kiểm tra chính tả

Kiểm tra chính tả tiếng Việt

Xem thêm trong mục Chính tả

chucmungnammoi.com