Vải sợi gai, cây cùng loài cần sa nhưng không gây nghiện, đang trở lại tủ đồ

Trong tủ đồ của người Việt, cotton và linen quen thuộc đến mức ít ai để ý có một loại vải tự nhiên đã đi cùng loài người từ 8.000 năm trước Công nguyên, vừa bền vừa xanh: vải sợi gai. Trên nhãn áo nhập khẩu, nó hay hiện ra dưới cái tên lạ tai là hemp, khiến người mua đứng trước giá hàng phân vân không biết hemp là gì và có liên quan gì đến cây cần sa.

Câu trả lời thẳng: vải sợi gai là vải dệt từ sợi lấy ở vỏ thân cây gai dầu công nghiệp, một loại sợi tự nhiên cổ xưa đang trở lại trong xu hướng thời trang bền vững. Chất liệu này bền, thấm hút tốt và thân thiện với môi trường nếu cây được trồng và sợi được xử lý đúng cách. Còn chuyện pháp lý ở Việt Nam, Bộ Công an đã trả lời chính thức trên cổng thông tin điện tử Chính phủ, và bài viết sẽ nói kỹ ở phần sau.

Gai dầu và cần sa khác nhau thế nào

Vải sợi gai dầu là vải dệt từ sợi chiết xuất ở vỏ thân cây gai dầu, tên khoa học Cannabis sativa, cùng loài với cây cần sa nhưng được trồng riêng cho mục đích công nghiệp. Sự khác nhau nằm ở hàm lượng THC, chất gây tác động thần kinh: cây gai dầu lấy sợi có THC dưới 0,3%, gần như không có tác dụng gây nghiện, trong khi cây cần sa lai tạo để sản xuất ma túy có THC trên 0,3%.

Trong phần trả lời chính thức, Bộ Công an lý giải rõ hơn về cấu tạo hóa học của hai cây cùng loài. Cây gai dầu có thành phần chủ yếu là Cannabidiol, viết tắt CBD, một chất không gây tác động thần kinh. Còn chất Delta-9-Tetrahydrocannabinol, viết tắt THC, là chất ma túy được quy định tại Nghị định 57/2022/NĐ-CP, nhưng trong cây gai dầu chất này thường chỉ có hàm lượng thấp dưới 0,3%.^{22 Trồng, sử dụng cây gai dầu có bị xử lý? (tiengchuong.chinhphu.vn)} Cây cần sa khác ở chỗ thành phần chính lại là THC. Đây là căn cứ hóa học để pháp luật phân biệt hai cây cùng loài, chứ không phải một ranh giới tùy tiện.

Về pháp lý, Bộ Công an trả lời trên cổng thông tin điện tử Chính phủ ngày 26/3/2024 rằng theo Nghị định 57/2022/NĐ-CP, cây gai dầu không nằm trong các mục cấm. Tuy nhiên theo Điều 247 Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi bổ sung 2017, cây gai dầu vẫn thuộc phạm trù các loại cây có chứa chất ma túy.^{22 Trồng, sử dụng cây gai dầu có bị xử lý? (tiengchuong.chinhphu.vn)} Nói ngắn gọn, trồng và sử dụng vì mục đích công nghiệp không bị cấm, nhưng việc canh tác chịu sự quản lý chặt của nhà nước.

Chính vì cùng tên loài mà nhiều người ngại mua vải hemp, sợ dính đến ma túy. Nhưng chiếc áo treo ở tiệm không mang tác dụng đó, bởi loại cây làm sợi được canh tác hoàn toàn khác với cây trồng để kích thích. Một tin đồn lan truyền lâu trong giới yêu vải rằng sợi gai dầu lấy từ cây đực, còn cần sa lấy từ cây cái. Thực tế ngược lại: đa số sợi gai dầu khai thác trên thế giới đều lấy từ cây cái. Ở Việt Nam, cây gai dầu mọc hoang nhiều ở các tỉnh miền núi phía Bắc như Hòa Bình, Tuyên Quang, người dân địa phương quen gọi là cây đay dại.

Nguồn gốc và lịch sử của sợi 8.000 năm tuổi

Sợi gai dầu đầu tiên được tìm thấy trong một mộ cổ ở vùng Lưỡng Hà, có niên đại 8.000 năm trước Công nguyên, tức khoảng 10.000 năm tính đến nay. Người ta tin cây này được trồng làm thuốc ít nhất 10.000 năm trước, là một trong những loài cây đầu tiên loài người canh tác. Từ thời kỳ đồ đá mới, con người đã dùng sợi gai dầu làm quần áo, dây thừng và giấy, theo các bằng chứng khảo cổ.

Trung Quốc là quốc gia đầu tiên sản xuất vải gai dầu và hiện chiếm hơn 70% sản lượng thế giới. Đến đầu thế kỷ 16, cây gai dầu theo tàu thực dân sang châu Mỹ và được trồng thành công ở Chile; hai tổng thống Mỹ George Washington và Thomas Jefferson từng là chủ trang trại trồng gai dầu cho mục đích công nghiệp.

Trước đây, gai dầu là nguyên liệu chính của ngành hàng hải: cánh buồm, dây thừng của tàu thuyền đều dệt từ loại sợi này nhờ chống thấm nước và độ bền vượt trội. Xem ảnh một con tàu cổ, người đọc sẽ nhận ra cánh buồm năm xưa dệt từ chính loại vải đang treo trong tủ đồ ngày nay. Vai trò chiến lược của chất liệu kéo dài đến giữa thế kỷ 20: trong Thế chiến II, Mỹ khai thác vải hemp để sản xuất dây thừng, vải bạt và đồng phục quân đội.

Sang thế kỷ 20, sợi tổng hợp như nylon và polyester xuất hiện cùng các quy định siết chặt cây gai dầu, khiến vải gai dầu gần như biến mất khỏi thị trường. Từ thập niên 1930, ngành nông nghiệp gai dầu suy giảm; một số ý kiến cho rằng nguyên nhân là cạnh tranh từ nhà sản xuất vải tổng hợp cộng với việc thổi phồng tính gây nghiện của cây. Chỉ đến khi thời trang bền vững trở thành mối quan tâm chung, chất liệu này mới hồi sinh.

Vì sao bền và mát

Cấu tạo của sợi giải thích phần lớn đặc tính của vải. Sợi gai dầu chứa khoảng 70% cellulose, hàm lượng lignin thấp chỉ 8 đến 10%; xơ cơ bản dài 10 đến 14 mm, còn xơ kỹ thuật có thể dài tới 50 đến 250 cm. Thân cây có hai lớp: lớp vỏ dạng sợi dùng dệt vải, phần lõi gỗ dùng cho xây nhà hoặc làm củi. Cấu trúc sợi còn có khoảng trống nhỏ li ti, nhờ đó vải sợi gai dầu thấm hút mồ hôi tốt, thoáng khí, rất hợp với ngày hè nóng ẩm. Vải chứa hợp chất tự nhiên kháng khuẩn, chống nấm mốc, giúp hạn chế mùi hôi và phù hợp với làn da nhạy cảm, cộng thêm khả năng chống tia UV tự nhiên, chống tĩnh điện và giữ màu nhuộm tốt.

Giá cao và vải ban đầu thô đều bắt nguồn từ quy trình sản xuất nhiều công đoạn. Cây được thu hoạch sau khoảng 80 ngày trồng, hoặc 3 đến 4 tháng tùy điều kiện; thân cây được phơi khô đến khi mất khoảng 88% độ ẩm. Công đoạn tách sợi khỏi lõi bằng tay hoặc máy đòi hỏi nhiều nhân lực. Sau đó sợi được làm sạch bằng dung dịch kiềm nhẹ, chải, kéo sợi rồi dệt và nhuộm hoàn thiện. Sợi gai dầu dày, ngắn, các sợi không đều nhau nên khó kéo sợi, dễ xơ sợi và sợi dẹt, ảnh hưởng chất lượng vải đầu ra. Mỗi công đoạn đều cộng vào giá thành, và phần sợi chưa qua làm mềm chính là lý do tấm vải mới sờ cứng tay.

Về độ bền, các nguồn ghi nhận chưa thống nhất: có nơi nói sợi gai dầu bền gấp 8 lần cotton, nơi khác ghi gấp 3 hay 4 lần. Con số cụ thể chưa có kết luận chung, nhưng điểm chung là vải gai dầu bền hơn cotton rõ rệt. Tuổi thọ của vải có thể lên tới 20 đến 30 năm, càng giặt càng mềm, không bị phân hủy theo thời gian và mặt vải không bị sùi bông. Mặc qua vài mùa giặt, một chiếc áo hemp sẽ mềm dần chứ không xù lông như áo cotton cũ. Vải còn điều hòa nhiệt khá tốt, mát vào hè và ấm vào đông.

Tuy nhiên chất liệu này cũng có mặt trừ. Vải chưa qua xử lý ban đầu thô ráp, sờ hơi cứng; sợi ít đàn hồi nên vải kém co giãn và dễ nhăn; vải lâu khô sau khi giặt. Giá thành cũng cao hơn cotton vì quy trình sản xuất phức tạp, và ở Việt Nam vải hemp chưa phổ biến, ít mẫu mã hơn cotton hay polyester.

Chất liệu xanh thật không

Vải sợi gai được xem là chất liệu bền vững trước hết vì cách cây lớn lên: gai dầu cần ít nước, ít hoặc không cần thuốc trừ sâu, không cần phân bón hóa chất, còn bộ rễ giúp cải tạo đất. Sợi từ cây cũng phân hủy sinh học 100%, nếu không qua xử lý hóa chất thì thường chỉ mất khoảng ba tháng để trở về với tự nhiên.

Nhưng mức xanh của mỗi tấm vải không giống nhau. Theo hệ thống xếp hạng Tiêu chuẩn Môi trường cho Sợi, gai dầu hữu cơ đạt hạng A, mức đánh giá cao nhất, còn gai dầu phi hữu cơ chỉ đạt hạng C. Việc ngâm hóa chất và tẩy trắng trong sản xuất có thể tạo tác động tiêu cực, nên người mua có ý thức về môi trường cần tìm hiểu kỹ nhà cung cấp.

Hai chiếc áo cùng ghi hemp có thể khác nhau rõ: một chiếc dệt từ sợi hữu cơ, một chiếc qua tẩy trắng mạnh. Cùng một nhãn, nhưng câu chuyện môi trường phía sau không hề giống nhau.

Hemp, linen và ramie

Ba loại vải tự nhiên hay bị nhầm lẫn là hemp, linen và ramie, đều thuộc nhóm xơ lấy từ vỏ thân cây. Mỗi loại có một cá tính riêng đáng biết trước khi chọn.

Ramie, tức gai xanh, là một trong những loại sợi tự nhiên bền nhất, vượt cả linen, với khả năng chống nứt gấp 8 lần vải bông. Sợi ramie trắng, bóng, trông giống lụa, mặt vải có những đường gân mộc mạc, hơi xước. Loại vải này dễ nhuộm, có độ bền màu ướt cao và chịu được lực giặt mạnh. Vì sợi ramie nguyên bản khá thô ráp nên hiếm khi dệt 100%, tỷ lệ pha phổ biến là 55% ramie với 45% cotton để vải dễ mặc hơn. Ramie vẫn có thể gây kích ứng với da nhạy cảm, nên người da dễ kích ứng cần thử trước khi mặc thường xuyên.

Hemp bền hơn cotton, ít nhăn hơn linen và chống nước tốt hơn, nhưng giá cao hơn. Khi chạm vào, sợi hemp cho cảm giác mát lạnh với kết cấu giòn hơn cả ramie và linen. Linen thì nhẹ, mềm, có độ bóng tự nhiên và dễ nhăn hơn. Người da nhạy cảm thử hai chiếc áo cùng dáng sẽ thấy áo hemp mát và dịu da hơn, còn áo ramie hơi cứng. Câu hỏi hay gặp nhất khi mua: vải gai dầu có giặt máy được không? Câu trả lời là được, vì hemp có kết cấu mát lạnh, giòn và chịu được giặt máy, một điểm cộng cho người quen đổ quần áo vào máy như ở văn phòng hay ký túc xá.

Chọn và giữ vải gai dầu

Khi mua, cách nhận biết đơn giản là sờ và nhìn: vải hemp chưa qua xử lý dày, sờ hơi cứng và thô ráp, nhưng càng dùng càng mềm. Nếu muốn mềm mại ngay từ đầu, chọn vải sợi gai pha: tỷ lệ phổ biến là 70% cotton hữu cơ và 30% gai dầu, vừa dễ mặc vừa giữ được phần bền của sợi gai. Tùy ngân sách và mục đích, người mua còn có thể chọn vải gai dầu pha linen cho mát và ít nhăn hơn, hoặc pha lụa cho mặt vải sang hơn, vì hemp nguyên chất kết cấu thô hơn hẳn các loại pha.

Giá tham khảo trên thị trường tính theo mét, ghi nhận vào tháng 9/2025: vải 100% hemp nguyên bản khoảng 180.000 đến 280.000 đồng; hemp hữu cơ 250.000 đến 400.000 đồng; hemp pha cotton rẻ nhất, 120.000 đến 190.000 đồng; hemp pha linen 140.000 đến 220.000 đồng. Còn hemp pha lụa đắt nhất, 350.000 đến 600.000 đồng. Giá thực tế dao động theo độ dày vải, số lượng mua và từng nhà phân phối. Một người mua vải hemp pha cotton may áo sơ mi đi làm sẽ vừa có vải mềm vừa tiết kiệm hơn hẳn so với vải nguyên chất.

Về bảo quản, kinh nghiệm với vải ramie cùng họ cũng áp dụng được: giặt ở nhiệt độ 30 đến 40 độ vì nước nóng làm vải co lại, dùng nước xả để làm mềm bề mặt, phơi ở nơi thoáng mát có gió nhẹ, tránh nắng trực tiếp để không phai màu.

Gai dầu ở Việt Nam

Ở Việt Nam, cây gai dầu không phải chuyện xa lạ. Người Mông ở phía Bắc từng trồng và dệt loại vải này cho trang phục dân tộc, và người Việt trước đây gọi nó là lanh Mèo. Ở Tây Bắc, nhiều người vẫn quen gọi vải gai dầu là vải lanh, dễ nhầm với vải linen nhập khẩu, dù đây là hai chất liệu khác nhau.

Giá hemp ở Việt Nam cao còn có một lý do phía sau: việc trồng gai dầu chịu rào cản pháp lý quản lý ở một số quốc gia, khiến nguồn cung sợi tập trung vào vài khu vực như Trung Quốc, một số nước châu Âu hoặc vùng cao Tây Bắc Việt Nam với cách dệt thủ công. Chi phí nhập khẩu và vận chuyển cộng dồn vào giá bán nội địa, nên tấm vải đến tay người tiêu dùng luôn đắt hơn khả năng thật của cây.

Nguồn cung nội địa đang hình thành. Nhà máy sản xuất sợi gai An Phước đã xuất khẩu 40 tấn sợi gai đầu tiên vào năm 2023, dấu hiệu chuỗi sản xuất trong nước bắt đầu chuyển động. Với người tiêu dùng, điều đó nghĩa là dần dần có thể mua được tấm vải sợi gai dệt từ cây trồng trên núi quê nhà, không cần chờ hàng nhập khẩu. Một du khách đến Tây Bắc hôm nay đã có thể mua tấm vải dệt tay từ chính loại cây mà tổ tiên người Mông đã dệt suốt nhiều thế hệ.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Nguồn tham khảo

• Chi Gai dầu (Wikipedia)
• Trồng, sử dụng cây gai dầu có bị xử lý? (tiengchuong.chinhphu.vn) ↩^a ↩^b