Học & lớn lên
Tự học là gì? Định nghĩa, lợi ích và cách học hiệu quả
Tự học là việc bạn chủ động chiếm lĩnh tri thức thành của mình, không chờ ai dạy hết. Bài viết giải rõ khái niệm, chỉ ra lợi ích thật, hướng dẫn bốn bước học hiệu quả và chỉ các sai lầm khiến việc học đổ vỡ.
Trả lời nhanh
Tự học là gì?
Tự học là quá trình cá nhân chủ động tự tìm tòi, chiếm lĩnh tri thức và biến nó thành sở hữu của mình mà không cần người hướng dẫn trực tiếp.
Tự học là gì và nhận ra người có tinh thần tự học
Bạn từng ngồi vào bàn học rồi một lúc sau thấy mình đang lướt điện thoại? Chuyện đó không nói lên bạn không học được; nó chỉ là chỗ tốt để bắt đầu hiểu tự học là gì. Tự học là quá trình cá nhân chủ động tự tìm tòi, chiếm lĩnh tri thức và biến nó thành sở hữu của mình mà không cần người hướng dẫn trực tiếp.
Khác với việc học theo lớp, theo giờ giấc ai đó sắp sẵn, tự học đặt quyền quyết định vào tay người học. Người học tự chọn học gì, học lúc nào, học theo cách nào và dừng lại ở đâu. Vì thế, ngồi vào bàn mà tâm trí đi chỗ khác chưa phải là thất bại; nó chỉ cho thấy phần chủ động chưa được rèn. Hai điều dưới đây sẽ giúp phân định rõ ranh giới đó: định nghĩa chính xác từ các nhà giáo dục, và những biểu hiện cụ thể để soi vào chính mình.
Định nghĩa tự học: chủ động chiếm lĩnh tri thức thành sở hữu của mình
Nhà giáo dục Nguyễn Cảnh Toàn, năm 1997, định nghĩa tự học là dùng trí tuệ và phẩm chất của bản thân để chiếm lĩnh lĩnh vực hiểu biết, biến nó thành sở hữu của mình. Cách nói “chiếm lĩnh” đáng để đọc chậm. Tri thức không tự chảy vào đầu, mà phải được người học đi lấy về, như người ta tự tay dựng một căn nhà thay vì thuê người dựng hộ.
Cùng chung quan điểm ấy, Lưu Xuân Mới hiểu tự học là hoạt động nhận thức cá nhân nhằm nắm tri thức và kỹ năng, với tính độc lập cao, đặc biệt ở bậc đại học. Trên Tạp chí Nghiên cứu giáo dục số 7 năm 1998, Nguyễn Kỳ nhấn mạnh khía cạnh khác: người học chủ động tự tìm tri thức và cá nhân hóa việc học. Nghĩa là cùng một bài giảng, mỗi người tự cắt theo phần mình cần.
Bên ngoài nước Việt, Malcolm Knowles, nhà giáo dục học sống từ 1913 đến 1997 và là người tiên phong nghiên cứu học tập ở người lớn, đưa ra định nghĩa rộng nhất. Theo ông, tự học là quá trình cá nhân chủ động xác định nhu cầu, mục tiêu, nguồn tài liệu, chiến lược và tự đánh giá kết quả. Đọc kỹ sẽ thấy năm việc đó đúng là chặng đường một người tự học phải đi qua, từ lúc hỏi “mình cần học gì” cho đến lúc chấm bài cho chính mình.
Gộp các định nghĩa lại, tự học có hai điểm chung: tính chủ động và tính linh hoạt. Chủ động là người học tự đi tìm, không đứng chờ được nhắc. Linh hoạt là hình thức không rào trước: đọc sách, xem video giáo dục, học khóa trực tuyến, thảo luận trong cộng đồng hay thực hành một dự án cá nhân đều tính.1 Ranh giới “có người hướng dẫn hay không” cũng không cứng nhắc. Nhiều tài liệu hiện nay coi việc học qua hướng dẫn không trực tiếp, chẳng hạn các lớp trực tuyến, là một hình thức tự học, và cách học này trở nên phổ biến trong những năm gần đây. Câu trả lời trọn cho tự học là gì có thể gói lại thế này: đó là quá trình người học tự lực tiếp thu, bồi dưỡng kiến thức và kỹ năng, qua tài liệu, thực tế, thí nghiệm hay trải nghiệm, thay vì phụ thuộc vào tương tác thầy trò trực tiếp.
Kỹ năng tự học và những biểu hiện dễ nhận ra
Tự học và kỹ năng tự học không phải một. Kỹ năng tự học là hệ thống thao tác giúp cá nhân tự học hiệu quả và phù hợp với bản thân, gồm ba nhóm: định hướng hoạt động, thực hiện hoạt động, và tự kiểm tra đánh giá. Nhóm định hướng gồm kỹ năng tiếp nhận, phát hiện vấn đề và lập kế hoạch. Nhóm thực hiện gồm tìm tòi nghiên cứu tài liệu, giải quyết vấn đề và thực hành. Còn nhóm cuối là khả năng tự chấm điểm mình rồi điều chỉnh. Nói cách khác, tự học là việc, kỹ năng tự học là bộ công cụ làm cho việc đó chạy được.
Nhận ra một người biết tự học không khó. Người có tinh thần tự học thường tự tra cứu kiến thức mới và chủ động tìm nguồn tài liệu cập nhật, thay vì chờ người khác tổng hợp giùm. Họ đặt mục tiêu cụ thể, đo lường được, gắn với một mốc thời gian theo đuổi, rồi tự lập kế hoạch để đạt mục tiêu ấy.1 Trong lớp, sự tự học thể hiện qua việc tự giác lắng nghe, tự ghi chép đầy đủ và tự nghiên cứu bài trước mỗi buổi học.
Ngoài ra, họ không bám một phương pháp duy nhất: cùng một chủ đề, có lúc dùng sơ đồ tư duy, có lúc tham gia thảo luận, có lúc học qua dự án hay qua trải nghiệm của người đi trước. Họ cũng tìm đến nhóm học tập, diễn đàn, cộng đồng trực tuyến để chia sẻ và đối chiếu hiểu biết của mình với người khác.1
Dấu hiệu cuối cùng, và cũng là dấu hiệu khó nhất, là sự sẵn sàng tự kiểm tra, đánh giá bản thân một cách khách quan để điều chỉnh phương pháp.1 Phần lớn người học dừng lại ở chỗ “học xong rồi”. Người tự học thật sự quay lại xem mình đã hiểu đến đâu, thiếu chỗ nào, rồi sửa cách học cho lần sau. Đối chiếu vài biểu hiện này với chính mình, nhiều người sẽ thấy mình đã tự học từ lâu mà chưa gọi đúng tên.
Vì sao tự học lại quan trọng đến vậy
Một buổi tối, cùng ngồi trước bàn học, có em mở vở chép lại bài giảng cho xong chuyện, có em tự đặt câu hỏi xem chỗ nào mình còn mơ hồ rồi lần lượt gỡ từng nút thắt. Hai em cùng đến lớp, cùng nghe thầy cô giảng, nhưng kết quả một học kỳ sau thường khác nhau rõ rệt. Khoảng cách ấy không nằm ở thời gian học, mà ở việc ai đó đã tự mình xử lý kiến thức hay chỉ chờ được nhồi vào.
Phần thưởng của việc tự chủ trong học tập không dừng ở điểm số. Nó tác động đến trí nhớ, đến tính cách, đến cách một người đứng vững khi công việc và thế giới xung quanh đổi thay. Đọc tiếp sẽ thấy những tác động ấy cụ thể đến mức nào.
Hiểu sâu, nhớ lâu và kết quả học tập tốt hơn
Trí nhớ con người hữu hạn. Kiến thức chỉ nghe qua một lần, không được áp dụng hay ôn lại, sẽ rời khỏi đầu rất nhanh. Việc tự ngồi lại với bài học chính là lúc não bộ được kích thích chuyển trí nhớ ngắn hạn thành trí nhớ dài hạn, biến những gì vừa học thành kinh nghiệm dùng được chứ không phải mớ chữ chép vội. Chuẩn bị tìm tòi trước buổi học, ôn tập có kế hoạch sau đó, cả hai thao tác ấy khiến điều đã học bám lại lâu hơn hẳn so với cách học chờ đợi.
Nói cách khác, người tự ôn tập vừa nhớ lâu vừa hiểu sâu, vì trong quá trình tự làm lại, họ buộc phải đối mặt với từng chỗ mình chưa thông. Học sinh biết tự học sẽ tự củng cố kiến thức, tự rèn thêm những bài toán chưa kịp làm trên lớp, tự bù đắp lỗ hổng trước các kỳ thi thay vì đến tận lúc ôn thi mới phát hiện mình thiếu cả một mảng. Cách này cũng giúp tránh tình trạng học vẹt, học để qua ngày rồi quên sạch sau khi nộp bài.
Con số từ những tổ chức giáo dục lớn cho thấy khoảng cách ấy đo được. Báo cáo của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế, gọi tắt là OECD, công bố năm 2022, ghi nhận học sinh có năng lực tự học đạt kết quả PISA cao hơn trung bình từ 15 đến 20 điểm. Cùng năm đó, tổ chức này dành cả một báo cáo cho mối liên hệ giữa năng lực tự học và kết quả PISA. Trước đó, UNESCO đã công bố báo cáo Education 2030, Learning to Become, đặt việc học chủ động vào tầm nhìn giáo dục toàn cầu.
Dù vậy, phần thưởng lớn nhất có lẽ không nằm ở phòng thi. Trong thời đại khi trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, kỹ năng số và ngoại ngữ trở thành yêu cầu công việc thường nhật, con người phải liên tục học hỏi và thích nghi mới không bị thụt lùi. Biến việc tự học thành thói quen giúp nuôi dưỡng tinh thần học tập suốt đời.1 Mỗi khi công việc hay cuộc sống đổi chiều, người có thói quen ấy đã sẵn phản xạ bắt lại từ đầu thay vì đứng yên.
Rèn tính tự giác, độc lập và mở đường cho sự nghiệp
Lợi ích thứ hai hiện ra qua chính tính cách của người học. Khi việc học tự trở thành thói quen, học sinh dần hình thành những đức tính bền hơn mọi điểm số: tự chịu trách nhiệm với kết quả của mình, dám nhận lỗi và sửa lỗi. Việc học một mình, ít bị dẫn dắt từ bên ngoài, còn giúp hình thành tư duy mới mẻ, vì mỗi kết luận đều phải tự mình kiểm chứng chứ không phải nghe ai nói sao thì tin vậy.
Bên cạnh đó, quá trình tự lo việc học rèn cả một bộ kỹ năng mang theo được vào công việc sau này: lập kế hoạch, phân tích, quản lý thời gian, tổ chức công việc, tư duy phản biện, cộng thêm tính kiên trì, năng động và giảm dần thói quen ỷ lại vào người khác. Những phẩm chất ấy chính là thứ nhà tuyển dụng và người lãnh đạo đánh giá cao, vì một nhân viên biết tự học sẽ làm việc thông minh hơn, tự khai phá tiềm năng của mình mà không cần ai giục.
Con đường sự nghiệp cũng rộng hơn khi chi phí học lại thấp. Tự học ở nhà không tốn phí khóa học đắt tiền, không tốn tiền đi lại, in ấn tài liệu hay sinh hoạt tại trung tâm; nguồn học trên mạng như video bài giảng, sách điện tử, podcast và các khóa học trực tuyến mở phần lớn miễn phí hoặc giá rất thấp. Với phụ huynh, khi con đã có ý thức tự học, gia đình tiết kiệm được thời gian và công sức rèn ý thức, chuyển sang đầu tư trang thiết bị, điều kiện học tập tốt hơn. Với thầy cô, học sinh tự giác giúp bớt áp lực lên lớp, không mất thời gian dạy lại kiến thức cũ.
Chuyện có thật từ Đồng bằng sông Cửu Long mùa lũ năm 1978 là minh chứng sớm: học sinh nghỉ tránh lũ dài ngày nhưng vẫn tự ôn tập ở nhà, không bỏ dở năm học. Ở những nơi xa đô thị, điều kiện học chưa tốt, nhiều học sinh vẫn đạt thành tích cao nhờ chính ý chí tự học. Gần đây hơn, một cô gái bắt đầu làm mẫu ảnh từ năm lớp 12 sau buổi chụp kỷ yếu, tự học tiếng Trung ở nhà qua tài liệu, sách vở và bài giảng trên mạng. Sau 5 tháng, cô thi đỗ HSK 4 với số điểm khá cao và tiếp tục chuẩn bị cho HSK 5 cùng Hán ngữ cao cấp. Cô cho rằng không cần du học, chỉ cần môi trường có nhiều người Trung Quốc và chí tiến thủ là vẫn học tốt.3
Còn ở tuổi về già, việc giữ cho đầu óc luôn có điều mới để học giúp kích thích não bộ, duy trì sự minh mẫn. Từ học sinh lớp 12 đến người đã nghỉ hưu, mỗi người tự học vì một mục đích riêng, nhưng phần thưởng chung là một: mình tự lo được việc học của mình thì đời cũng tự tin hơn một bậc.
Cách tự học hiệu quả theo bốn bước tập được
Muốn tự học chạy được, ba thứ nhỏ quyết định phần lớn: một bản kế hoạch viết ra giấy, một góc bàn dọn sạch và một chuỗi phiên học 25 phút. Nhiều người có đủ ý chí, thiếu đúng cách làm, nên học được hai tuần rồi bỏ.
Bốn bước dưới đây xếp theo thứ tự: dựng mục tiêu trước, sắp lịch và chỗ học sau, rồi chọn tài liệu và học cho não thật sự xử lý, cuối cùng là tìm người và công cụ đỡ đần. Làm đúng thứ tự thì mỗi bước đỡ được sức cho bước sau.
Đặt mục tiêu rõ ràng rồi lập kế hoạch chi tiết
Mọi lộ trình tự học đều bắt đầu từ một câu hỏi: học xong muốn có gì. Trả lời mơ hồ thì cả quá trình sẽ mơ hồ theo. Mục tiêu SMART là mục tiêu đạt năm tiêu chí: cụ thể, đo lường được, hướng hành động, thực tế và có thời hạn. Đạt chuẩn là phải trả lời được ba câu: cái gì, tại sao, làm thế nào. Ví dụ “nâng điểm toán kiểm tra lên 10 điểm” là mục tiêu cụ thể, còn “học tốt hơn” chỉ là lời hứa suông.
Cách nói gần của chuẩn SMART này rất đời: “đạt điểm 9 trong kỳ thi” nghe rõ hơn “học cho khá”, “dành 30 phút mỗi ngày cho mỗi môn học” đo được bằng đồng hồ, “ba tuần hoàn thành một dự án nghiên cứu” có hạn chót. Ai học ngoại ngữ có thể chọn mốc “đạt 6.5 IELTS trong 6 tháng”; ai đọc sách chọn “đọc xong 10 cuốn kỹ năng trong năm”. Mỗi mục tiêu như vậy đều kiểm tra được. Đến hạn, so kết quả là biết ngay mình ở đâu.
Ngược lại, mục tiêu xấu có năm dấu hiệu: mơ hồ, không rõ ràng, viển vông, không liên quan đến việc mình đang làm và bị trì hoãn mãi. Quá lớn còn nguy hơn mơ hồ. Đặt ảo như “lập trình trọn một trò chơi video trong một năm” dễ dẫn tới sụp đổ tinh thần, vì mỗi lần nhìn lại đều thấy mình chưa xong gì. Mục tiêu không thực tế khiến người học chán nản, còn mục tiêu khả thi lại tạo động lực.
Mục tiêu xong thì lập kế hoạch.1 Việc này cần khoảng mười phút ngồi viết: thời lượng học mỗi ngày, khung giờ nào mình dễ tập trung nhất, hôm nay phải hoàn thành gì. Trước đó nên tự hỏi học để làm gì và muốn đạt được gì sau 1 tháng, 3 tháng, 1 năm; ba mốc này giúp kế hoạch không bơ vơ.
Thêm vào đó, chia nhỏ là kỹ thuật giữ người học không bỏ cuộc. Chia mục tiêu thành các bước, với mỗi bước xác định rõ thời gian, phương pháp và tài liệu sẽ dùng. Gắn thời hạn cho từng bước nhỏ giúp duy trì động lực và theo dõi tiến độ, vì mỗi tuần đều có một mốc chạm được. Chia nhỏ lộ trình còn giúp não bộ dễ chịu và giảm nguy cơ bỏ cuộc; đến giai đoạn này, kỷ luật quan trọng hơn cảm hứng. Kế hoạch chi tiết cũng giúp sắp xếp thời gian học hợp lý, không đè lên công việc và việc khác của đời thường.
Sắp xếp thời gian và không gian học tập
Lịch học tốt không phải lịch dày nhất mà là lịch giữ được lâu nhất. Quản lý thời gian là yêu cầu bắt buộc khi tự học: sắp xếp lịch học hợp lý, cân đối giữa học, nghỉ ngơi và hoạt động khác. Có người não sáng sủa nhất buổi sớm, có người tập trung tốt khi nhà vắng khách buổi tối; chọn thời điểm hợp nhịp sinh hoạt của mình rồi giữ khung giờ đó đều đặn mỗi ngày.
Một cách chia giờ quen dùng là Pomodoro, hay phương pháp Quả Cà Chua: kỹ thuật làm việc tập trung 25 phút rồi nghỉ 5 phút, sau bốn đợt nghỉ dài 15 đến 30 phút. Quy trình gọn lẹ: đặt mục tiêu cho đợt học, hẹn giờ 25 phút, làm việc tập trung, nghỉ 5 phút, lặp lại và ghi chú việc đã xong. Cách này giúp vượt qua trì hoãn vì chia nhỏ công việc và tạo cảm giác khẩn trương; nhiều người thấy nó còn giảm căng thẳng khi bài vở chất cao. Ai thấy 25 phút chưa đủ sâu có thể dùng quy tắc 50/10: làm việc 50 phút rồi nghỉ 10 phút để nạp năng lượng cho não. Còn Time Blocking là gán hẳn khung giờ cho việc học, ví dụ từ 19h00 đến 21h00 học tiếng Anh; đến giờ là học, không bàn đổi.
Nhồi nhét là bẫy ngược chiều. Học toàn bộ bài vở một tuần trong một ngày cuối tuần khiến phần lớn tài liệu vừa tiếp thu bay đi nhanh; học dồn trong thời gian ngắn còn dễ dẫn tới kiệt sức và quá tải nhận thức. Do đó, nên phân bổ đều 5 giờ học trải suốt cả tuần thay vì dồn vào một ngày; chia thành các phiên ngắn hằng ngày giúp ghi nhớ bền vững hơn học cường độ cao đứt quãng. Nghỉ giải lao có chủ đích giữa các phiên giúp ghi nhớ tốt hơn, tăng sự chú ý và năng lượng, vì mạng lưới thần kinh cần thời gian nghỉ ngơi và ngủ để củng cố bộ nhớ, xử lý và lưu trữ thông tin. Benjamin Franklin là ví dụ cho sự đều đặn: ông kiên định dành đúng 1 giờ mỗi ngày trong tuần làm việc để học tập có chủ ý.
Chỗ học cũng quan trọng ngang giờ học. Không gian yên tĩnh, gọn gàng giúp nâng cao hiệu suất học tập hơn nơi náo nhiệt; loại bỏ thứ gây mất tập trung là việc đầu tiên khi ngồi xuống. Nguyên tắc vàng của nhiều người dạy kỹ năng học: giường chỉ để ngủ, bàn chỉ để học, tách biệt hẳn không gian nghỉ ngơi và học tập. Ưu tiên ánh sáng vàng hoặc trắng dịu để mắt không mỏi và giữ tỉnh táo lâu; vài chậu cây xanh trên bàn cũng khiến tinh thần phấn khởi hơn.
Điện thoại là kẻ phá đám lớn nhất. Tắt thông báo, để máy ngoài tầm nhìn, tắt Wi-Fi khi việc đang làm không cần mạng; ai hay sa vào trang lạ có thể dùng ứng dụng chặn trang web gây xao nhãng. Bố mẹ có con nhỏ nên để con tự sắp xếp góc học tập riêng, việc tự tay dọn dẹp cải thiện tâm trạng và hứng khởi của trẻ.
Chỗ học cố định không phải chỗ duy nhất. Thư viện công cộng, quán cà phê hoặc góc yên tĩnh trong nhà đều là nơi học tốt; nên tìm 3-4 địa điểm ưa thích và đổi địa điểm khi cảm thấy bế tắc, đôi khi đổi không khí cũng là đổi đầu óc.
Chọn lọc tài liệu và học chủ động để hiểu sâu
Thông tin tràn lan, và không ít trong đó sai.1 Chọn tài liệu cho việc tự học cần ba tiêu chí: tính cập nhật, tính chính xác và tính phù hợp với mục tiêu cùng trình độ của mình. Nguồn đáng tin gồm sách, báo chí uy tín, video, podcast và khóa học trực tuyến có kiểm chứng; mạng xã hội chứa nhiều thông tin sai lệch, thiếu kiểm chứng, không chọn lọc sẽ tiếp thu kiến thức không chính xác. Không nên cho rằng mọi thứ đọc được đều là sự thật 100%; cần nghiên cứu chuyên sâu và so sánh nhiều nguồn như sách, video, khóa học trực tuyến để có cái nhìn toàn diện. Tuy nhiên cũng đừng ôm quá nhiều nguồn, vì học từ quá nhiều nơi gây quá tải và khó tổng hợp.
Đọc tài liệu là một kỹ năng riêng.1 Cần rèn đọc hiểu để nắm ý chính, luận điểm rồi hệ thống hóa kiến thức một cách logic; ghi chép logic, rõ ràng các điểm quan trọng giúp lưu thông tin để ôn tập sau này và rèn tư duy hệ thống. Ghi chép ngày nay không bắt buộc là chữ trên giấy: có thể sáng tạo bằng màu sắc, hình ảnh hoặc dùng iPad, máy tính để tăng hứng thú. Trong lúc đọc, tự ghi chép theo cách hiểu, đặt câu hỏi và tìm ví dụ minh họa giúp não bộ xử lý thông tin sâu hơn là đọc lướt lấy.
Học chủ động là chặng quan trọng nhất, vì ít ai nhớ được kiến thức sau khi học chỉ một lần. Active Recall (Gợi nhớ chủ động) là cách học bằng cách gấp tài liệu lại và tự hỏi vừa đọc gì để não chủ động gợi nhớ. Mỗi lần gợi nhớ như vậy, dấu vết trí nhớ được củng cố mạnh hơn là chỉ đọc lại nhiều lần. Cặp đôi với nó là Spaced Repetition (Lặp lại ngắt quãng): phương pháp ôn lại kiến thức theo chu kỳ giãn cách như sau 1 ngày, 3 ngày, 1 tuần, 1 tháng. Muốn máy nhắc lịch ôn, có thể cài Anki hoặc Quizlet, hai phần mềm làm sẵn việc lặp lại ngắt quãng này. Nhóm kỹ thuật học khoa học còn có xen kẽ môn học, giải thích cho người khác kèm ví dụ cụ thể, và kiểm tra kiến thức định kỳ.
Tự kiểm tra là cách rẻ nhất để biết mình đang đứng đâu. Tự làm bài kiểm tra ngắn, tự đặt đề tài rồi thực hiện. Cách này giúp ghi nhớ lâu dài và xác định điểm mạnh, điểm yếu; với trẻ, việc tự kiểm tra định kỳ còn tăng sự tự tin vì tiến bộ nhìn thấy được bằng mắt.
Hiểu sâu nhất là dạy lại. Dạy người khác, làm gia sư, viết bài chia sẻ, là cách chứng minh kiến thức của mình thật sự chắc; viết bài luận hay bài nghiên cứu đăng lên blog cá nhân còn truyền cảm hứng học thêm. Người đi làm nên áp dụng kiến thức vào thực tế để đánh giá hiệu quả, vừa hành vừa học, vì luyện tập thực hành điều đang học giúp tiến bộ hơn là chỉ học lý thuyết.
Lúc đầu, tự tìm tài liệu qua sách báo, trang mạng và hỏi bạn bè để hiểu sâu một chủ đề khá khó. Thành thói quen rồi sẽ thấy dễ dàng.1 Kho tài liệu tự dựng được ấy là tài sản riêng không ai lấy mất.
Tìm người đồng hành, phản hồi và công cụ hỗ trợ
Tự học không có nghĩa học một mình. Nhờ vậy mà những người tự học nghiêm túc đều tìm cách dựng cho mình một vòng hỗ trợ: bạn bè, gia đình hoặc cộng đồng trực tuyến cùng mục tiêu học tập. Học cùng 1-2 người bạn giúp tăng trách nhiệm và sự tập trung; nhóm học tập giúp giải quyết vấn đề khó, động viên nhau và đưa ra góc nhìn khác nhau. Tham gia nhóm học tập, thảo luận trực tuyến còn giúp hiểu sâu chủ đề và mở ra môi trường học phong phú hơn góc bàn của một mình.
Phản hồi là món quà mà học một mình không tự có được. Gửi sản phẩm cá nhân cho người khác xem giúp thấy điểm yếu và cơ hội cải thiện; nhờ người thân, bạn bè, giáo viên hoặc giảng viên khóa trực tuyến nhận xét giúp phát hiện sai sót mà mình không nhìn ra. Có thể nhờ ai đó giám sát, theo dõi đánh giá quá trình tự học của mình; giao tiếp với người cùng đường trong cộng đồng để học mẹo hay và thêm động lực lúc chán nản.
Công cụ thì chọn ít mà dùng đều. Notion là công cụ ghi chú và quản lý kế hoạch học tập all-in-one; Google Drive hoặc một cuốn sổ tay đều dựng được hệ thống lưu trữ kiến thức cá nhân. Ứng dụng Forest trồng cây ảo giúp cai nghiện điện thoại, duy trì tập trung khi học; xem video Study with me trên YouTube tạo cảm giác có người học cùng, giúp ngồi yên hơn. Ghi chú lưu trên đám mây thì truy cập từ bất cứ đâu, và các khóa học trực tuyến miễn phí trên các nền tảng học trực tuyến có thể hữu ích khi cần mở rộng. Vòng hỗ trợ dựng xong, việc còn lại là giữ nhịp.
Sai lầm hay gặp và cách giữ lửa tự học lâu dài
Giữ nhịp nghe thì dễ, làm mới khó. Nhiều cuộc tự học tắt ngấm sau vài tuần, và hầu như không phải vì người học thiếu năng lực. Phần lớn đổ vỡ ở những chỗ rất nhỏ: một kế hoạch mơ hồ, một thói quen trì hoãn, hay một cách học mượn tạm của người khác mà không hợp với mình.
Nhận ra bẫy trước khi sa vào là việc đáng làm hơn là tìm thêm một phương pháp mới. May mắn thay, các lỗi này lặp đi lặp lại theo khuôn quen thuộc, nên ai biết khuôn thì tránh được. Còn khi việc học đã chạy, câu chuyện chuyển sang một mặt khác: giữ nó chạy bền, kể cả những ngày không còn hứng thú.
Những sai lầm khiến việc tự học thất bại
Sai lầm đầu tiên và hay gặp nhất là thiếu kế hoạch rõ ràng. Không có lộ trình cụ thể, việc học dễ lan man: hôm nay đọc lướt ba bài, mai lại nhảy sang một chủ đề khác, một tháng sau nhìn lại chẳng đi được xa. Thiếu kế hoạch cũng khiến người học lạc hướng và mất dần động lực, vì không biết mình đang ở đâu trên bản đồ. Điều này gắn liền với một lỗi nữa: học ngẫu hứng, ôm đồm nhiều tài liệu và phụ thuộc vào cảm hứng. Ngày nào có hứng thì học say, ngày nào mệt thì bỏ, và không ngày nào có sự nhất quán.
Đa nhiệm (Multitasking) là thói quen làm nhiều việc cùng lúc, thực chất là rào cản lớn khi tự học vì não không xử lý đa nhiệm tốt. Mở tài liệu học song song với một tab mạng xã hội, nghe bài giảng trong lúc nhắn tin, nghe có vẻ tiết kiệm thời gian. Nhưng thực ra não phải nhảy qua nhảy lại, và mỗi lần nhảy đều mất một khoản chi phí chuyển đổi. Người học thường không nhận ra mình đang mắc lỗi này, chỉ thấy sao học mãi không vào. Đổi lại, khi tắt hết thứ gì không liên quan và dành trọn một khối thời gian cho một việc, tốc độ hiểu tăng lên rõ rệt ngay trong buổi đầu.
Một bẫy khác nằm ở nguồn tài liệu. Chỉ dựa vào một nguồn duy nhất sẽ hạn chế việc học và bỏ lỡ kiến thức quan trọng, vì mỗi tài liệu đều có góc nhìn và lỗ hổng riêng. Ngược với ôm đồm, cách này an toàn hơn nhưng vẫn thiệt thòi. Mặt khác, học theo phương pháp của người khác mà không phù hợp với bản thân cũng là sai lầm; người nổi tiếng học bằng sơ đồ tư duy chưa chắc hợp với người ghi chép tuyến tính. Cách xử lý là thử nghiệm, đánh giá rồi chọn cách học phù hợp nhất với mình, và không có phương pháp nào phát huy tác dụng ngay lập tức, nên cần kiên nhẫn trong lúc thử.
Hai lỗi cuối cùng khó thấy hơn vì nằm trong suy nghĩ. Một là không tự đánh giá và không nhận phản hồi bên ngoài, khiến điểm yếu cứ tồn tại mà mình không hay, học mãi vẫn lặp lại cùng một kiểu sai. Không có áp lực lớp học và hướng dẫn chuyên môn, người tự học còn dễ hiểu sai kiến thức hoặc bỏ sót trọng tâm, đây là cái giá thật của việc học một mình. Hai là chỉ chờ người khác tạo động lực; khả năng thành công khi đó rất thấp, vì động lực từ bên ngoài đến rồi đi, không ai có thể gõ cửa nhà mình mỗi sáng. Gặp khó khăn mà nản lòng, từ bỏ là kết cục phổ biến nhất. Cách sửa nằm ở thái độ nhìn thất bại như cơ hội học hỏi, kèm hai mẹo nhỏ dùng ngay. Một là quy tắc 5 phút: tự nhủ chỉ học đúng 5 phút rồi để quán tính kéo tiếp. Hai là Eat That Frog: giải quyết phần khó nhất ngay đầu buổi học để tạo đà hưng phấn cho phần còn lại.
Mạng xã hội: vừa kho tài liệu vừa cám dỗ
Ít nơi nào vừa giúp việc học vừa cản nó rõ bằng mạng xã hội. Một phía, đây là kho tài liệu phong phú: video hướng dẫn trên YouTube, khóa học trực tuyến miễn phí, bài viết, podcast. Các nhóm và diễn đàn học tập trên Facebook, LinkedIn, Reddit còn giúp kết nối người cùng sở thích để trao đổi kiến thức. Chỉ cần biết chọn nhóm và chọn kênh, phần lợi này có thật mà lại miễn phí.
Có điều, phía còn lại ăn mòn việc học theo ba cách. Lướt Facebook, Instagram, TikTok dễ làm giảm thời gian và năng lượng dành cho việc học nghiêm túc. Video ngắn và bài học nhanh khiến giới trẻ mất kiên nhẫn với phương pháp học truyền thống dài hơi, muốn mọi thứ chớp mắt là hiểu. Mạng xã hội còn hay thể hiện thành công và hình ảnh hoàn hảo, tạo áp lực khiến người xem tự ti, từ đó thiếu động lực học. Cách dùng có trách nhiệm không phức tạp: đặt giới hạn thời gian lướt mỗi ngày, dùng công cụ hỗ trợ tăng tập trung. Thời gian còn lại, dồn vào các nhóm, diễn đàn học tập chuyên nghiệp, nơi kiến thức giá trị và động lực từ cộng đồng đều có thật.
Nuôi kỷ luật, động lực nội sinh và chăm sóc bản thân
Cảm hứng là thứ mỏng nhất trong toàn bộ câu chuyện tự học. Nó đến lúc mở sách đầu tiên, sống sót qua vài buổi, rồi biến mất đúng lúc bài bắt đầu khó. Người học bền thường là người không phụ thuộc vào cảm hứng. Tự học không phải hứng lên thì học, nó đòi hỏi kiên trì và kỷ luật cao, nhất là khi học một mình, ít bị giám sát và dễ sa vào cám dỗ. Kỷ luật ở đây là tự đặt kỷ cương, luật lệ cho bản thân, không cho phép lười biếng vượt qua ranh giới đã vẽ, chứ không phải tự dằn vặt.
Động lực nội sinh (intrinsic motivation) là nguồn động lực người tự học phải tự tạo ra từ bên trong để chống lại việc bỏ cuộc. Nó không cần hào nhoáng, có thể giản dị như mong muốn mở rộng hiểu biết, tìm cơ hội thăng tiến, hay đọc sách để có chuyện chia sẻ với bạn bè. Chỉ cần lý do đó đủ thật với mình, mỗi buổi ngồi vào bàn đều nhẹ hơn một chút. Tư duy phát triển là niềm tin rằng năng lực có thể cải thiện qua rèn luyện, ngược với tư duy cố định về tài năng bẩm sinh. Người mang niềm tin này nhìn khó khăn như phần việc cần làm chứ không phải dấu hiệu mình dở. Cơ sở của niềm tin ấy nằm trong chính cơ thể: não bộ có tính dẻo dai thần kinh, cho phép tái cấu trúc mạng lưới nơ-ron qua nỗ lực có ý thức. Nỗ lực thay đổi cả kết quả lẫn bộ não đang làm việc.
Nhưng kỷ luật cưỡng lại được vài tuần, thói quen mới cưỡng được nhiều năm. Tính nhất quán quyết định việc tự học có bền hay không, và cách tạo nhất quán là biến việc học thành nghi thức hằng ngày không thể phá vỡ, giống như ăn uống hay tập thể dục. Bắt đầu bằng mục tiêu nhỏ như học 20 phút mỗi ngày, quan trọng là duy trì đều đặn chứ không phải học nhiều. Người kiên trì học một năm sẽ vượt xa người học hứng thú chỉ một tuần, khoảng cách đó không đến từ tài năng mà đến từ số buổi đã ngồi. Thực hiện đều đặn mỗi ngày để tạo thành thói quen tốt, và khi mệt mỏi, đừng bỏ cuộc mà chỉ cần giảm tốc, nghỉ ngơi rồi quay lại. Một điều ít ai để ý: tự do lựa chọn thời gian học giúp tránh cảm giác ép buộc, giảm áp lực tâm lý, và nhờ vậy việc học kéo dài hơn. Kỷ luật và tự do lựa chọn không mâu thuẫn, một bên quy định có học, một bên để mình chọn khi nào.
Có điều, động lực bền nhất thường không cần tìm đâu xa, nó nằm ngay trong cảm giác tìm ra điều mới mỗi lần học. Mỗi lần hoàn thành một mục tiêu nhỏ là một trải nghiệm tích cực, củng cố niềm tin vào bản thân. Tự học còn khơi dậy sự tò mò, thói quen đặt câu hỏi vì sao rồi tìm hiểu đến tận gốc. Vòng này tự quay: học được chút, thấy vui, nên học tiếp. Để vòng quay không bị gián đoạn, chăm sóc bản thân là phần việc nghiêm túc chứ không phải phần thưởng. Não bộ chiếm 75% là nước, mất nước nhẹ cũng đủ giảm khả năng tập trung và ghi nhớ, nên chai nước để cạnh sách vở không phải chuyện phụ. Buổi chiều uể oải, một giấc ngủ ngắn kiểu power nap 15-20 phút giúp reset não bộ. Nhưng không nên ngủ ngắn quá 30 phút, vì sẽ rơi vào trạng thái lờ đờ, tỉnh dậy còn mệt hơn trước. Về ăn uống, chế độ nhiều trái cây, rau, protein thực vật, các loại hạt và dầu ô liu liên quan đến hiệu suất nhận thức tốt hơn. Tập thể dục đưa oxy đến não, thúc đẩy tế bào thần kinh mới, hạ huyết áp và giảm căng thẳng. Nghĩa là buổi chạy bộ chiều nay chính là một phần của buổi học sáng mai.
Những ngày không muốn học, vài chi tiết nhỏ giúp giữ nhịp. Học theo sở thích trước tiên, vì thứ mình thích thì khó bỏ hơn thứ mình phải học; tạo không gian học truyền cảm hứng, dù chỉ một góc bàn sạch và đủ sáng. Đa dạng hình thức học bằng đọc sách, xem video, nghe podcast, làm quiz, vừa đỡ nhàm vừa giúp não ghi nhớ tốt hơn qua nhiều kênh. Kết quả không như mong muốn thì xem đó là cơ hội học hỏi, không ngại thử phương pháp mới, thử nhiều công cụ học tập khác nhau để tìm cách phù hợp nhất với mình.1 Việc học bền không cần người phi thường, chỉ cần một người biết quay lại bàn học ngày mai, kể cả hôm nay học ít.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.
Nguồn tham khảo
- Tự học là gì? Biểu hiện và phương pháp cải thiện kỹ năng tự học hiệu quả cho học sinh (uka.edu.vn) ↩a ↩b ↩c ↩d ↩e ↩f ↩g ↩h ↩i ↩j
- Giúp con tự học mùa dịch COVID-19 (tuoitre.vn)
- Nữ sinh Hà thành là mẫu ảnh xinh đẹp và hành trình tự học tiếng Trung (giadinh.suckhoedoisong.vn) ↩
- KỸ NĂNG TỰ HỌC LÀ GÌ? CÁCH CẢI THIỆN KỸ NĂNG TỰ HỌC HIỆU QUẢ (cec.dainam.edu.vn)
- Trường Đại học Kinh tế Công nghiệp Long An (tuyensinh.daihoclongan.edu.vn)
- Những lợi ích của việc tự học (melodious.edu.vn)
- Tầm quan trọng và phương pháp tự học đem lại hiệu quả cao (vieclam123.vn)
- Phương pháp tự học là gì? Kỹ năng cần và đủ cho mọi đối tượng (viecday365.com)