Chính tả
Trau dồi hay trao đổi, và vì sao từ điển phải thu hồi 160 lỗi
Cuốn Từ điển chính tả tiếng Việt của GS-TS Nguyễn Văn Khang bị phát hiện 160 lỗi và phải thu hồi. Với cặp trau dồi hay trao đổi, cách viết đúng là trau dồi khi nói về rèn luyện; trao đổi là từ khác nghĩa, chỉ việc đưa nhận qua lại.
Trau dồi hay trao đổi, câu trả lời ngắn gọn là: khi nói về rèn luyện bản thân thì viết «trau dồi»; «trao đổi» cũng là từ đúng nhưng nghĩa khác hẳn, chỉ việc đưa và nhận qua lại. Hai từ không thay thế được cho nhau, nên câu «trao dồi kiến thức» sai chính tả, còn «trao đổi kiến thức» lại đúng nghĩa.
Chuyện viết đúng chưa bao giờ nhỏ. Cuốn Từ điển chính tả tiếng Việt của GS-TS Nguyễn Văn Khang (NXB Đại học Quốc gia Hà Nội, 2018) bị nhà phê bình Hoàng Tuấn Công phát hiện 160 lỗi. Theo Luật Xuất bản, sách không đính chính được mà phải thu hồi. Người mua trả sách về nhà sách Minh Thắng, 808 đường Láng, Đống Đa, Hà Nội để nhận lại tiền.
Lỗi trong cuốn ấy đủ kiểu: phụ âm đầu lẫn ch với tr, s với x; vần lẫn iu với ưu; dấu hỏi lẫn với dấu ngã; thành ngữ, tục ngữ và từ Hán Việt cũng sai. Có chỗ từ điển ghi «lãi xuất» trong khi viết đúng là «lãi suất», hay lẫn s với x ở một từ quen thuộc. Một cuốn sách để tra còn sai như thế thì lỗi trong tin nhắn, đơn từ là chuyện dễ hiểu.
Trau dồi hay trao đổi: từ nào đúng chính tả?
Cách viết chuẩn là «trau dồi», dùng đúng trong cả văn nói lẫn văn viết. «Trao dồi» không có trong từ điển tiếng Việt, là từ vô nghĩa, viết sai ở mọi ngữ cảnh. Còn «trao đổi» là từ đúng nhưng thuộc chuyện khác, nói ở mục sau.
Ngoài «trao dồi», người viết còn nhầm sang «trao giồi» và «trâu dồi». Cả ba đều không có nghĩa và không xuất hiện trong từ điển. Điểm chung: tiếng đầu bị sửa vần hoặc sửa âm đầu, còn tiếng sau giữ nguyên nên đọc lên vẫn nghe quen tai.
Những cụm đúng quen thuộc: trau dồi kiến thức, trau dồi kỹ năng lãnh đạo, tự trau dồi kiến thức cho bản thân. Báo chí dùng đều: trau dồi kỹ năng mềm, trau dồi bản lĩnh, trau dồi y đức, trau dồi kiến thức công nghệ cho công chức trẻ.
Trang này viết «trau dồi» và chỉ dùng «trao đổi» khi câu thật sự nói về việc đưa nhận. Các cặp câu dưới đây để đối chiếu nhanh, cột trái là cách viết đúng.
- Đúng: trau dồi kỹ năng giao tiếp | Sai: trao dồi kỹ năng giao tiếp
- Đúng: quá trình trau dồi học tập | Sai: quá trình trao dồi học tập
- Đúng: các bạn học sinh không ngừng trau dồi tiếng Anh | Sai: trâu dồi tiếng Anh
- Đúng: trau dồi tư tưởng, lối sống | Sai: trao dồi tư tưởng
- Đúng: trau dồi tri thức từ sách vở | Sai: chau dồi tri thức từ sách vở
Trau dồi nghĩa là gì
«Trau» là chuốt, mài giũa, làm cho bóng bẩy, hoàn hảo hơn. Còn «trao» là đưa tận tay một vật gì đó cho người khác, như trao tặng, trao quà, trao đổi. Chỉ riêng tiếng đầu đã chia hai hướng nghĩa rất xa: nhầm một tiếng là cả câu lệch hẳn.
Tiếng «dồi» thì các nguồn giải nghĩa hơi khác nhau. Có nguồn nói «dồi» mang hàm ý mài giũa hoặc bồi đắp, nguồn khác hiểu là gia tăng, làm dày lên, nguồn thứ ba lại nghiêng về bổ sung. Ba cách hiểu không mâu thuẫn hẳn, nhưng chưa nguồn nào được coi là chuẩn nhất.
Vậy trau dồi là gì? Ghép hai tiếng trên, «trau dồi» là kiên trì rèn luyện, học hỏi để nâng cao phẩm chất, kiến thức, năng lực của mình. Từ điển tiếng Việt do GS Hoàng Phê chủ biên định nghĩa gọn hơn: làm cho ngày càng trở thành tốt đẹp hơn, có chất lượng hơn.
Cụm «trau dồi kiến thức» chỉ một quá trình chủ động: tiếp thu tri thức mới, củng cố và mở rộng hiểu biết. Quá trình ấy không dừng ở sách vở mà còn qua trải nghiệm, quan sát, giao tiếp.1 Hiểu như thế thì trau dồi không phải việc của riêng học sinh ngồi bàn học.
Các từ gần nghĩa có thể dùng thay trong nhiều câu: rèn luyện, bồi dưỡng, mài giũa, phát triển; phía ngược lại là bỏ bê. Nhưng thay từ cũng phải xem câu, vì «bồi dưỡng» thường gắn với người khác bồi dưỡng cho mình, còn «trau dồi» nghiêng về tự thân.
Ảnh minh họa được tạo bằng AI
Vì sao hay viết nhầm
Lỗi gốc thường nằm ở cách phát âm. Vần «au» và «ao» đọc gần nhau, cộng với thói quen dùng âm địa phương lâu ngày thành nếp, nên khi viết tay theo tiếng đọc trong đầu là dễ trượt. Cặp vần này có quy tắc riêng, trang này đã tách thành mục vần ao và au để tra nhanh.
Chuyện vùng miền còn rộng hơn một cặp vần. Người Hà Nội nhiều khi không phân biệt tr với ch, s với x; người miền Trung hay lẫn thanh hỏi với thanh ngã. Những lỗi ấy theo vào bài viết, hợp đồng, email.
Thêm một lý do dễ chịu: «trau dồi» và «trao đổi» có âm tiết khá gần nhau, đọc lướt thấy na ná. Nhưng nghĩa hai từ khác một trời một vực. Cùng nhóm này còn những cặp như dày vò hay giày vò, thiếu xót hay thiếu sót, cũng vì đọc gần mà viết lẫn.
Sai chính tả xảy ra cả ở nơi đáng tin nhất. Chương trình Vua tiếng Việt tập 28 phát sóng ngày 14/4/2023 đưa ra hai phương án đều sai, trong khi đáp án đúng là «chậm trễ». VTV phải đính chính bằng dòng chữ chạy trong tập 29 phát sóng ngày 21/4/2023. Một gameshow về tiếng Việt còn vấp thì người viết bình thường vấp là chuyện thường, quan trọng là biết đường sửa.
Đọc thêm: Giày vò hay dày vò đúng chính tả? Từ điển chỉ ghi một cách
Trao đổi hay trau dồi: hai từ khác hẳn
«Trao đổi» là từ đúng, nghĩa là đưa và nhận qua lại, bàn bạc với nhau. Việt Nam và Mexico từng trao đổi kinh nghiệm lập pháp, nghĩa là hai bên chia sẻ cho nhau, không ai rèn luyện bản thân trong câu ấy. Trong khoa học, «trao đổi chất» là quá trình chuyển hóa thức ăn thành năng lượng, tiếng Anh gọi là metabolism.2
Vì thế hai câu sau đều đúng và không thay được cho nhau: «trao đổi tài liệu với đồng nghiệp» và «trau dồi kỹ năng thuyết trình». Chỉ có «trao dồi» là sai, vì nó ghép tiếng đầu của từ này với tiếng sau của từ kia. Cách phân biệt nhanh: nếu trong câu có hai phía cùng nhận, cùng bàn, cùng chia sẻ thì dùng «trao đổi»; nếu câu chỉ có một người tự làm mình giỏi hơn thì dùng «trau dồi».
Ví dụ minh họa cách dùng
Từ này hợp với bối cảnh giáo dục, phát triển bản thân, thăng tiến sự nghiệp và tu dưỡng đạo đức. Nó thường đi kèm kiến thức, kỹ năng giao tiếp, chuyên môn nghiệp vụ.
Câu khuyên dùng được nguyên văn: «Các em học sinh cần trau dồi thêm kiến thức về văn hóa xã hội». Trong đời thường, câu «Tôi nghe nhạc tiếng Anh mỗi ngày để trau dồi kỹ năng nghe của mình» cũng tự nhiên.
Vài câu khác đáng chép vào sổ tay: «Bạn Linh mỗi ngày đều trau dồi kỹ năng sống để bản thân ngày càng hoàn thiện hơn»; «Đọc sách mỗi ngày giúp trau dồi vốn từ vựng phong phú»; «Việc trau dồi kinh nghiệm thực tế giúp bạn thành công hơn». Câu «Tôi sẽ cố gắng trau dồi kỹ năng giao tiếp của mình để có thể sớm hòa đồng với mọi người» dùng được khi viết thư xin việc hay thư giới thiệu bản thân.
Trường hợp du học cũng hay gặp: «Trong thời gian du học, tôi luôn nỗ lực trau dồi vốn ngôn ngữ của mình để có thể giao tiếp với mọi người xung quanh». Trau dồi ở đây gắn với việc học ngoại ngữ hằng ngày, không phải chuyện đao to búa lớn.
Cùng một từ mà đặt vào ba chỗ khác nhau thì sắc thái cũng khác. Trong đơn xin việc, câu «tôi muốn trau dồi chuyên môn nghiệp vụ» nghe khiêm tốn và có hướng phấn đấu. Trong tin nhắn nhóm lớp, câu «cả nhóm trau dồi thêm tiếng Anh mỗi tối» là lời rủ rê nhẹ nhàng. Trong bản tự kiểm điểm, câu «cần tiếp tục trau dồi đạo đức, lối sống» là cách nói quen thuộc của văn bản công tác.
Dùng sai thì có giá của nó. Trong văn bản hành chính, bài thi hay email công việc, thậm chí bản tin chính luận, một chữ «trao dồi» thôi cũng đủ hại. Người đọc sẽ hạ đánh giá về sự chuyên nghiệp của người viết. Trong tiếng Anh, ý trau dồi thường diễn đạt bằng cultivate, improve, hone hoặc refine. Khi viết song ngữ, đừng dịch máy «trao đổi kiến thức» cho ý tự rèn luyện, vì nghĩa sẽ lệch sang việc hai bên chia sẻ cho nhau.
Đọc thêm: Chôn giấu hay chôn dấu, từ nào mới đúng chính tả
Mẹo nhớ và công cụ kiểm tra
Mẹo gọn nhất là nhớ nghĩa cốt lõi: «trao» là đưa tận tay, «trau» là làm cho đẹp hơn, tu dưỡng. Hễ câu ý là rèn luyện, bồi đắp cho bản thân thì chọn vần «au». Cách bền hơn là đọc nhiều sách báo cho mắt quen mặt chữ, luyện viết mỗi ngày, viết tập trung trong không gian thoải mái. Ai đang có thói quen viết «trao dồi» thì nên sửa ngay, vì càng viết nhiều càng thành nếp.
Khi cần kiểm tra nhanh, có ba công cụ miễn phí. Tummo Spell 2017 của tác giả Nguyễn Hiếu Văn chạy trên Word 2007 trở lên và cần .Net Framework 4.0. Vspell ở địa chỉ vspell.com ra đời từ năm 1990; VcatSpell dung lượng nhỏ, chạy Portable và hỗ trợ Word. Trên nền tảng Chúc Mừng Năm Mới còn có ô Kiểm tra chính tả để dán nhanh một câu, và Chuyên mục Chính tả gom các cặp từ cùng kiểu để tra tiếp.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.
Hỏi đáp nhanh
Trau hay trao?
Tùy nghĩa. Nói về việc làm cho mình giỏi hơn, đẹp hơn thì dùng «trau», như trau dồi, trau chuốt. Nói về việc đưa tận tay cho người khác thì dùng «trao», như trao quà, trao tặng. Nghe na ná nhưng hai tiếng này không thay thế được cho nhau.
Làm thế nào để trau dồi kiến thức hiệu quả?
Chọn một việc nhỏ làm đều mỗi ngày, như đọc vài trang sách hay nghe một đoạn tiếng Anh, rồi ghi lại điều mới học được. Cách này giữ được nếp lâu hơn là học dồn vào cuối tuần.
Dùng sai trau dồi trong email công việc có ảnh hưởng gì?
Câu sai chính tả trong email, văn bản hành chính hay bài thi dễ làm người đọc trừ điểm chuyên nghiệp của người viết. Sửa một tiếng nhỏ trước khi bấm gửi là cách rẻ nhất để giữ hình ảnh.