Chúc Mừng Năm Mới

Đếm ngược Tết còn 78 ngày (mở trong thẻ mới)

Chính tả

Tông chi hay tông ti: từ nào chính xác?

Tông chi hay tông ti? Cả hai cách viết đều có mặt trong văn viết, chưa có văn bản chính tả nào cấm một trong hai; từ điển ghi “tông chi”, nên trang này viết “ghét nhau ghét cả tông chi họ hàng”.

11 phút đọc

Câu hỏi tông chi hay tông ti xuất hiện mỗi khi ai đó phải chép lại câu tục ngữ “ghét nhau ghét cả tông chi họ hàng” vào bài viết, tin nhắn hay tấm thiệp Tết. Cả hai cách viết đều có mặt trong văn viết tiếng Việt, chưa có văn bản chính tả nào cấm một trong hai. Từ điển ghi “tông chi” và dẫn đúng cụm “tông chi họ hàng”, còn một số nguồn khác lại ghi “tông ti”.

Trước sự khác nhau ấy, bài này chọn “ghét nhau ghét cả tông chi họ hàng” và giữ cách viết đó từ đầu đến cuối. Các phần dưới đây giải nghĩa từng tiếng, chỉ ra vì sao nhiều người viết nhầm, kèm ví dụ và mẹo nhớ để lần sau dùng từ không phải băn khoăn nữa.

Tông chi hay tông ti, từ nào đúng

Thắc mắc ghét nhau ghét cả tông chi họ hàng hay tông ti đúng chính tả thì trả lời thẳng thắn: chưa có cách viết nào đúng tuyệt đối, vì chưa có quy chuẩn chính tả nào tuyên bố một dạng duy nhất. Điều kiểm chứng được là các nguồn ghi khác nhau. Từ điển tiếng Việt ghi “tông chi”, với nghĩa ngành trong một họ, và dẫn đúng cụm “tông chi họ hàng”.

Trong khi đó, báo Tuổi Trẻ Cười dùng “tông ti” trong câu “Ghét nhau ghét cả tông ti họ hàng” ở bài đăng ngày 10/06/2021. Một tờ báo có đông độc giả dùng dạng này, người đọc thấy quen mắt rồi chép lại cũng dễ hiểu. Một trang từ điển tục ngữ trực tuyến cũng có mục từ với cách viết “tông ti”, nhưng phần đọc được chỉ là lời giới thiệu chung về từ điển, không có nội dung giải nghĩa. Mục từ ấy xác nhận dạng “tông ti” có tồn tại, chứ không cho biết nghĩa và nguồn gốc của từ.

Trong các bộ từ điển nền tảng này tra, chỉ “tông chi” có mặt; dạng “tông ti” không xuất hiện. Đây là lý do nền tảng Chúc Mừng Năm Mới chọn “tông chi” khi viết câu tục ngữ. Với những cặp từ chưa có quy chuẩn, người viết nghề thường chốt một dạng quen thuộc ngay từ đầu rồi giữ nguyên đến hết bài. Như vậy người đọc không thấy hai cách viết đứng cạnh nhau trong cùng một văn bản.

Còn khi trích nguyên văn một bài báo hay một câu đã in sẵn dùng “tông ti” thì giữ nguyên chữ của nguồn. Trích dẫn phải trung thành với bản gốc, sửa chữ trong ngoặc kép là làm sai việc dẫn nguồn, dù người trích thích cách viết khác.

Vì thế, nếu đang viết bài đăng, thư từ hay lời chúc in ra giấy thì nên theo chữ từ điển đã ghi, tức “tông chi”. Cách này an toàn hơn cả vì có chỗ dựa tra cứu, không phụ thuộc vào việc người đọc quen mắt với dạng nào.

Ghét nhau ghét cả tông chi họ hàng nghĩa là gì

Hỏi ghét nhau ghét cả tông chi họ hàng là gì, trước hết tách từng tiếng cho dễ nhớ. “Tông” là từ Hán Việt chỉ họ, dòng giống của một gia tộc lớn. “Chi” là ngành, nhánh trong một họ; một họ lớn chia thành nhiều chi, mỗi chi là con cháu của một đời hay một nhánh riêng. Ghép lại, “tông chi” chỉ chung họ hàng, bà con cùng một gốc, từ ông bà tổ tiên đến các nhánh con cháu rải ra khắp nơi.

Chữ “tông” không đứng riêng trong đời thường, nhưng xuất hiện nhiều trong tên người và miếu hiệu. Tên riêng có Lỗ Tông Chi, Trương Xương Tông; miếu hiệu các vị vua có Đường Thái Tông, Lê Thái Tông, Trần Thánh Tông, Đường Cao Tông, Tống Hiếu Tông, Đường Huyền Tông. Những cái tên ấy cho thấy “tông” gắn với ý dòng họ, tổ tiên, đúng như cách giải nghĩa ở trên.

Câu đầy đủ của tục ngữ là “yêu ai yêu cả đường đi, ghét ai ghét cả tông chi họ hàng”. Ý của câu là tình cảm lan ra ngoài chính người trong cuộc. Yêu thì thương luôn những gì gắn với người đó, kể cả con đường họ đi; ghét thì chê luôn cả họ hàng thân thuộc, dù những người ấy chẳng liên quan gì.

Câu tục ngữ thường được dùng để nói về cách cư xử trong gia đình, làng xóm hay nơi làm việc. Khi hai nhà mâu thuẫn, đôi khi mâu thuẫn lan sang cả bà con hai bên, đúng như cái bẫy mà câu tục ngữ nhắc. Người ta cũng dùng câu này để tự nhắc mình: đừng vì một người mà oán cả một dòng họ.

Vế “yêu ai yêu cả đường đi” đứng phía trước như một vế đối, nên câu này đọc lên có nhịp, dễ thuộc. Vế sau là phần hay được nhắc riêng khi nói về chuyện cãi vã, xa cách trong họ hàng, nhất là dịp Tết khi cả dòng họ tụ họp.

Đọc thêm: Trung thành hay chung thành: từ nào chính xác?

Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Bốn người lớn tuổi ngồi ăn tối quanh chiếc bàn gỗ trong nhà mờ ánh đèn, trên bàn có cơm, canh, cá kho và rau luộc
Bốn người lớn tuổi ngồi quanh bàn gỗ tối ăn cơm tối trong nhà gỗ, trên bàn có cơm, canh, cá kho và rau, đèn ấm sáng phía sau.

Vì sao hay viết nhầm

Nhầm tông chi hay tông ti phần nhiều bắt đầu từ tai nghe. Ở nhiều nơi, âm “chi” và âm “ti” được đọc gần như nhau khi nói nhanh; chữ cuối câu lại thường nhẹ đi, nên người nghe bắt được “tông ti” hay “tông chi” tùy lúc. Khi viết, người ta viết theo cái tai ấy, không có dịp nào tra lại.

Thứ hai, từ này hiếm khi dùng một mình. “Tông chi” chỉ xuất hiện trong câu tục ngữ và trong văn nói về họ hàng, không phải từ gặp hằng ngày như “họ hàng”, “bà con”. Từ nào ít gặp, người viết dễ đoán theo âm đã nghe thay vì theo chữ đã học.

Chữ “tông” còn quen theo nghĩa khác. Tiếng Việt có “tông xe”, nghĩa là đâm, va chạm mạnh, như trong cụm “vụ tông xe ở Hà Nội”.3 Gặp chữ “tông” theo nghĩa va chạm nhiều lần, người viết dễ quên mất “tông chi” là từ Hán Việt nói về dòng họ, rồi viết tiếp phần sau theo tai cho xong câu.

Cuối cùng, chính các nguồn ghi khác nhau gây ra sự nhầm. Báo lớn dùng “tông ti”, người đọc thấy vậy thì tin đó là chuẩn và chép lại; một trang từ điển trực tuyến cũng có mục từ với dạng này. Người tìm trên mạng gặp nguồn đầu tiên nào thì lấy nguồn đó, kết quả là hai cách viết cùng tồn tại và càng thêm khó phân.

Cần nói rõ: viết “tông ti” không phải lỗi nghiêm trọng đến mức làm người đọc hiểu sai nghĩa. Câu vẫn đọc xuôi, ý vẫn đến. Nhưng khi từ điển đã ghi “tông chi”, văn bản cần chỉn chu thì nên theo chữ từ điển, nhất là với bài viết, thiệp và lời chúc in ra giấy.

Đọc thêm: Mẹo nhớ các cặp từ hay viết sai chính tả theo từng nhóm

Ví dụ câu đúng sai và mẹo nhớ

Tám cặp câu dưới đây viết theo cách trang này chọn: “tông chi”. Mỗi cặp có một dòng đúng và một dòng sai kèm gạch chú thích, bối cảnh lấy từ chuyện gia đình, công việc, Tết và trường lớp. Đem nguyên câu đúng vào bài viết của mình đều được.

Mẹo nhớ bằng nghĩa là cách chắc nhất. “Chi” gợi ngay “chi họ”, nhánh trong gia phả, đúng với nghĩa họ hàng của câu tục ngữ; còn “ti” thì không gợi được hình ảnh nào về dòng họ. Mỗi lần viết, hỏi nhanh một câu: từ này nói về nhánh trong họ hay nói về cái gì bé tí? Câu tục ngữ nói về họ hàng, nên chữ “chi” là lựa chọn khớp nghĩa.

Mẹo thứ hai dùng từ cùng gốc. Chữ “chi” quen thuộc trong các cụm “chi họ”, “chi thứ”, “trưởng chi”, đều chỉ nhánh trong một gia tộc. Nhớ được một cụm quen ấy thì “tông chi” tự nằm trong hệ thống, không còn là từ đơn lẻ phải đoán.

Cũng nên phân biệt cả nhóm từ chứa tiếng “tông” cho khỏi lẫn. “Tông chi” là họ hàng, dòng họ; “tông ti” là dạng chép theo tai, chưa có từ điển xác nhận; còn “tông” trong “tông xe” là va chạm mạnh. Ba cách dùng cùng một âm mà nghĩa khác hẳn nhau, nên xác định mình đang nói chuyện họ hàng hay chuyện va chạm trước khi đặt bút.

Lúc băn khoăn trên mạng, nhìn xem nguồn kia có dẫn từ điển không. Nguồn nào dẫn được từ điển ghi “tông chi” thì đáng tin hơn nguồn chỉ chép lại câu tục ngữ theo tai. Đây cũng là cách phân biệt nhanh giữa chữ có căn cứ và chữ chép lại.

Chốt lại câu hỏi tông chi hay tông ti: từ điển ghi “tông chi” (ngành trong một họ), nên trang này viết “ghét nhau ghét cả tông chi họ hàng”; “tông ti” là dạng nhiều nguồn chép theo tai, chưa có từ điển xác nhận. Trích dẫn nguyên văn thì giữ chữ của nguồn; viết riêng thì chốt một cách viết rồi giữ nguyên suốt bài. Muốn rà lại chính tả trước khi gửi văn bản hay đăng bài, dùng ô Kiểm tra chính tả của nền tảng Chúc Mừng Năm Mới; các cặp từ hay nhầm theo từng nhóm được gom trong bài Mẹo nhớ các cặp từ hay viết sai chính tả. Xem thêm chuyên mục Chính tả để rà thêm những chữ dễ vấp khác.

  • Đúng: Câu tục ngữ nhắc mình đừng vì một người mà oán cả tông chi họ hàng nhà người ấy. | Sai: Câu tục ngữ nhắc mình đừng vì một người mà oán cả tông ti họ hàng nhà người ấy.
  • Đúng: Đến Tết, hai nhánh trong tông chi họ hàng lại ngồi chung mâm ở nhà ông cả. | Sai: Đến Tết, hai nhánh trong tông ti họ hàng lại ngồi chung mâm ở nhà ông cả.
  • Đúng: Thầy khuyên bọn em cãi nhau với một bạn thì dừng ở hai người, đừng kéo cả tông chi họ hàng bạn ấy vào. | Sai: Thầy khuyên bọn em cãi nhau với một bạn thì dừng ở hai người, đừng kéo cả tông ti họ hàng bạn ấy vào.
  • Đúng: Bà hay nhắc câu tục ngữ về chuyện yêu thì thương cả con đường người ấy đi, ghét thì chê luôn tông chi họ hàng bên ấy. | Sai: Bà hay nhắc câu tục ngữ về chuyện yêu thì thương cả con đường người ấy đi, ghét thì chê luôn tông ti họ hàng bên ấy.
  • Đúng: Sổ gia phả ghi rõ tông chi họ Nguyễn chia làm ba nhánh từ đời ông tổ. | Sai: Sổ gia phả ghi rõ tông ti họ Nguyễn chia làm ba nhánh từ đời ông tổ.
  • Đúng: Phòng họp căng thẳng vì hai nhóm tranh cãi, đến nỗi người nhóm này né cả họ hàng nhóm kia, đúng kiểu ghét nhau ghét cả tông chi họ hàng. | Sai: Phòng họp căng thẳng vì hai nhóm tranh cãi, đến nỗi người nhóm này né cả họ hàng nhóm kia, đúng kiểu ghét nhau ghét cả tông ti họ hàng.
  • Đúng: Lời chúc Tết viết trên thiệp cần chỉn chu, chữ “tông chi họ hàng” phải đúng như từ điển. | Sai: Lời chúc Tết viết trên thiệp cần chỉn chu, chữ “tông ti họ hàng” cứ viết theo tai là được.
  • Đúng: Đọc lại bản thảo, cô giáo gạch chân chỗ học sinh viết nhầm dạng “tông ti” trong câu tục ngữ. | Sai: Đọc lại bản thảo, cô giáo gạch chân chỗ học sinh viết “tông chi” trong câu tục ngữ.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Nguồn tham khảo

Kiểm tra chính tả

Kiểm tra chính tả tiếng Việt

Xem thêm trong mục Chính tả

chucmungnammoi.com