Chúc Mừng Năm Mới

Đếm ngược Tết còn 79 ngày (mở trong thẻ mới)

Chính tả

Cởi mở hay cỡi mở: từ nào chính xác?

Soạn tin nhắn cho đồng nghiệp hay viết thư xin việc, nhiều người ngập ngừng trước cụm từ chỉ sự dễ gần: cởi mở hay cỡi mở mới đúng chính tả. Câu trả lời nằm ngay ở dấu hỏi của tiếng đầu, và bài này giải nghĩa từ cùng cách ghi nhớ.

11 phút đọc

Cởi mở hay cỡi mở là thắc mắc của khá nhiều người khi soạn tin nhắn, viết thư hay đặt tiêu đề cho bài đăng. Viết đúng là “cởi mở”, dấu hỏi ở cả hai tiếng. “Cỡi mở” là đặt sai dấu; trên web dạng này ít gặp, nhưng trong tin nhắn gửi vội thì vẫn có người viết nhầm.

Bài này giải nghĩa từ, chỉ ra vì sao hai dấu hỏi và ngã dễ lẫn nhau, đưa ví dụ câu đúng câu sai và vài mẹo nhớ. Người đọc muốn tra một từ khác thì ghé Chuyên mục Chính tả của nền tảng, nơi mỗi cặp từ khó đều có bài giải đáp riêng.

Cách viết đúng là cởi mở

Cả hai tiếng của từ này đều mang dấu hỏi: “cởi” và “mở”. Đây là dạng duy nhất xuất hiện trong văn bản viết chuẩn. Từ điển trực tuyến rung.vn có mục từ “Cởi mở”, tuy mục ấy không kèm định nghĩa nào được tìm thấy. Còn “cỡi mở” là đặt sai dấu, không phải một mục từ riêng.

Các văn bản viết chuẩn đều thống nhất một dạng. Bài về nữ sinh Bách khoa nói về tư duy cởi mở, tức chấp nhận góp ý và linh hoạt thay đổi.1 Đề cương về văn hóa Việt Nam năm 1943 cũng viết “cởi mở xiềng xích, giải phóng dân tộc”, dấu hỏi đặt ở tiếng “cởi”.

Vậy nên khi băn khoăn cởi mở hay cỡi mở đúng chính tả, chỉ cần nhớ một nguyên tắc: từ điển ghi đâu, viết theo đó. Ai hỏi cỡi mở hay cởi mở từ nào đúng cũng nhận được đáp án gọn như vậy. Muốn kiểm tra nhanh thì gõ từ vào ô tra cứu; kết quả trả về đúng mục từ có dấu hỏi là yên tâm. Cách viết sai thường không có mục từ riêng, chỉ hiện ra trong những câu người dùng tự đánh vào.

Với từ này, cách sửa rất gọn: bỏ dấu ngã ở tiếng đầu, đặt dấu hỏi vào. Không phải đổi tiếng nào khác, câu văn giữ nguyên nghĩa. Trong văn bản dài, lỗi này hay nằm chìm giữa câu nên mắt dễ bỏ qua. Đọc thành tiếng từng câu là cách phát hiện nhanh nhất, vì tai nghe lệch sẽ bắt được chỗ đáng ngờ.

Vì sao hay viết nhầm thành cỡi mở

Nguyên nhân chính nằm ở cặp thanh hỏi và thanh ngã. Ở nhiều nơi, hai thanh này được đọc gần như nhau, nên khi viết dễ nhầm hai dấu. Tai không bắt được khác biệt, tay viết theo đó cũng đặt nhầm dấu.

Lỗi dấu thanh còn làm sai nghĩa của từ. Tư liệu về quy tắc chính tả khuyến cáo cần luyện nghe và đọc chuẩn để tránh nhầm lẫn. “Cởi” nghĩa là tháo ra, gỡ ra; “cỡi” không mang nghĩa ấy. Đọc lên na ná, nhưng nhìn vào là một từ lạ, người đọc phải dừng lại đoán. Phần quy tắc đặt dấu hỏi và dấu ngã của nền tảng gom những chỗ dễ lẫn kiểu này.

Thói quen chép lại từ người khác trên mạng cũng khiến lỗi lan ra. Thấy một bình luận viết “cỡi mở”, người sau đọc nhanh rồi dùng theo. Lỗi cứ thế đi từ tin nhắn này sang tin nhắn khác, đến khi thành phản xạ khó sửa.

Trong câu, lỗi này thường đi kèm một dấu hiệu dễ nhận: hai tiếng lệch dấu nhau. “Cởi mở” có hai dấu hỏi liền nhau, nhìn là thấy đều. Thấy một tiếng hỏi một tiếng ngã thì nên soát lại ngay. Cặp cởi mở hay cỡi mở vì thế chỉ cần nhìn dấu là phân biệt được ngay, không phải tra cứu gì thêm.

Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Một người ngồi lưng quay về phía đường ở quán cà phê nhỏ, trước mặt là bàn gỗ với hai chiếc chén và hai chiếc ghế gỗ
Một người ngồi lưng quay về phía đường ở quán cà phê nhỏ, trước mặt là bàn gỗ với hai chiếc chén và hai chiếc ghế gỗ, ánh sáng ban ngày dịu.

Cởi mở nghĩa là gì

Cởi mở nghĩa là gì? Ghép nghĩa từng tiếng sẽ thấy rõ. “Cởi” là tháo ra, gỡ ra, như cởi áo, cởi nút. “Mở” là làm cho rộng ra, không khép lại. Ghép lại, “cởi mở” chỉ sự sẵn sàng tiếp nhận điều mới, không khép kín, dễ bày tỏ lòng mình với người khác.

Nghĩa này hiện ra qua nhiều hoàn cảnh. Trong một buổi ra mắt sách về sức khỏe tâm thần, các bạn trẻ được nhận xét là “đã cởi mở hơn nhiều” khi nói về sức khỏe tâm lí, nghĩa là dám chia sẻ thay vì giấu giếm. Trong giáo dục con cái, mục tiêu nuôi dạy thường nêu là giúp trẻ “cởi mở, tự tin”. Tức là trẻ dám nói, dám tiếp xúc với người lạ một cách thân thiện.

Tư duy cởi mở thì nghĩa là chấp nhận góp ý và linh hoạt thay đổi.1 Cách hiểu này sát với đời sống công việc: người tiếp nhận phản hồi mà không tự ái, sửa cách làm khi thấy cách cũ không ổn.

Cụm “cởi mở xiềng xích” trong Đề cương về văn hóa Việt Nam năm 1943 mang nghĩa giải phóng dân tộc khỏi ách đô hộ. Văn bản ấy ra đời khi đất nước còn chịu cảnh đô hộ, nên hai tiếng “cởi mở” ở đây nói về việc tháo bỏ ràng buộc cho cả một nền văn hóa, chứ không nói về tính cách một con người. Cùng một từ, sắc thái khác hẳn nhau tùy câu.

Một chỗ dễ lẫn: bách khoa toàn thư mở tiếng Việt có mục từ “Cởi Mở” viết hoa, nhưng mục ấy nói về quá trình canh tân văn hóa tại Việt Nam từ năm 1986, không định nghĩa tính từ quen dùng. Đừng gộp hai chuyện làm một khi tra cứu.

Trong một số văn bản, “cởi mở” còn xuất hiện dưới dạng danh từ với “sự” phía trước. Bài phê bình điện ảnh có câu nói về “sự cởi mở của cuộc thi” khi bàn cách thẩm định phim. Cách dùng này hay gặp trong văn viết trang trọng hơn văn nói.

Báo chí đời sống dùng từ này thường xuyên. Bài về công nghệ ghi người Việt cởi mở với AI nhưng ít sử dụng, tức thái độ tiếp nhận cái mới khá thoáng nhưng chưa biến thành hành động. Cách nói ấy cho thấy cởi mở mới là điều kiện cần: nghe và chấp nhận thì dễ, làm theo mới khó. Trong nuôi dạy con, bốn nguyên tắc vàng giúp trẻ kiểm soát chính mình, cởi mở và tự tin được giới thiệu là nhẹ nhàng, tình cảm nhưng hiệu quả. Các nguyên tắc ấy đã được Đại học Harvard chứng nhận.3

Trong nghệ thuật, tổng đạo diễn nhạc kịch Nguyễn Phi Phi Anh từng phát biểu ngắn gọn: “Làm nghệ thuật, hãy cởi mở”.4 Lời khuyên sống thì có câu “Hãy cởi mở và đón nhận cơ hội”. Một câu sáu chữ và một câu tám chữ, cả hai đều đặt thái độ tiếp nhận lên trước kỹ năng.

Đọc thêm: Khai trương hay khai chương? Cách viết đúng và mẹo nhớ

Ví dụ câu đúng và câu sai

Tám cặp ví dụ dưới đây lấy từ tình huống đời thường, mỗi cặp một câu đúng và một câu sai để đối chiếu. Đọc từng cặp một, để ý chỗ đặt dấu ở tiếng đầu.

  • Đúng: Sếp thích nhân viên có tư duy cởi mở, dám nêu ý kiến trái chiều. — Sai: Sếp thích nhân viên có tư duy cỡi mở, dám nêu ý kiến trái chiều.
  • Đúng: Cô ấy rất cởi mở, mới quen đã kể chuyện gia đình. — Sai: Cô ấy rất cỡi mở, mới quen đã kể chuyện gia đình.
  • Đúng: Lớp học cởi mở giúp trẻ tự tin hơn khi đến trường. — Sai: Lớp học cỡi mở giúp trẻ tự tin hơn khi đến trường.
  • Đúng: Bố mẹ nên lắng nghe với thái độ cởi mở, không vội phán xét. — Sai: Bố mẹ nên lắng nghe với thái độ cỡi mở, không vội phán xét.
  • Đúng: Tết năm nay gia đình bàn bạc cởi mở về kế hoạch chi tiêu. — Sai: Tết năm nay gia đình bàn bạc cỡi mở về kế hoạch chi tiêu.
  • Đúng: Thành phố cần một không gian giao lưu văn hóa cởi mở. — Sai: Thành phố cần một không gian giao lưu văn hóa cỡi mở.
  • Đúng: Sự cởi mở của ban tổ chức khiến thí sinh an tâm hơn. — Sai: Sự cỡi mở của ban tổ chức khiến thí sinh an tâm hơn.
  • Đúng: Anh ấy cởi mở với công nghệ mới, sẵn sàng học hỏi. — Sai: Anh ấy cỡi mở với công nghệ mới, sẵn sàng học hỏi.
Hai người đàn ông trung niên ngồi đối diện nhau bên chiếc bàn gỗ cũ, trò chuyện, trên bàn có laptop úp và hai cốc trà trắng
Hai người đàn ông trung niên ngồi đối diện nhau bên chiếc bàn gỗ cũ, trò chuyện, trên bàn có laptop úp và hai cốc trà trắng, phòng đơn giản sáng chiều.

Mẹo nhớ dấu hỏi

Cách nhớ riêng cho cặp “cởi” và “cỡi” là liên tưởng tới cụm “cởi trói tư tưởng”, cách nói quen thuộc khi bàn về đổi mới. Tiếng “cởi” trong đó cùng nghĩa tháo gỡ với “cởi” trong “cởi mở”. Nghĩa tháo gỡ luôn đi với dấu hỏi, nên cứ nhớ “cởi trói” là viết “cởi mở” đúng theo.

Một mẹo nữa dựa vào hình chữ: “cởi” có dấu hỏi giống “cửa” trong “mở cửa”. Hai từ cùng nói về việc làm cho thông thoáng, và cùng mang dấu hỏi. Đọc thành câu “mở cửa thì cởi mở” cũng giúp chữ dính vào trí nhớ.

Ngoài mẹo riêng ấy, tư liệu về quy tắc chính tả khuyên mấy việc làm hằng ngày: đọc nhiều để quen mặt chữ, tra từ điển khi nghi ngờ, tự kiểm tra lại bài sau khi viết xong. Kèm theo đó là ghi chép lại những lỗi mình hay mắc để lần sau tránh. Một lỗi ghi lại một lần, vài tuần sau sẽ thấy mình ít sai hẳn.

Cặp “cởi” và “cỡi” không đứng một mình trong nhóm lỗi dấu thanh. Khi đề xuất cần có chuẩn chính tả tiếng Việt, một giáo sư ngôn ngữ đã nêu vài mảng dễ lộn. Đó là cách viết y hay i, cách viết hoa tên tổ chức, cách phiên âm tên riêng nước ngoài và vị trí đánh dấu thanh trong từ. Danh sách ấy cho thấy lỗi dấu không phải chuyện riêng của một từ.

Đọc thêm: Độc giả hay đọc giả: từ nào chính xác?

Câu hỏi thường gặp

Mở hay mỡ? “Mở” với dấu hỏi nghĩa là làm cho rộng ra, như mở cửa, mở lòng. “Mỡ” với dấu ngã là chất béo, như mỡ hành, mỡ gà. Viết “cởi mỡ” thay cho “cởi mở” là lỗi cùng loại, nghĩa câu sẽ lệch hẳn.

Cởi mở hay cỡi mở? Cách nào đúng? Dạng đúng là “cởi mở”, dấu hỏi ở cả hai tiếng. “Cỡi mở” là viết sai vì tiếng đầu bị đặt nhầm dấu ngã. Các văn bản viết chuẩn và mục từ trong từ điển đều chỉ ghi một dạng có dấu hỏi.

Viết “cỡi mở” có bị coi là sai chính tả không? Có, vì đó là đặt sai dấu thanh, không phải một cách viết khác được chấp nhận. Người đọc vẫn hiểu ý, nhưng trong bài gửi đi làm, bài đăng bán hàng hay thư xin việc thì lỗi này bị tính là sơ suất. Sửa lại chỉ mất một thao tác.

“Cởi mở” dùng trong hoàn cảnh nào? Từ này dùng khi nói về tính cách, thái độ, cách làm việc: một người cởi mở, một lớp học cởi mở, một không gian giao lưu văn hóa cởi mở. Nó cũng dùng cho tập thể và cho cách tiếp nhận cái mới, như cởi mở với công nghệ hay cởi mở với góp ý.

Có cách nào để không nhầm “cởi mở” với “cỡi mở” nữa không? Cách bền nhất là nhớ nghĩa gốc: cởi là tháo ra, gỡ ra, nên luôn mang dấu hỏi. Kèm theo là thói quen đọc lại câu trước khi gửi và tra từ điển khi phân vân. Ai viết nhiều thì nên gom các lỗi hay mắc thành nhóm để soát, thay vì dò từng từ rời.

Căn phòng vắng người với cửa sổ gỗ mở rộng, ban công có chậu cây, trên bàn gỗ đặt ấm trà và hai chén trên khay mây
Căn phòng vắng người với cửa sổ gỗ mở rộng, ban công ngoài có chậu cây, trên bàn gỗ thấp đặt khay mây đựng ấm trà và hai chén, ánh sáng sớm dịu.

Nhớ nhanh

Cách viết đúng gói trong một câu: cởi mở, dấu hỏi ở cả hai tiếng, nghĩa là không khép kín, dễ bày tỏ và sẵn sàng tiếp nhận. Cần soát nhanh một đoạn văn vừa viết thì dán vào ô Kiểm tra chính tả của nền tảng để xem chỗ nào còn lệch dấu.

  • Cả hai tiếng đều mang dấu hỏi. Viết xong nhìn lại: hai dấu hỏi đứng cạnh nhau là đúng.
  • Nghĩa gốc là tháo ra và mở ra, nên nói về người là không khép kín, dễ bày tỏ.
  • Nhớ theo cụm “cởi trói tư tưởng”: nghĩa tháo gỡ đi với dấu hỏi.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Nguồn tham khảo

Kiểm tra chính tả

Kiểm tra chính tả tiếng Việt

Xem thêm trong mục Chính tả

chucmungnammoi.com