Chúc Mừng Năm Mới

Đếm ngược Tết còn 78 ngày (mở trong thẻ mới)

Chính tả

Tham khảo hay thăm khảo: từ nào chính xác?

Tham khảo hay thăm khảo? Tham khảo là cách viết đúng chính tả, còn thăm khảo không phải một từ tiếng Việt chuẩn; tham khảo nghĩa là xem, đọc tài liệu hay ý kiến của người khác để đối chiếu trước khi quyết, và dịch sang tiếng Anh là refer, reference hay consult tùy câu.

12 phút đọc

Vài chữ hiếm khi gây băn khoăn khi nói, nhưng đến lúc gõ vào máy thì người viết lại dừng tay. Cặp từ này là một ví dụ điển hình: hai âm đọc gần như giống hệt nhau, chỉ khác một dấu huyền, nên thắc mắc về nó xuất hiện trên mạng quanh năm. Câu trả lời ngắn gọn: viết “tham khảo”, không huyền. Lỗi tráo chữ giữa hai âm ấy không dừng ở từ này. Có người viết “đi thăm quan” thay cho “đi tham quan”, cho thấy tham và thăm hay bị đổi chỗ cho nhau khi viết.

Toàn bộ ví dụ dưới đây lấy từ chuyện đời thường: mua sắm, thi cử, công việc, chuyến đi nghỉ lễ, để bạn đọc đối chiếu là dùng được ngay.

Tham khảo hay thăm khảo: từ nào đúng

Cách viết đúng là “tham khảo”. Các từ điển tiếng Việt đều ghi nhận từ này dưới dạng không có dấu huyền ở âm đầu. Vậy câu hỏi tham khảo hay thăm khảo từ nào đúng chỉ có một đáp án, và đáp án ấy đã nằm sẵn trong từ điển.

Ngược lại, “thăm khảo” không có mặt trong các bộ từ điển ấy. Theo hiểu biết phổ thông về chính tả tiếng Việt, đây là cách viết sai, gặp chủ yếu trong tin nhắn, bình luận và bài viết gõ vội trên mạng. Ai viết như thế chỉ cần sửa lại thành tham khảo là chuẩn.

Chỉ một dấu huyền thôi đã đổi hẳn nghĩa của cả cụm. “Tham” là dự vào, góp vào, xem thêm; còn “thăm” là đến viếng, hỏi han. Viết “thăm khảo” tương đương với nói “đi viếng để khảo cứu”, một nghĩa mà từ này không hề có. Khi phân vân giữa hai cách viết, cách kiểm nhanh nhất là nhìn dấu thanh ở âm đầu, đừng đoán theo tai.

Một cặp từ chỉ khác dấu huyền mà gây băn khoăn cho nhiều người, chuyện ấy cũng cho thấy tiếng Việt cần một chuẩn chính tả rõ ràng để tra cứu. Đã có giáo sư đề xuất xây dựng chuẩn chính tả tiếng Việt, để người viết có chỗ dựa thống nhất thay vì mỗi nơi hiểu một kiểu. Trước khi chuẩn ấy hoàn thiện, kim chỉ nam vẫn sẵn có: từ điển ghi dạng nào thì viết dạng ấy.

Tham khảo nghĩa là gì

Xét từng tiếng, “tham” mang nghĩa dự vào, góp vào, xem thêm, như trong tham gia, tham dự, tham quan, tham chiến. “Khảo” mang nghĩa xem xét, khảo cứu, như trong khảo sát, khảo cổ. Ghép lại, tham khảo là xem, đọc tài liệu, ý kiến hay gợi ý của người khác để đối chiếu trước khi quyết việc của mình; bạn đọc thường được mời tham khảo bảng so sánh để lựa chọn. Về gốc, đây là từ Hán Việt, nghĩa là xem thêm để đối chiếu, với âm đầu là “tham”, không phải “thăm”. Ai còn thắc mắc tham khảo nghĩa là gì chỉ cần nhớ hai hành động đó: xem thêm và hỏi trước.

Sắc thái quan trọng của từ này nằm ở tính không ràng buộc. Khi một tài liệu, một danh sách hay một con số được gọi là mang tính tham khảo, người nghe hiểu rằng đó là chỗ dựa để đối chiếu, còn quyết định cuối cùng vẫn thuộc về mình. Chuyên gia ẩm thực từng nói hãy coi danh sách Michelin Guide là “mang tính tham khảo tương đối hữu ích”, tức dùng để tham chiếu chứ không phải chuẩn mực tuyệt đối. Người chưa biết tiết kiệm tiền cũng được khuyên tham khảo lời khuyên tài chính của những người thành công, rồi tự chọn cách phù hợp với túi tiền của mình.8 Người chuẩn bị thi ngoại ngữ đọc trước năm cuốn sách để lấy kiến thức cũng gọi là tham khảo.

Cùng sắc thái ấy, việc Việt Nam có thể tham khảo những thành công và thất bại của Nhật Bản khi xây dựng chính quyền hai cấp được hiểu là học hỏi kinh nghiệm có sẵn để đối chiếu, chứ không bắt buộc làm theo y nguyên.

Cụm “tham khảo ý kiến” gặp cả ở văn bản về tiền lương lẫn câu “không tham khảo ý kiến bác sĩ”, đều chỉ bước hỏi lấy ý kiến trước khi quyết.

Ba cách dịch ấy gói đủ hai hành động của từ này: đọc thêm để đối chiếu và hỏi lấy ý kiến. Chọn refer khi nói về việc dẫn tài liệu, consult khi nói về việc hỏi ý kiến người có chuyên môn.

Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Một người trẻ ngồi quay lưng bên bàn gỗ cạnh cửa sổ, tay đặt trên tập giấy, bên cạnh có chồng sách, quạt nhỏ và chén trà
Một người trẻ ngồi quay lưng bên bàn gỗ cạnh cửa sổ, tay đặt trên tập giấy, bên cạnh có chồng sách, quạt nhỏ và chén trà, ánh sáng chiều dịu.

Vì sao hay viết nhầm

Lý do đầu tiên nằm ở tai. “Tham” và “thăm” khác nhau đúng một dấu huyền, mà khi nói nhanh, dấu huyền ở âm đầu thường mờ đi, hai từ rơi vào tai như một. Người viết nghe trong đầu là “thăm”, tay theo đó mà gõ dấu huyền, sai sót từ đó sinh ra.

Giọng nói từng nơi cũng góp phần. Nhiều nguồn giảng chính tả cho rằng lỗi sai thường do đặc điểm phát âm vùng miền khác với phát âm chuẩn. Ở một số phương ngữ, dấu hỏi và dấu ngã đọc gần như một, phụ âm đầu cũng bị giản lược. Viết lại theo tai nghe thì dấu thanh dễ đặt sai chỗ. Tham và thăm cũng thế: hai âm chỉ khác nhau ở dấu thanh, mà dấu thanh lại là thứ dễ mất nhất khi người viết vừa nghĩ vừa gõ. Vì thế chuyện tham khảo hay thăm khảo đúng chính tả mới lặp đi lặp lại qua nhiều năm trên mạng.

Thói quen trên mạng là nguyên nhân cuối cùng. Từ này chủ yếu xuất hiện khi viết, ít khi được nói thành câu riêng, nên người gõ thường làm nhanh rồi gửi đi mà không đọc lại. Lỗi tráo chữ cũng không riêng ở từ khảo: “đi tham quan” bị viết thành “đi thăm quan” là ví dụ đã được nêu khi bàn về lỗi dùng từ. Cùng một cơ chế, phụ âm tr và ch khiến từ “trau chuốt” dễ bị viết sai thành dạng có ch ở âm đầu. Khi hai âm đọc quá gần, tay gõ theo tai, và tai thì nghe theo thói quen.

Ngoài cặp tham/thăm, còn vài cặp chữ dễ tráo nhau đáng nhớ khác, và không phải cặp nào cũng một đúng một sai. Cặp “giả thuyết” và “giả thiết” cả hai đều đúng chính tả, nhưng nghĩa khác nhau: một bên là luận điểm cần chứng minh trong khoa học, một bên là cách đặt vấn đề ban đầu.6 Viết tráo hai từ này là lỗi dùng từ, không phải lỗi chính tả.

Cặp “trổ bông” và “trỗ bông” lại ngược chiều: cả hai đều đúng chính tả và đồng nghĩa, cùng chỉ lúc cây cối ra hoa. Người viết chọn dạng nào cũng được, miễn là dùng nhất quán trong cả bài.

Riêng “trau chuốt” thì dễ bị viết sai thành dạng có ch ở âm đầu, do hai phụ âm tr và ch đọc gần nhau. Ba cặp trên đều bắt nguồn từ âm đọc gần nhau, nhưng số phận chính tả khác nhau. Có cặp chỉ một dạng đúng, có cặp hai dạng cùng đúng, có cặp hai dạng đúng mà nghĩa đi hai đường. Phân biệt được ba trường hợp này, người viết bớt nỗi lo là mỗi lần nghi ngờ đều phải tra lại từ điển. Điểm chung của cả nhóm: lỗi phát sinh khi người viết dựa vào tai thay vì mặt chữ, nên cách xử lý cũng chung một hướng - nhớ mặt chữ của từ gốc, rồi suy ra từ còn lại theo nghĩa.

Đọc thêm: Mẹo nhớ các cặp từ hay viết sai chính tả theo từng nhóm

Tham khảo trong thi cử

Mỗi mùa thi tốt nghiệp THPT, cụm “đề tham khảo” lại xuất hiện dày trên báo chí. Đây là đề do Bộ Giáo dục và Đào tạo công bố chính thức, kèm cấu trúc và dạng câu hỏi, để học sinh luyện tập làm quen trước ngày thi; riêng môn Vật lý, đề tham khảo của kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2024 cũng được đăng tải công khai. Báo chí cũng có bài bàn về mức độ khó hay dễ của đề tham khảo môn Toán. Nhiều môn được công bố như thế cho thấy đây là tài liệu luyện tập chính thống, không phải đề thi thật.

Cần tách bạch cụm này với chuyện đề thi thật bị tung lên mạng trước giờ thi. Có năm, đề được lan truyền trên mạng khiến nhiều người băn khoăn là thật hay giả. Bộ Giáo dục và Đào tạo khẳng định đề lan truyền không phải đề thi tham khảo kỳ thi tốt nghiệp THPT 2025. Nói cách khác, đề tham khảo là tài liệu luyện tập do cơ quan giáo dục phát, còn đề rải trên mạng trước ngày thi thuộc dạng tin cần kiểm chứng. Hai việc ấy khác nhau hoàn toàn, và nhầm lẫn giữa chúng dễ khiến thí sinh ôn sai hướng.

Một học sinh ngồi quay lưng lại ở bàn gỗ giữa lớp học vắng, tay đặt lên tờ giấy, cạnh đó có một cây bút chì
Một học sinh ngồi quay lưng lại ở bàn gỗ giữa lớp học vắng, tay đặt lên tờ giấy, cạnh đó có một cây bút chì, bảng xanh trống phía xa.

Mẹo nhớ chữ tham

Cách nhớ bền nhất là bám vào các từ cùng gốc. “Tham” không huyền, nghĩa là dự vào, góp vào, gặp trong “tham quan”, “tham gia”, “tham dự”; nhớ đúng chính tả của cụm “đi tham quan” là có sẵn mẫu để đối chiếu với “tham khảo”. “Thăm” có huyền, chỉ việc đến viếng, hỏi han, gặp trong “thăm hỏi”, “thăm bệnh”, “thăm nhà”.

Mỗi lần nghi ngờ, thay chữ cần viết vào một trong hai nhóm ấy. Câu “tài liệu tham khảo” nghĩa là tài liệu để xem thêm, thuộc nhóm dự vào, xem thêm, nên chọn “tham” không huyền. Còn câu “đi thăm bà ngoại” là đến viếng, hỏi thăm, nên giữ dấu huyền. Chỉ cần nghĩa của câu rõ, chữ theo nghĩa mà đi. Đây cũng là cách trả lời dứt điểm cho câu hỏi tham khảo hay thăm khảo mỗi lần nghi ngờ.

Một mẹo nhỏ khi gõ vội: nếu câu đang nói về việc đọc, xem hay hỏi để lấy thông tin, cứ chọn âm không huyền; nếu câu nói về việc đến một nơi hay hỏi thăm một người, mới thêm dấu huyền. Quy tắc hai đường này bao phủ gần hết các trường hợp gặp trong văn viết hằng ngày.

Đọc thêm: Tham gia và tham dự khác nhau thế nào, cách dùng từ cho chuẩn

Câu đúng và câu sai

Chín cặp câu sau đây lấy từ chuyện mua sắm, học hành, chuyến đi và công việc; mỗi cặp nêu câu viết đúng ở trên và câu sai ở dưới, giúp trả lời dứt điểm câu hỏi tham khảo hay thăm khảo.

  • Viết đúng: Em đã tham khảo ý kiến cô giáo trước khi chọn ngành học. Viết sai: Em đã thăm khảo ý kiến cô giáo trước khi chọn ngành học.
  • Câu chuẩn: Mẹ tham khảo vài công thức làm bánh chưng trước Tết. Câu lệch: Mẹ thăm khảo vài công thức làm bánh chưng trước Tết.
  • Đúng chính tả: Trước khi mua xe, anh tham khảo giá ở vài cửa hàng. Sai chính tả: Trước khi mua xe, anh thăm khảo giá ở vài cửa hàng.
  • Bài thời trang khuyên nàng tóc ngắn tham khảo 10 set quần dài thời thượng; thay “tham” bằng “thăm” trong câu ấy là sai.
  • Bài ẩm thực gợi ý người muốn ăn dưới 5000 won một bữa tại Hàn Quốc tham khảo 7 gợi ý được nêu; viết “thăm khảo” ở đây không đúng.
  • Bài du lịch mời người nghỉ lễ chưa biết đi đâu tham khảo ngay những gợi ý về địa điểm; dạng có dấu huyền là sai.
  • Việt Nam có thể tham khảo những thành công, thất bại của Nhật Bản; viết “thăm khảo” trong câu này là lỗi.
  • Tài liệu tham khảo ở cuối bài giúp bạn đọc tra cứu thêm; dạng “thăm khảo” không có trong từ điển.
  • Học sinh dùng đề tham khảo để luyện tập trước kỳ thi tốt nghiệp; dạng có dấu huyền làm sai nghĩa câu.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Nguồn tham khảo

Kiểm tra chính tả

Kiểm tra chính tả tiếng Việt

Xem thêm trong mục Chính tả

chucmungnammoi.com