Chúc Mừng Năm Mới

Đếm ngược Tết còn 76 ngày (mở trong thẻ mới)

Chính tả

Thẩm hay thẫm: từ nào chính xác?

Nói về làm đẹp, xét duyệt hay quyền hạn thì viết “thẩm” với dấu hỏi, nên “thẩm mỹ” là cách viết đúng. Còn “thẫm” mang dấu ngã chỉ dùng cho màu đậm như “đỏ thẫm”, “xanh thẫm”. Hai từ đều có thật, nghĩa khác nhau, phân biệt bằng nghĩa chứ không bằng âm nghe.

12 phút đọc

Thắc mắc thẩm hay thẫm thường nảy ra đúng lúc người viết đang vội: vừa gõ “thẫm mỹ” vào tin nhắn chào khách, vừa nghi ngờ dấu ngã có đúng không. Lỗi này không hiếm, nhưng sửa lại nhanh, vì hai chữ chỉ khác nhau ở nghĩa chứ không ở cách đọc. Nắm được nghĩa, chỗ sai tự lộ ra.

Cả hai chữ đều có thật trong tiếng Việt, mỗi chữ một nghĩa, nên không thể bảo chữ nào sai tuyệt đối. Phân biệt dựa vào nghĩa của từng từ rồi đặt vào câu, không dựa vào việc nghe quen tai hay không. Người viết vội thường chọn dấu theo âm đọc, và đó là chỗ sinh ra lỗi.

Thẩm mỹ hay thẫm mỹ: từ nào đúng?

Cách viết đúng là “thẩm mỹ” với dấu hỏi. Bằng chứng nằm trong chính các văn bản y tế và làm đẹp đang lưu hành. Bài về phẫu thuật ghi “phẫu thuật thẩm mỹ”, “bác sĩ thẩm mỹ”. Bài chăm sóc da ghi “phun xăm thẩm mỹ”, “kết quả thẩm mỹ”. Bài nha khoa ghi “niềng răng thẩm mỹ”, tin về người nổi tiếng cũng viết “phẫu thuật thẩm mỹ”. Tên cơ sở làm đẹp như Thẩm mỹ viện Cát Tường hay Thẩm mỹ viện Mailisa đều dùng dấu hỏi.

Vậy thẩm mỹ là gì? Ghép từ hai tiếng “thẩm” và “mỹ”, từ này gọi lĩnh vực làm đẹp và cải thiện ngoại hình, từ trang điểm, chăm sóc da cho tới phẫu thuật chỉnh hình. Trang này viết “thẩm mỹ” theo cách đó và giữ thống nhất trong suốt bài.

Cùng dấu hỏi ấy, “thẩm” còn ghép với nhiều tiếng khác để chỉ việc xem xét kỹ. “Thẩm định” là xem xét để đánh giá, “thẩm quyền” là quyền hạn xem xét và quyết định, “thẩm phán” là người xét xử, “thẩm tra” là kiểm tra lại cho chắc. Cả chuỗi từ này không dính gì tới màu sắc, nên không có chỗ cho dấu ngã.

Đặt vào câu, khác biệt hiện ra ngay. Viết “Bác sĩ thẩm mỹ dặn chăm sóc vết mổ mười ngày đầu” là đúng; viết “bác sĩ thẫm mỹ” là sai, vì ở đây không ai nói tới màu. Tương tự, “hội đồng thẩm định dự án họp chiều nay” đúng, còn “thẫm định” sai.

Vài cặp câu để đối chiếu. Đúng: “Cô ấy đăng ký khóa học trang điểm thẩm mỹ cơ bản.” Sai: “khóa học trang điểm thẫm mỹ”, vì “thẫm” chỉ dùng cho màu đậm. Đúng: “Công văn này thuộc thẩm quyền của phòng hành chính.” Sai: “thẫm quyền”, vì đây là nghĩa quyền hạn.

Thêm hai câu nữa cho dễ nhớ. Đúng: “Trước khi ký, anh ấy thẩm tra lại từng mục trong hợp đồng.” Sai: “thẫm tra”, vì nghĩa là xem xét, kiểm tra kỹ. Đúng: “Chị tôi mở tiệm làm tóc và chăm sóc thẩm mỹ gần chợ.” Sai: “chăm sóc thẫm mỹ”, vì đây là lĩnh vực làm đẹp.

Nhiều người vẫn phân vân thẩm mỹ hay thẫm mỹ đúng chính tả, phần lớn vì viết theo âm đọc quen miệng. Cứ đối chiếu với văn bản chuyên ngành và tên cơ sở đã đăng ký, cách viết dấu hỏi chiếm ưu thế rõ rệt. Trong giấy tờ, biển hiệu, hợp đồng lao động, chữ “thẩm” xuất hiện đều đặn và không ai phải sửa lại.

Một chỗ dễ lẫn nữa là “thẩm mỹ” và “thẩm mĩ”. “Mỹ” là lối viết truyền thống, vẫn phổ biến trong sách giáo khoa và báo chí; “mĩ” là cách viết từng được đề xuất trong vài lần cải cách chính tả nhưng chưa phổ biến rộng. Trang này chọn “thẩm mỹ” cho thống nhất với phần lớn ấn phẩm hiện hành.

Cần nói rõ thêm: “thẩm mỹ” không đồng nghĩa với “làm đẹp” theo nghĩa thông thường. Nghĩa của nó nghiêng về tiêu chuẩn cảm nhận cái đẹp, nên người ta nói “gu thẩm mỹ”, “khiếu thẩm mỹ”, “thẩm mỹ kiến trúc” chứ ít khi nói “thẩm mỹ” trống không. Hiểu nghĩa rộng như vậy thì việc chọn dấu cũng dễ hơn, vì người viết biết mình đang nói tới con mắt nhìn chứ không phải sắc màu.

Thẫm dành cho màu đậm

“Thẫm” với dấu ngã là tính từ chỉ màu sắc đậm, sẫm. Người ta nói “đỏ thẫm”, “xanh thẫm”, “nâu thẫm” để miêu tả màu trầm, tối hơn màu thường. Tên phim “Thám tử lừng danh Conan: Bản tình ca màu đỏ thẫm” dùng dấu ngã đúng theo nghĩa màu.5

Cần tách “thẫm” khỏi “thâm”, hai chữ khác nhau và dấu cũng khác. Bài viết về chăm sóc môi dùng “môi thâm” để nói môi sẫm màu; đó là từ “thâm”, không phải “thẫm”, và cũng không phải ví dụ cho cặp đang bàn.

So sánh trong cùng kiểu câu sẽ thấy chỗ sai. “Chiếc váy đỏ thẫm nổi bật trên nền đen” đúng; “chiếc váy đỏ thẩm” sai, vì “đỏ thẩm” không có nghĩa nào trong tiếng Việt. Ngược lại, “bài báo được thẩm định trước khi đăng” đúng, còn “thẫm định” sai.

Hai câu nữa để nhớ. Đúng: “Màu mực đỏ thẫm in trên thiệp cưới trông rất trang trọng.” Sai: “màu mực đỏ thẩm”, vì nói về màu nên phải dùng dấu ngã. Đúng: “Tấm rèm xanh thẫm hợp với bộ bàn ghế gỗ.” Sai: “xanh thẩm”, vì đây là màu, không phải việc xét duyệt.

Trong may mặc và trang trí nhà, “thẫm” còn dùng để chỉ độ đậm của vải, sơn, gỗ. Người bán vải hay nói “tấm này xanh thẫm hơn tấm kia” khi so hai cuộn cạnh nhau. Thợ sơn cũng phân biệt “xanh nhạt” với “xanh thẫm” để khách chọn đúng tông. Cách nói ấy cho thấy “thẫm” gắn với mắt nhìn, không gắn với giấy tờ hay thủ tục.

Có một chi tiết dễ làm người viết rối: “thẫm” thường đứng sau một tiếng chỉ màu, thành cụm hai tiếng. Nó ít khi đứng một mình ở đầu câu. Vì vậy khi thấy cụm “màu + thẫm” thì gần như chắc chắn là dấu ngã; còn khi thấy “thẩm + một tiếng khác” chỉ công việc thì gần như chắc chắn là dấu hỏi.

Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Một người phụ nữ lớn tuổi ngồi bên bàn gỗ, hai tay đan vào nhau, miệng hơi mở như đang nói, cạnh chiếc chén sứ và khăn gấp
Một người phụ nữ lớn tuổi ngồi bên bàn gỗ, hai tay đan vào nhau, miệng hơi mở như đang nói, cạnh chiếc chén sứ và khăn gấp, ánh sáng chiều từ cửa sổ.

Vì sao hay nhầm hỏi ngã

Trước hết là chuyện phát âm. Ở nhiều nơi, thanh hỏi và thanh ngã được đọc gần như nhau, nên khi viết người ta dễ chọn nhầm dấu. Nghe lẫn không sao, nhưng khi viết vẫn phải tách hai dấu, vì tiếng Việt ghi hai thanh thành hai dấu riêng,.

Rồi tới nền chính tả nói chung. Một giáo sư từng đề xuất phải có chuẩn chính tả tiếng Việt; đề xuất ấy lộ ra chỗ hở: thiếu quy tắc thống nhất nên mỗi nơi viết một kiểu. Vì thế, lỗi dấu hỏi dấu ngã ở cặp này một phần đến từ việc chưa có chuẩn rõ để đối chiếu, chứ không hẳn tại từng người viết.

Thói quen chép lại cũng góp phần. Một bài đăng ghi “thẫm mỹ”, người đọc chép nguyên văn vào bình luận, tin nhắn, rồi cụm sai lan ra. Cách hạn chế khá đơn giản: gặp từ Hán Việt hay từ ghép khó, dừng lại vài giây tra nghĩa từng tiếng thay vì viết theo âm nghe.

Lỗi hỏi ngã thường đi kèm lỗi phụ âm đầu, nên khi soát văn bản của mình, người viết nên kiểm cả hai nhóm. Cặp “trau chuốt” và “chau chuốt” là ví dụ rõ: “trau chuốt” mới đúng, “chau chuốt” sai do nhầm phụ âm đầu tr và ch. Người viết “chau chuốt” thường cũng viết “thẫm mỹ”, vì cả hai đều là chỗ đọc theo thói quen chứ không theo mặt chữ.

Một nguyên nhân nữa ít được nói tới: hai chữ này cùng vần, cùng phụ âm đầu, chỉ khác dấu. Mắt người đọc lướt qua rất dễ bỏ sót một dấu nhỏ trên chữ. Vì thế khi dò lại bài, nên dừng lâu hơn ở những cặp từ na ná nhau thay vì đọc trôi cả câu.

Đọc thêm: Dám làm hay giám làm: từ nào chính xác?

Họ Thẩm và nghĩa khác

“Thẩm” còn là họ người. Họ này phổ biến ở Trung Quốc và đứng thứ 14 trong Bách gia tính; ở Việt Nam đây là họ hiếm.3 Vì là tên riêng, họ Thẩm không bao giờ viết bằng dấu ngã, và đó là một chỗ dựa nữa cho dấu hỏi.

Tên đất cũng vậy. Thẩm Dương là tên một địa danh, viết dấu hỏi. Gặp tên riêng chứa chữ “thẩm”, người viết không cần phân vân dấu: cứ viết dấu hỏi.

Trong văn bản hành chính và pháp lý, dấu hỏi xuất hiện dày đặc. Văn bản họp của cơ quan ghi “những nội dung thuộc thẩm quyền”. Tin tức về tòa án ghi “xét xử sơ thẩm”. Các đề xuất phân cấp cũng nói tới “thẩm quyền quyết định”. Tất cả đều mang nghĩa xem xét, xét xử và đều dùng dấu hỏi.

Nghĩa “xem xét” này còn kéo theo một loạt từ ghép khác trong công việc hằng ngày. Cán bộ nhận hồ sơ thì “thẩm tra” giấy tờ; hội đồng họp thì “thẩm định” phương án; tòa án mở phiên “sơ thẩm” rồi phúc thẩm. Người làm văn phòng chỉ cần nhớ một điều: hễ liên quan tới xem xét, đánh giá, quyết định thì viết dấu hỏi.

Có một chỗ dễ nhầm nữa là “thẩm” trong “thẩm thấu”, nghĩa là ngấm qua. Chữ này cũng mang dấu hỏi, dù nó không nói tới việc xét duyệt. Nghĩa gốc vẫn là thấm vào, ngấm vào, cùng nhóm với “thấm” chứ không phải nhóm màu sắc.

Đọc thêm: Mẹo nhớ các cặp từ hay viết sai chính tả theo từng nhóm

Câu hỏi thường gặp

Thẩm thấu hay thẫm thấu? Viết “thẩm thấu” với dấu hỏi, nghĩa là ngấm qua, thấm vào. Nó dùng trong câu như “nước thẩm thấu qua lớp vải” hay “bài học thẩm thấu dần theo thời gian”. Cách viết dấu ngã không có nghĩa nào.

Sơ thẩm hay sơ thẫm? Viết “sơ thẩm” với dấu hỏi, chỉ lần xét xử đầu tiên của tòa án. Tin tức về phiên tòa ghi “xét xử sơ thẩm”. Đây là từ pháp lý, viết sai dấu là sai cả thuật ngữ.

Thẩm mỹ viện hay thẫm mỹ viện? Viết “thẩm mỹ viện” với dấu hỏi. Tên các cơ sở đã đăng ký như Thẩm mỹ viện Cát Tường, Thẩm mỹ viện Mailisa đều dùng dấu hỏi trên biển hiệu và giấy phép. Khi viết địa chỉ hay giấy tờ, nên chép đúng như giấy phép.

Thẩm phán hay thẫm phán? Viết “thẩm phán” với dấu hỏi, chỉ người xét xử. Cùng nhóm với “thẩm định”, “thẩm tra”, từ này mang nghĩa xem xét nên không dùng dấu ngã.

Có quy tắc nào ghi rõ cặp này không? Thẩm và thẫm thuộc nhóm lỗi dấu hỏi, dấu ngã, vốn là nhóm gây nhầm nhiều nhất trong chính tả tiếng Việt. Muốn chốt cách viết, đối chiếu với quy tắc dấu hỏi dấu ngã rồi mới quyết định.

Vì sao tên phim lại viết “đỏ thẫm”? Vì tên phim dùng đúng nghĩa màu đậm. Đây là chỗ dễ thấy nhất cho thấy dấu ngã có chỗ đứng riêng, không phải lỗi ai cũng viết sai.

Tự kiểm tra chính tả

Cách chắc nhất là đối chiếu với quy tắc dấu hỏi dấu ngã trước khi gửi văn bản, và coi khâu soát lỗi là bước bắt buộc của việc viết,. Vài mẹo khắc phục lỗi chính tả đã được tổng hợp: đọc kỹ lại văn bản, viết chậm ở những chỗ có từ khó, đối chiếu từ điển khi còn phân vân.

Một mẹo soát thực dụng: đọc thành tiếng chậm, hoặc đọc ngược từ cuối lên đầu. Đọc ngược, mắt không bị cuốn theo nghĩa câu, nên chỗ đặt sai dấu dễ lộ ra hơn. Cách này hữu ích với văn bản dài, nhất là hợp đồng hay bài đăng có nhiều từ Hán Việt.

Ô Kiểm tra chính tả trên nền tảng cho phép dán câu văn vào và nhận lại chỗ viết nhầm. Ai muốn xem thêm các cặp tương tự thì ghé chuyên mục Chính tả của trang, ở đó có nhiều bài cùng nhóm lỗi hỏi ngã và phụ âm đầu.

Lưu ý nhỏ: mẹo thay “xét” hoặc “đậm” để đoán nghĩa chỉ là cách nháp khi viết vội, không phải quy tắc có căn cứ trong từ điển. Chỗ nào còn nghi ngờ, tra từ điển cho chắc. Với văn bản quan trọng, nên nhờ thêm một người đọc lại trước khi gửi đi.

Một phụ nữ tóc đuôi ngựa đứng xếp khăn trắng trên giường, cạnh vài hũ gốm trắng, trong phòng có gương tròn
Một phụ nữ tóc đuôi ngựa đứng xếp khăn trắng trên giường, cạnh vài hũ gốm trắng, trong phòng có gương tròn, bình hoa và hai người phía sau.

Nhớ nhanh

  • Thẩm (dấu hỏi): xét kỹ, làm đẹp, thẩm mỹ, thẩm định, thẩm quyền, thẩm tra, họ Thẩm.
  • Thẫm (dấu ngã): màu đậm, sẫm, đỏ thẫm, xanh thẫm, nâu thẫm.
  • Phân vân giữa “thẩm” và “thẫm” thì thử thay bằng “xét” hoặc “đậm” để đoán nghĩa, rồi tra từ điển cho chắc.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Nguồn tham khảo

Kiểm tra chính tả

Kiểm tra chính tả tiếng Việt

Xem thêm trong mục Chính tả

chucmungnammoi.com