Chuyện Tết
Sổ gạo, tem phiếu và nồi bánh chưng trong Tết thời bao cấp
Một người dân thường thời bao cấp mỗi tháng chỉ mua được 1,5 kg thịt lợn, cán bộ cao cấp 6 kg. Vậy mà những cái Tết 1976–1986 vẫn có bánh chưng, có mâm cỗ, sắm bằng cuốn sổ gạo, những ô tem phiếu xé dần và nồi bánh chưng nhà này nấu xong chuyển sang nhà kia.
Thay vì đi chợ tự do, việc chuẩn bị Tết thời bao cấp bắt đầu từ những tờ tem phiếu và cuốn sổ lương thực. Một người dân thường mỗi tháng chỉ được mua khoảng 1,5 kg thịt lợn, nhưng Tết thời ấy vẫn đủ bánh chưng, đủ mâm cỗ.7 Mười một cái Tết từ 1976 đến 1986 diễn ra trong khung cảnh ấy: sắm Tết bằng cuốn sổ gạo, xé dần từng ô tem phiếu, góp gạo nấu bánh.
Cái Tết cuối cùng còn đậm chất bao cấp là Tết Bính Dần 1986.4 Mâm cỗ Hà Nội khi ấy theo lệ cũ, và đĩa “hạnh nhân xào” nghe sang ấy lại là món từ su hào, cà rốt.4
Sổ gạo quý hơn vàng
Cuốn sổ gạo, tên đầy đủ là sổ lương thực, chỉ cấp cho hộ ở thành phố có hộ khẩu thường trú; ở nông thôn, chỉ người làm trong khu vực nhà nước mới có tên trong sổ. Gạo vốn ít nên bữa ăn thường phải độn thêm ngô, khoai, sắn hoặc hạt bo bo.7 Trong 13 kg gạo của cán bộ công chức có khi đến 10 kg là độn khoai, sắn, gạo thật chỉ còn ba ký.7
Mỗi tháng chỉ có một tờ tem phiếu nên mọi người giữ rất kỹ, mất là phải nhịn đói.1 Người dân thường cất sổ trong rương khóa kỹ, có người còn ép ni lông hoặc kẹp bìa cứng bọc ngoài cho chắc. Nếu chẳng may mất sổ, người ta phải nhịn ăn để chờ lên tỉnh cấp sổ mới.
Chính vì thế mới có câu ví người buồn bã là “mặt nghệt buồn thiu như mất sổ gạo”, hay cách nói giễu ai đó thất thần: “mặt lơ ngơ như mất sổ gạo”. Hai câu nói ấy theo người ta ra đường, ra chợ, thành lời trêu quen mỗi khi thấy ai ngồi thẫn thờ.
Định lượng lương thực cũng không giống nhau: công nhân lao động nặng được 20 kg gạo một tháng, cán bộ công chức 13 kg.7 Sáng nào cũng vậy, các gia đình mang sổ ra cửa hàng mậu dịch hay cửa hàng lương thực, xếp hàng từ tinh mơ. Hàng hết trước khi tới lượt là chuyện thường xuyên.
Cụ Nguyễn Thị Hà, 81 tuổi, phố Nguyễn Hữu Huân (Hoàn Kiếm), nhớ những lần xếp hàng từ 3h–4h sáng, mỗi người được 3 lạng thịt và 1 cân bột mì.4 Năm 1986, bà Nguyễn Thị Yến lúc đó 14 tuổi, xếp từ 6h sáng đến 5h chiều ở cửa hàng Thực phẩm Vân Hồ để mua gạo; đến lượt thì lại hết nước mắm.4 Có hôm đặt viên gạch giữ chỗ, đến khi quay lại thì gạch đã bị đá tung.4
Để mua được thịt ngon, cá tươi hay gạo ít sạn, người dân thường phải cố làm quen với nhân viên mậu dịch.2 Tem phiếu thời bao cấp chia theo cấp bậc, mỗi hạng có cửa hàng phục vụ riêng. Hạng A1 là mức đặc biệt dành cho cán bộ cao cấp; bộ trưởng nhận phiếu A; thứ trưởng dùng phiếu B; trưởng các cục, vụ, viện hưởng phiếu C.7 Ba cửa hàng riêng ấy nằm ở phố Tông Đản, Nhà Thờ và Vân Hồ.7 Nhìn người ta mua ở quầy nào là biết ngay diện hưởng chế độ của họ.
Túi hàng Tết và mâm cỗ truyền thống
Từ 23 tháng Chạp, người Hà Nội bắt đầu ra phố Hàng Lược chọn cành đào, ghé cửa hàng tạp hóa mua mì chính, bóng bì, bánh đa nem.3 Đào Nhật Tân là giống hoa được chuộng nhất bấy giờ.3 Ở Nam Định, sau 1975, hoa từ các nơi đổ về, Quảng trường thành phố được bố trí làm chợ hoa Tết.2
Khoảng 22, 23 Tết, mọi người thường mang trứng gà, bột mì đến cửa hàng để gia công bánh quy gai, theo lời bà Lâm, 78 tuổi.4 Những gì nằm trong túi hàng Tết chưa rõ nguồn; theo một số ký ức kể lại, túi hàng thường có bóng bì, măng khô, miến, lá nem, mì chính, hạt tiêu, lá dong, hộp mứt Hà Nội, gói chè Ba Đình, chai rượu chanh Thanh Mai, gói kẹo mềm và bánh pháo Trúc Bạch.
Như cụ Hà kể ở trên, suất của cụ còn có thêm 1 bánh pháo, 1 hộp mứt Tết, chè, 1 chai rượu hoa quả đề tem Nhà máy rượu Hà Nội và 1 gói kẹo của Xí nghiệp Kẹo Hà Nội.4 Vào 28 tháng Chạp, cửa hàng thịt quốc doanh có thêm suất một ký thịt heo và chục trứng vịt cho mỗi người, để nhà nào cũng nấu được nồi thịt kho.5
Thưởng Tết thời ấy ai cũng như ai: thêm tháng lương thứ 13, khoảng ba bốn chục đồng.5 Có năm cơ quan nhận cả con heo sống, sau đó tự mổ rồi chia theo kiểu bắt thăm hên xui.5 Vải vóc cũng rất khan hiếm, mỗi năm mỗi đầu người chỉ được mua 5 mét vải khổ hẹp 1,2 mét, chỉ đủ may một áo một quần để diện khi đi đám cưới hoặc trong ba ngày Tết.5
Mâm cỗ Tết Hà Nội thường tuân theo lệ “ba bát, năm đĩa” hoặc “bốn bát, năm đĩa”.4 Ba bát gồm canh măng, canh bóng, canh khoai (khoai tây nấu cà ri); năm đĩa bắt buộc có gà luộc, giò xào, giò lụa, nộm và đĩa hạnh nhân xào kể trên. Nhà nào khá giả hơn sẽ thêm chả quế.4 Món hạnh nhân xào làm từ su hào, cà rốt thái hạt lựu, xào với mề gà băm nhỏ và nêm thêm lạc rang.
Đêm giao thừa, đa phần nhà chỉ sắm được một con gà cúng, nhà sang hơn thì có hai con. Chè Tết thường có chè kho, chè bà cốt, chè con ong; hoa cắm bình thập cẩm gồm dơn, thược dược, violet, đồng tiền, mõm chó; mâm ngũ quả có cam đường, bưởi, chuối, quất, ớt, táo Thiện Phiến. Táo Thiện Phiến là giống táo ngon trồng ở vùng Thiện Phiến (Hưng Yên), quả tròn hơi dẹt. Cam đường để được lâu, thường phải qua rằm tháng Giêng mới ăn, sau này do ít năng suất nên không còn được trồng nhiều.
Ngày Tết thời ấy thời gian nghỉ cũng ngắn. Theo cụ Nguyễn Thị Hà, người ta chỉ được nghỉ từ chiều 30 Tết đến hết mồng ba, mồng bốn đã phải đi làm lại. Tết thời ấy còn có tiếng pháo đì đùng rộn rã. Pháo về sau bị cấm vì lý do nguy hiểm và thiếu an toàn trong sản xuất, phân phối; về lịch sử pháo hoa, bạn có thể xem tại bài Lịch sử pháo hoa Việt Nam.
Ảnh tem phiếu trên Commons chụp tủ trưng bày các tờ phiếu thực phẩm loại I đến V in chữ “MẪU” với nhãn song ngữ, tác giả Myra Siason, 2007, CC BY-SA 2.0.
Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Nồi bánh chưng mượn nhau nấu
Để có Tết tươm tất, các gia đình phải chuẩn bị trước vài tháng, gom dần từng cân gạo nếp, cân đỗ xanh để đêm 30 có nồi bánh chưng, cho bõ những ngày ăn cơm độn sắn khoai. Ngày thường, mâm cơm chỉ có cá chuồn, rau muống luộc, cà muối, dưa xào tóp mỡ hoặc đậu phụ làng Mơ.
Bánh chưng thời ấy phần nhân rất ít thịt, không đầy đỗ như bây giờ, có người nói nhân chỉ “chạy qua hàng thịt”. Việc luộc bánh thường phải mượn nồi của nhau để nấu quay vòng hết nhà này đến nhà khác. Cách gói và luộc bánh hiện nay vẫn giữ lối cũ, bạn có thể tìm hiểu thêm ở bài Bánh chưng và bánh tét.
Có những năm gia đình ở phố không tự gói bánh mà được các cô bác nông dân ở xóm Xôi, xã Quang Trung, huyện Vụ Bản (Nam Định) gói cho, vì họ biết dân phố ăn theo tem phiếu nên thường thiếu gạo.
Nồi bánh đỏ lửa suốt đêm, cả nhà quây quần canh lửa, ông cha kể chuyện tem phiếu hay chuyện những ngày khu tập thể chia nhau từng ký gạo, từng chai nước mắm. Nhà ba thế hệ ở chung theo nếp tam đại đồng đường, Tết thường phân công mỗi người một việc. Bữa cơm tất niên nhà vợ tác giả thường có lòng lợn mua ở quầy mậu dịch và món nem rán.
Đêm 29 Tết còn phải canh nồi chè kho, phải khuấy liên tục cho đến khi đặc lại, nếu không sẽ bị khê, cháy sém, không thể dâng lên bàn thờ gia tiên được. Có người vì mải canh nồi chè kho đêm ấy mà lỡ hẹn đi chợ hoa với bạn gái. Ở Nam Định, cha tác giả nhà phố Trần Hưng Đạo mỗi Tết đều mua bó lay ơn đỏ và nhành hải đường để bày bàn thờ.
Không khí Tết và nỗi nhớ
Cái náo nức của Tết thời bao cấp không nằm ở món ăn đắt tiền, mà ở chỗ cả phố cùng làm một việc. Từ 23 tháng Chạp, chợ hoa đã đông đúc, nhà nào cũng cố sắm lấy cành đào chơi Tết. Đêm giao thừa có tiếng pháo, sáng mồng Một có bộ quần áo mới chỉ mặc được đúng mấy ngày.
Nhiều người từng sống những năm ấy nhớ nhất quãng xếp hàng chứ không phải mâm cao cỗ đầy. Đứng từ tinh mơ, người trước người sau chuyện trò, hỏi nhau nhà được mấy cân gạo, có ai quen mậu dịch viên không. Cái lạnh tháng Chạp, mùi lá dong mới mua và tiếng bánh pháo ở đầu ngõ là những thứ ở lại lâu hơn trong ký ức.
So với bây giờ, cách sắm Tết đã khác nhiều: hàng hóa mua bằng tiền, không cần tem, chợ mở cả tháng, muốn gì có nấy. Nhưng sự tiện lợi ấy cũng kéo theo một điều khác: ít ai còn ngồi canh nồi bánh suốt đêm chỉ để giữ lửa cho bánh chín đều. Những việc từng bắt buộc phải làm chung, nay đã trở thành việc cá nhân.
Kể lại chuyện cũ không phải để nói Tết xưa hơn Tết nay. Thời ấy thiếu thốn thật, và nhiều người không muốn quay lại. Điều đáng nhớ nhất là cách người ta chia sẻ với nhau: mượn nồi luộc bánh, gói bánh gửi ra phố, hay để dành cân gạo nếp từ tháng trước.
Với người ở xa, ký ức ấy càng in sâu. Một cuộc gọi về nhà đêm giao thừa, nghe tiếng bánh chưng sôi trong nồi qua điện thoại, cũng đủ để thấy mình đã lớn lên trong cái Tết như thế nào. Lịch Tết các năm tới có ở trang Lịch Tết, và bạn có thể xem Còn bao nhiêu ngày đến Tết để sắp xếp việc nhà.

Tem phiếu rút dần
Từ sau Tết Bính Dần, tem phiếu mất dần vai trò. Sau Đổi Mới (12/1986), cơ chế bao cấp dần tháo bỏ, tới cuối năm 1988 hầu hết địa phương đã bỏ sổ gạo và các cửa hàng lương thực quốc doanh đóng cửa.
Ngoài sổ gạo còn có cuốn “sổ mua hàng”, loại sổ ghi lại những mặt hàng người có tên trong sổ đã mua bằng tem phiếu. Sổ chia theo các hạng A, B, C và chỉ có giá trị trong từng tháng. Tem phiếu thời bao cấp về sau được dùng cho tất cả các mặt hàng nhu yếu, từ gạo, thịt, sữa tới vải vóc.
Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam đã trưng bày triển lãm “Cuộc sống ở Hà Nội thời bao cấp 1975–1986” với các hiện vật gốc về hệ thống tem phiếu, cửa hàng lương thực, quầy hàng Tết và không gian sinh hoạt tại các căn hộ tập thể. Sổ và tem bây giờ nằm trong tủ kính, còn trong ký ức thì vẫn là thứ quý hơn vàng.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.
Hỏi đáp
Sổ gạo khác tem phiếu ở chỗ nào? Sổ gạo là cuốn sổ cấp cho cả hộ, ghi tên chủ hộ, nhân khẩu và định lượng lương thực từng tháng; tem phiếu là những tờ nhỏ xé theo từng lần mua, dùng cho thịt, dầu hỏa, vải, xà phòng, diêm, nước mắm.
“Sổ mua hàng” là gì? Đó là loại sổ ghi lại những mặt hàng người có tên trong sổ đã mua bằng tem phiếu, chia theo hạng A, B, C và chỉ có giá trị trong từng tháng.
Tết Bính Dần 1986 là Tết gì? Đó là cái Tết cuối cùng còn đậm chất bao cấp, rơi vào Chủ nhật 09/02/1986.
Vì sao bài không kể kỹ gói quà Tết? Vì loại quà, giá và cách phát của túi hàng Tết chưa rõ nguồn; bài chỉ ghi lại những gì người từng sống thời ấy kể, không thêm chi tiết.
Vì sao câu “mất sổ gạo” còn được nói tới hôm nay? Vì mất sổ là mất luôn suất mua lương thực cả tháng, phải chờ lên tỉnh cấp lại, nên nỗi lo ấy in sâu thành câu ví về vẻ mặt thất thần.
Nguồn tham khảo
- Thời kỳ bao cấp trong mắt học sinh lớp 5 (thedeweyschools.edu.vn) ↩
- Nhớ Tết thời bao cấp (cand.vn) ↩a ↩b
- Ký ức sắm Tết thời bao cấp (suckhoedoisong.vn) ↩a ↩b
- Người Hà Nội và những “đặc sản” Tết thời bao cấp (vietnamnet.vn) ↩a ↩b ↩c ↩d ↩e ↩f ↩g ↩h ↩i
- Thưởng Tết thời bao cấp: Tháng lương 13, chia thịt tại cơ quan cho 3 ngày Tết (thanhnien.vn) ↩a ↩b ↩c ↩d
- Đón Tết này không quên Tết thời bao cấp (baohatinh.vn)
- Thời bao cấp (Wikipedia) ↩a ↩b ↩c ↩d ↩e ↩f