Sống & yêu thương
Cách dạy trẻ tăng động giảm chú ý tại nhà hiệu quả
Trong một lớp học 40 em có khoảng 1–2 em mắc rối loạn tăng động giảm chú ý, và việc dạy trẻ tại nhà chỉ nên bắt đầu sau khi bác sĩ chuyên khoa xác nhận chẩn đoán.
Tại Việt Nam, ước tính khoảng 4–6% dân số mắc rối loạn tăng động giảm chú ý, nghĩa là trong một lớp học 40 em có khoảng 1–2 em đang vật lộn với việc ngồi yên và tập trung mỗi ngày.
Dạy trẻ tăng động giảm chú ý tại nhà chỉ nên bắt đầu sau khi con được bác sĩ chuyên khoa xác nhận, vì nhiều hành vi trông giống bệnh lại do nguyên nhân khác gây ra.
Có gia đình coi con hiếu động là bình thường nên bỏ qua, cũng có gia đình mắng con là hư khi con không ngồi yên. Cả hai cách đều làm chậm thời điểm trẻ được hỗ trợ.
Điều đúng hơn là hiểu đây như một vấn đề sức khỏe cần theo dõi lâu dài, và cha mẹ chính là người tập cho con những nếp sinh hoạt nhỏ mỗi ngày.
ADHD là gì
Rối loạn tăng động giảm chú ý là tình trạng trẻ hiếu động, bốc đồng trên mức bình thường, khó tập trung và khó ngồi yên lâu.1
Bệnh chia làm ba thể: tăng động, xung động nổi trội, giảm chú ý nổi trội và thể kết hợp cả hai. Thể kết hợp là phổ biến nhất.3 Thể giảm chú ý nổi trội thường khó phát hiện vì trẻ không quậy phá, đa phần gặp ở bé gái, nên nhiều em chỉ được chú ý khi điểm số tụt dần.
Các con số ước tính không hoàn toàn thống nhất: một nguồn nêu 4–6% dân số, nguồn khác nêu 5–8%. Về giới tính, có nguồn nói trẻ nam mắc gấp 3 lần trẻ gái, nguồn khác nói gấp đôi.4 Các nghiên cứu gần đây thì chưa khẳng định chênh lệch theo giới tính.
Thời điểm nhận ra bệnh thường rơi vào khoảng 4–6 tuổi, triệu chứng bộc lộ rõ hơn ở 8–11 tuổi. Bệnh thường được chẩn đoán khi trẻ 6 tuổi, muộn nhất là 8–10 tuổi.3
Khoảng một nửa số trẻ mắc bệnh cũng gặp khó khăn khác như khó khăn học tập, lo lắng, chống đối, vấn đề cảm xúc. Các rối loạn đi kèm hay gặp gồm rối loạn chống đối, rối loạn tic, lo âu, trầm cảm và khuyết tật học tập.4
Giấc ngủ cũng là chỗ dễ vỡ: trẻ khó đi vào giấc ngủ hoặc dễ thức giấc ban đêm, hôm sau mệt mỏi và càng khó tập trung.3 Về lâu dài, khoảng một nửa trường hợp triệu chứng còn tồn tại đến tuổi trưởng thành. Có nguồn nêu hơn 60% trẻ vẫn biểu hiện triệu chứng khi lớn, dù mức độ có thể giảm ở tuổi thiếu niên.1 Trong số trẻ mắc bệnh, 20% cần chế độ giáo dục đặc biệt.
Mục tiêu của việc hỗ trợ là kiểm soát tốt hành vi, giúp trẻ hòa nhập cộng đồng, cải thiện quan hệ với thầy cô, bạn bè và đạt hiệu suất học tập, sinh hoạt như trẻ bình thường.
Vì sao trẻ mắc ADHD
Cơ chế đứng sau bệnh gắn với dopamine, chất dẫn truyền thần kinh liên quan đến cảm giác hứng thú và khả năng duy trì chú ý. Theo trang của Bệnh viện Nguyễn Tri Phương, giảm dopamine là một yếu tố liên quan đến bệnh, và người mắc có khối lượng chất xám trong não ít hơn bình thường.
Di truyền đóng vai trò đáng kể: khoảng 1/3 số đàn ông từng mắc bệnh khi nhỏ thì con họ sau này cũng mắc.
Những yếu tố nguy cơ khác đến từ thai kỳ và lúc sinh. Mẹ tiếp xúc thuốc lá, rượu, ma túy khi mang thai làm giảm dopamine ở trẻ, tăng nguy cơ mắc bệnh.3 Sinh non, thiếu oxy lúc sinh (bị ngạt) cũng ảnh hưởng phát triển trí não và là yếu tố nguy cơ. Tiếp xúc chất độc môi trường như chì, chấn thương não cũng nằm trong danh sách.
Bệnh không liên quan đến cách cha mẹ nuôi dạy con, không do chơi điện tử hay ăn nhiều đường như nhiều người lầm tưởng. Riêng việc xem tivi, chơi điện tử quá nhiều được một nguồn liệt kê là yếu tố môi trường có thể tác động.
Vì thế, gia đình đang có kế hoạch sinh con có thể chủ động phần nào: thai phụ tránh tiếp xúc chất độc và chất kích thích như rượu, thuốc lá. Bệnh không ngăn ngừa được hoàn toàn, nhưng bớt được những rủi ro đã biết.
Dấu hiệu tăng động và giảm chú ý ở trẻ
Cha mẹ thường chỉ nhớ những lần con chạy nhảy khắp nhà mà quên nhóm dấu hiệu kín đáo hơn. Hai nhóm biểu hiện dưới đây cần quan sát cùng lúc, ở cả nhà lẫn lớp học.
Tiêu chí chẩn đoán cần ít nhất 6 triệu chứng giảm chú ý và/hoặc 6 triệu chứng tăng động, kéo dài từ 6 tháng trở lên, xảy ra ở nhiều hoàn cảnh như nhà, nhà trẻ, trường học, ở mức độ không phù hợp với tuổi phát triển của trẻ. Các biểu hiện phải xuất hiện trước 12 tuổi và cản trở học tập, sinh hoạt, quan hệ của trẻ.4 Một số nguồn lại nêu mốc phải có mặt trước 7 tuổi.
Có một đặc điểm giúp cha mẹ quan sát dễ hơn: triệu chứng thường tăng lên trong tình huống đòi hỏi kỷ luật hoặc nỗ lực, và giảm khi trẻ đang chơi, gặp tình huống mới hoặc được khen ngợi vì hành vi tốt. Vì vậy đừng kết luận chỉ từ một buổi tối khó khăn.
Cũng cần loại trừ những tình huống gây triệu chứng giống bệnh: xung đột gia đình, sự chia tách giữa trẻ và cha mẹ, quan hệ không tương thích giữa trẻ và giáo viên, xung đột với bạn bè, vấn đề về thính giác và các vấn đề sức khỏe khác.
Khi nào nên đưa con đi tư vấn: hành vi kéo dài 3–6 tháng, tần suất vài lần một ngày hoặc vài cơn tăng động trong một tuần, xuất hiện ở nhiều nơi, gây hậu quả cho trẻ và người xung quanh, ảnh hưởng đến lòng tự trọng, kết quả học tập và các mối quan hệ hằng ngày.
- Giảm chú ý: dễ phân tâm, mắc lỗi bất cẩn, không nghe khi được nói chuyện, không hoàn thành nhiệm vụ, khó tổ chức công việc, né việc đòi hỏi nỗ lực trí óc lâu, hay quên và làm mất đồ.
- Tăng động, bốc đồng: không ngồi yên, bồn chồn tay chân, chạy nhảy leo trèo quá mức, nói quá nhiều, trả lời bột phát, khó chờ đến lượt, chen ngang câu chuyện, ít cảm giác nguy hiểm.
Chẩn đoán diễn ra thế nào
Ở Việt Nam, quyền chẩn đoán y khoa thuộc bác sĩ, thường là chuyên khoa tâm thần hoặc nhi khoa; nhà tâm lý không có thẩm quyền chẩn đoán. Đây là lý do cha mẹ nên đưa con đi khám trước khi tự xây dựng kế hoạch dạy trẻ tăng động giảm chú ý tại nhà.
Một ca khám đầy đủ gồm khám thần kinh, khám nội khoa toàn diện, đánh giá theo tiêu chuẩn chẩn đoán và làm các trắc nghiệm tâm lý như thang Vanderbilt, thang CBC-L, trắc nghiệm trí tuệ Raven hoặc WISC. Bác sĩ còn thu thập thông tin từ giáo viên và thành viên gia đình qua thang đánh giá, vì hành vi ở lớp có thể khác hẳn ở nhà.1
Chưa có xét nghiệm nào xác định chắc chắn một người mắc bệnh; chẩn đoán dựa trên đánh giá triệu chứng. Bác sĩ cũng đánh giá các triệu chứng biểu hiện trong vòng 6 tháng gần nhất.1
Kết quả khám không dừng lại ở một cái nhãn. Nó cho biết trẻ thuộc thể nào, có rối loạn đi kèm hay không, và hướng hỗ trợ phù hợp, điều mà cha mẹ không thể tự suy ra từ việc so sánh con với các bạn cùng lớp.
Dạy con tại nhà từng bước
Sau khi có chẩn đoán, việc dạy trẻ tăng động giảm chú ý tại nhà xoay quanh ba thứ: nhịp sinh hoạt đoán trước được, nhiệm vụ đủ nhỏ để làm xong, và lời ghi nhận đến ngay.
Bước đầu là lập lịch trình cố định cho từng việc trong ngày: thức dậy, đánh răng, ăn sáng, học, chơi, ngủ. Treo bảng biểu ở nơi trẻ dễ thấy như bàn học hay đầu giường, dùng bảng nhiệm vụ có hình ảnh, mã màu để trẻ theo dõi từng bước mà không bị quá tải.
Khi giao việc, cha mẹ chia nhỏ công việc thành nhiệm vụ đơn giản, làm từng việc một tại một thời điểm. Hướng dẫn bằng câu lệnh ngắn gọn, rõ ràng, cụ thể. Giữ ánh mắt, giọng nói nhẹ nhàng và ngôn ngữ cơ thể tích cực khi nói với con.
Việc khen phải đến ngay khi trẻ hoàn thành nhiệm vụ, dù nhiệm vụ nhỏ. Khi trẻ sai, cha mẹ giữ bình tĩnh, chỉ bảo nhẹ nhàng thay vì trách móc, và chỉ rõ đúng sai.
Lúc trẻ bực bội, cha mẹ kiên nhẫn lắng nghe để con học cách diễn đạt cảm xúc thay vì bộc phát hành vi tiêu cực. Giao cho trẻ một việc cụ thể trong nhà tạo cảm giác trách nhiệm và nâng lòng tự trọng.4
Không gian học cần yên tĩnh, tránh xa tivi và điện thoại, ánh sáng dịu và tận dụng ánh sáng tự nhiên. Đồ đạc sắp xếp gọn gàng, mọi thứ có vị trí cố định. Bố trí thêm một góc vận động an toàn với bóng mềm, thảm nhảy để trẻ xả năng lượng mà không phá đồ.
Thời gian chơi cùng con cũng là lúc rèn chú ý: xếp hình, tô màu, giải đố, đọc sách cùng trẻ giúp tập trung, tư duy logic và tăng kết nối. Khuyến khích trẻ chơi các môn như đá bóng, đá cầu, nhảy dây, cầu lông, tập bơi để giải tỏa năng lượng và tăng sức khỏe.
Cuối cùng là đơn giản hóa lịch trình: trẻ dễ lo lắng nếu có quá nhiều hoạt động sau giờ học, nên cha mẹ điều chỉnh số lượng hoạt động theo khả năng của con.
Phần cảm xúc đáng làm mỗi tuần: giúp trẻ hiểu có nhiều người mắc bệnh vẫn thành công, tìm ưu điểm của con để phát huy, thường xuyên thể hiện tình yêu thương và nói cho con biết con là niềm tự hào của cha mẹ.
Dinh dưỡng và màn hình
Bữa sáng là chỗ dễ thay đổi nhất. Thực phẩm giàu protein như thịt bò nạc, thịt lợn, thịt gia cầm, cá, trứng, đậu, các loại hạt, đậu nành, sữa ít béo giúp não tạo chất dẫn truyền thần kinh và ngăn đường huyết tăng vọt gây hiếu động.7 Ăn protein vào bữa sáng còn giúp sản xuất chất dẫn truyền thần kinh đánh thức não.7 Nên kết hợp với carbs phức hợp nhiều chất xơ, ít đường như bột yến mạch, sữa, bơ đậu phộng trên bánh mì nguyên hạt.7
Ngược lại, carbohydrate chế biến đơn giản như bánh mì trắng, bánh quế được tiêu hóa thành glucose rất nhanh, gần giống ăn đường.7 Chúng gây hạ đường huyết giữa buổi sáng, cáu kỉnh, căng thẳng và làm nặng thêm triệu chứng.7
Về Omega-3, trẻ mắc bệnh có nồng độ omega-3 trong máu thấp hơn trẻ bình thường. Liều khuyến nghị là 700–1.000 mg/ngày cho trẻ nhỏ và 1.500–2.000 mg/ngày cho trẻ lớn, ưu tiên sản phẩm chứa nhiều EPA hơn DHA. Trong một nghiên cứu, 25% trẻ dùng omega-3 hằng ngày giảm đáng kể triệu chứng sau 3 tháng, và sau 6 tháng gần 50% kiểm soát triệu chứng tốt hơn.7 Một hướng khác được nêu là chế độ ăn giàu protein, ít đường, không chất phụ gia, kết hợp bổ sung dầu cá và kẽm, có thể giúp kiểm soát triệu chứng.7 Không chế độ ăn nào chữa khỏi bệnh, nhưng ăn uống lành mạnh góp phần cải thiện chức năng não.
Chuyện màn hình thì các nguồn chưa thống nhất. Một nghiên cứu của Viện Nghiên cứu Thông tin Điện tử Hàn Quốc được dẫn lại cho thấy thanh thiếu niên dùng điện thoại càng lâu càng có nguy cơ cao mắc bệnh, và người trẻ hấp thu bức xạ điện từ điện thoại cao hơn 40% so với người trưởng thành.6 Trong khi đó, việc xem tivi, chơi điện tử quá nhiều chỉ được một nguồn liệt kê là yếu tố môi trường có thể tác động. Cách xử lý thực tế là giữ giờ dùng thiết bị có giới hạn và không biến màn hình thành phần thưởng cho hành vi tốt.
Khi nào cần chuyên gia
Điều trị thường kết hợp thuốc theo chỉ định bác sĩ với liệu pháp hành vi hoặc tâm lý. Các thuốc như Concerta, Ritalin, Clonidine, Risperdal không chữa khỏi nhưng giúp giảm triệu chứng; gặp tác dụng phụ như rối loạn ăn, ngủ, đau đầu thì cần liên hệ bác sĩ ngay. Liệu pháp hành vi không dùng thuốc giúp trẻ học kiểm soát hành vi và quản lý thời gian.3 Cha mẹ và giáo viên nên phối hợp với chuyên gia tâm lý để xây dựng chiến lược hỗ trợ trẻ tập trung.
Có những dấu hiệu không nên chờ thêm. Nghiên cứu của Tiến sĩ Dennis Freuer (Đại học Augsburg, Đức) cho thấy người mắc chứng tăng động, giảm chú ý có nguy cơ cố gắng tự tử cao hơn 30%, nguy cơ trầm cảm nặng cao hơn 9%.5 Khi trầm cảm xuất hiện kèm theo, nguy cơ cố gắng tự tử cao hơn tới 42%.5 Nếu con có biểu hiện buồn bã kéo dài, nói về việc biến mất hay tự làm đau mình, cha mẹ cần nói với người thân, đưa con đến bác sĩ hoặc cơ sở y tế ngay, và gọi 113 khi thấy nguy hiểm tức thời.
Còn với những ngày bình thường, thứ để lại lâu nhất không phải bài học thuộc lòng mà là cách trẻ nhìn về mình. Một đứa trẻ được nhắc rằng nhiều người từng vật lộn với việc ngồi yên vẫn làm được việc lớn sẽ dễ hợp tác hơn một đứa trẻ chỉ nghe lời nhắc lỗi.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.
Hỏi đáp nhanh
ADHD có phải là khuyết tật không?
Đây là rối loạn phát triển thần kinh khiến trẻ khó tập trung và khó điều khiển hành vi, không đồng nghĩa với việc trẻ không thể học hay không thể làm việc. Mức độ ảnh hưởng khác nhau ở từng trẻ; khoảng 20% trẻ mắc bệnh cần chế độ giáo dục đặc biệt, số còn lại vẫn theo học được nếu có hỗ trợ đúng.
Có thể hỗ trợ trẻ mà không dùng thuốc không?
Có. Liệu pháp hành vi, nếp sinh hoạt cố định, cách giao việc ngắn gọn và dinh dưỡng phù hợp đều là những việc cha mẹ làm được khi dạy trẻ tăng động giảm chú ý tại nhà. Tuy vậy, việc có cần dùng thuốc hay không phải do bác sĩ quyết định sau khi khám, cha mẹ không nên tự mua thuốc cho con.
Nguồn tham khảo
- ADHD là rối loạn Tăng động giảm chú ý (bvnguyentriphuong.com.vn) ↩a ↩b ↩c ↩d
- Rối loạn tăng động giảm chú ý (suckhoedoisong.vn)
- Cha mẹ cần làm gì khi con mắc bệnh rối loạn tăng động giảm chú ý? (tienphong.vn) ↩a ↩b ↩c ↩d ↩e
- Rối loạn tăng động giảm chú ý ở trẻ em (benhviennhitrunguong.gov.vn) ↩a ↩b ↩c ↩d
- "Tăng động" (ADHD) tiềm ẩn nguy cơ thúc đẩy phát triển rối loạn tâm thần và tự tử (vtv.vn) ↩a ↩b
- Dùng điện thoại nhiều có nguy cơ mắc bệnh ADHD (vietnamplus.vn) ↩
- Mẹo giúp trẻ tăng động giảm chú ý (ADHD) ăn uống ngon hơn (vinmec.com) ↩a ↩b ↩c ↩d ↩e ↩f ↩g