Chính tả
Tản mạn hay tản mạng: viết sao cho đúng?
Gõ nhanh hay viết theo tai nghe, nhiều người đánh “tản mạng” khi muốn nói về một bài viết rải rác cảm xúc, trong khi sách báo Việt Nam từ Truyền kỳ mạn lục đến các tựa bài hôm nay đều dùng “tản mạn”. Còn “tản mát” là một từ khác hẳn, nghĩa là rải rác mỗi nơi một ít, không phải cách viết sai của “tản mạn”.
Tản mạn hay tản mạng? Khi cần đặt tựa cho một bài viết rải rác cảm xúc, cách viết mà sách báo Việt Nam dùng từ lâu là “tản mạn”, chữ cuối mang âm n.
“Tản mạng” không có trong từ điển. Chữ ấy sinh ra vì ở nhiều vùng, hai âm cuối n và ng đọc gần như nhau, lại thêm tiếng “mạng” quá quen tay: lên mạng, mạng xã hội, mạng điện thoại.
Còn “tản mát” là một từ khác hẳn, nghĩa là rải rác mỗi nơi một ít, nên không phải cách viết sai của “tản mạn”. Bài này trả lời câu hỏi chính trước, rồi dành một phần riêng để phân biệt với “tản mát”.
Tản mạn hay tản mạng: từ nào đúng
Với nghĩa nói, viết, suy ngẫm rải rác, “tản mạn” là cách viết được dùng. Báo chí Việt Nam lấy nó làm tựa bài suốt nhiều năm, ở đủ mọi đề tài.
Báo Chính phủ có “Tản mạn Tết xưa, Tết nay”. Dân trí có “Tản mạn về “Đám cưới chuột””. Ngôi sao có “Năm mới, tản mạn về tình yêu”. Reatimes có “Tản mạn chiều cuối năm”, báo Đà Nẵng có “Tản mạn với dòng sông”.
Danh sách ấy còn dài. Có “Tản mạn về Hạnh phúc” của Lương Thị Tửu, “Tản mạn về Mật khẩu” trên blog VNPT, “Đầu năm tản mạn về thu nhập của VĐV: Dưới mặt bằng chung xã hội” trên Sài Gòn Giải Phóng. Bóng đá góp “Tản mạn: Real cũng mất một “Messi” như Barca”, “Tản mạn: “ÁNH MẮT...”” và “Tản Mạn Doanh Nghiệp 2 Mặt Tuồng”.
Sách cũng theo cách viết đó. Cuốn biên khảo “Tản mạn kiến trúc Nam Bộ” viết về kiến trúc dân dụng miền Nam, ra từ hoạt động của nhóm Tản Mạn Kiến Trúc thành lập tháng 4/2019. Vừa lên kệ, sách đã hết trong 24 giờ và được tái bản ngay khi chưa ra mắt.
Không có tựa bài, tên sách hay mục từ điển nào viết “tản mạng”. Dạng ấy chỉ gặp trong bình luận gõ vội, tin nhắn, tựa video tự đặt, nơi người viết đánh theo tai nghe rồi không đọc lại.
Vì sao tai nghe lại dẫn sai? Trong tiếng nói nhiều vùng, nhất là từ miền Trung trở vào, âm cuối n và ng không còn tách bạch: “bàn” và “bàng”, “mạn” và “mạng” đọc gần như một. Khi viết, người ta chọn chữ nào mắt quen hơn, mà “mạng” thì ngày nào cũng gặp trên màn hình.
Vậy nên câu hỏi tản mạn hay tản mạng từ nào đúng chỉ có một đáp án: viết “tản mạn”. Nói về bài viết, bài phát biểu, mẩu suy ngẫm hay buổi trò chuyện dàn trải, chữ cuối là “mạn”, âm cuối n, không có g.
Tản mạn nghĩa là gì
Tản mạn nghĩa là gì? Gộp lại, đó là lối nói, lối viết rải rác theo dòng cảm xúc, không buộc vào một dàn ý chặt chẽ. Bài viết vẫn xoay quanh một chủ đề, nhưng cho phép người viết rẽ ngang, nhớ chuyện cũ rồi liên hệ chuyện nay.
Một bài như vậy có thể mở bằng bức tranh dân gian Đám cưới chuột, rồi từ đó tản mạn quanh chuyện xưa, chuyện nay. Những cảm nhận và suy ngẫm nối tiếp nhau, không chia mục, không kết luận. Người đọc không tìm ở đó một đáp án, họ tìm một mạch nghĩ.
Tách từng tiếng sẽ dễ nhớ hơn. “Tản” là rải ra, làm cho không dồn thành một khối. “Mạn” là dàn trải, không gò vào khuôn. Ghép hai tiếng lại, ta có lối viết cứ theo mạch nghĩ mà đi.
Từ họ hàng dễ thấy là “mạn đàm”, tức trò chuyện dàn trải, và “mạn lục”, tức ghi chép rời rạc. Chữ “mạn” trong Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ cũng vậy.3 Tác phẩm ra đời khoảng thế kỷ 16, được giải nghĩa là “ghi chép tản mạn những truyện lạ”.3
Sắc thái của từ nhẹ, thân mật, hơi văn chương, nên hợp với tựa bài, lời dẫn, tên sách, tên chuyên mục. Trong đơn từ, hợp đồng, báo cáo công việc thì không ai viết “tản mạn”, vì văn bản loại đó cần rõ ràng, có mục.
Còn lý do hay viết nhầm thì nằm ở thói quen. Trên mạng, người ta gõ rất nhanh, ít đọc lại, nên chỗ sai lọt ra dễ dàng. Cái sai ấy lại được chép qua bài khác, lâu dần thành quen mắt. Thêm nữa, “mạng” quen tay hơn nhiều, vì ngày nào ta cũng gõ lên mạng, mạng xã hội, mạng chậm; tay đang đà ấy thì “tản mạn” rất dễ thành “tản mạng”.
Ảnh minh họa được tạo bằng AI
Ví dụ câu đúng, câu sai
Tám cặp dưới đây viết theo đời sống thường ngày: gia đình, công việc, trường lớp, Tết. Mỗi cặp một câu đúng và một câu sai, chỗ sai là do thêm chữ g vào âm cuối.
Đọc hết tám cặp là quen tay với chữ “mạn”, kể cả khi tự hỏi tản mạn hay tản mạng đúng chính tả.
- Đúng: “Chiều cuối năm, ông tản mạn về ngày Tết thời bao cấp.” Sai: “Chiều cuối năm, ông tản mạng về ngày Tết thời bao cấp.”, đây là chuyện kể và suy ngẫm, phải viết “mạn”.
- Đúng: “Bài tản mạn về dòng sông được đăng trên báo.” Sai: “Bài tản mạng về dòng sông được đăng trên báo.”, tựa bài trên báo xưa nay đều viết “mạn”.
- Đúng: “Cô giáo cho cả lớp viết một đoạn tản mạn về mái trường.” Sai: “Cô giáo cho cả lớp viết một đoạn tản mạng về mái trường.”, học sinh viết văn, không ai nói chuyện mạng lưới.
- Đúng: “Trong buổi họp lớp, mấy anh chị tản mạn chuyện thời sinh viên.” Sai: “Trong buổi họp lớp, mấy anh chị tản mạng chuyện thời sinh viên.”, người kể chuyện, chữ phải là “mạn”.
- Đúng: “Cuốn sách là một tập tản mạn về kiến trúc nhà cổ.” Sai: “Cuốn sách là một tập tản mạng về kiến trúc nhà cổ.”, tên thể loại sách, viết “mạn”.
- Đúng: “Ngồi bên hiên, mẹ tản mạn đôi câu về mùa gặt năm xưa.” Sai: “Ngồi bên hiên, mẹ tản mạng đôi câu về mùa gặt năm xưa.”, lời kể dàn trải, không dính gì tới mạng lưới.
- Đúng: “Chuyên mục tản mạn cuối tuần của báo có nhiều bài hay.” Sai: “Chuyên mục tản mạng cuối tuần của báo có nhiều bài hay.”, tên chuyên mục, chữ “mạn” âm cuối n.
- Đúng: “Tối giao thừa, bà tản mạn kể chuyện Tết xưa cho cháu nghe.” Sai: “Tối giao thừa, bà tản mạng kể chuyện Tết xưa cho cháu nghe.”, lời kể dàn trải, chữ đúng là “mạn”.
Đọc thêm: Rảnh rỗi, rãnh rỗi hay rảnh rổi? Từ nào đúng chính tả và nghĩa của từ
Mẹo nhớ và các cặp dễ nhầm
Đừng lẫn với “tản mát”, một từ khác có mục riêng trong từ điển: tản mát là rải rác, phân tán mỗi nơi một ít. Đồ đạc sau buổi chuyển nhà tản mát khắp phòng; giấy tờ để tản mát trên bàn; sách vở tản mát mỗi nơi một cuốn. Vì vậy “tản mát” không phải cách viết sai của “tản mạn”, mà là một từ riêng dùng cho đồ vật, cho sự phân tán; còn chuyện viết “tản mát” hay “tản mác” là một câu hỏi khác, dành cho một bài riêng.
Ba mẹo nhớ ngắn, dùng được ngay. Thử thay bằng “mạn đàm”: câu nào đổi được thành “mạn đàm” thì viết “mạn”, âm cuối n. Nhớ tựa sách Truyền kỳ mạn lục, cuốn ghi chép tản mạn, chữ “mạn” không có g. Cuối cùng, đọc chậm chữ cuối: “mạn” kết thúc bằng đầu lưỡi chạm lợi, còn “mạng” kết thúc ở gốc lưỡi và vang trong mũi; đọc ra tiếng một lần là tay bớt gõ nhầm.
Còn một cách dựa vào ngữ pháp. “Tản mạn” thường đứng sau động từ nói, viết, kể, tâm sự, hoặc đứng trước bài, chuyên mục, tập sách. Còn tiếng “mạng” đứng một mình hay đi với lưới, xã hội, điện thoại: mạng lưới, mạng xã hội. Hai chữ không bao giờ đứng vào chỗ của nhau, nên viết xong chỉ cần hỏi câu này đang nói về lối kể chuyện hay về cái mạng là phân biệt được.
Những cặp cùng kiểu cũng đáng nhớ: “lãng mạn”, “man mác” và “bàng quan” cũng hay bị gõ thêm hay bớt một chữ g ở âm cuối, đọc lên nghe như nhau mà viết ra thành sai. Điểm chung là hai cách viết chỉ khác nhau ở âm cuối n hay ng, nên gõ nhanh rất dễ lẫn. Muốn xem thêm, mở Chuyên mục Chính tả của nền tảng Chúc Mừng Năm Mới.
Cách nhớ ấy cũng áp dụng được cho cả câu dài. Viết một đoạn tâm sự dài ba bốn câu, tay quen dễ gõ thêm chữ g mà không hay. Đọc lại cả đoạn, chỗ nào nói về chuyện kể, về bài viết thì chắc chắn là “tản mạn”; thấy “tản mạng” ở đâu thì bỏ chữ g đi.
Tra chính tả cho chắc
Khi cần tra một từ, nên chọn từ điển có tên người chủ biên và cơ quan biên soạn rõ ràng. “Từ điển tiếng Việt” do GS. Hoàng Phê chủ biên, Viện Ngôn ngữ học thực hiện, xuất bản lần đầu năm 1988, được trao Giải thưởng Nhà nước về Khoa học công nghệ năm 2005.4 Cuốn này vẫn là nguồn được trích dẫn nhiều khi bàn về nghĩa từ tiếng Việt.4
Tuy nhiên, thị trường từ điển không phải chỗ nào cũng sạch. Nhà xuất bản Đồng Nai đã ra quyết định thu hồi ngày 14/10/2014 với 8 cuốn từ điển tiếng Việt do mình phát hành, vì in sai nội dung được duyệt hoặc nội dung không chính xác.2 Sau đó, Cục Xuất bản, In và Phát hành có công văn đề nghị thu hồi toàn quốc ngày 29/10/2014.2
Cái sai đôi khi buồn cười mà vẫn lọt ra thị trường. Có cuốn định nghĩa “tâm lý học” là “ngành y học nghiên cứu các chứng bệnh của tim”, “khai quật” là “đào mồ lên”. Nhiều quyển còn mạo danh Viện Ngôn ngữ học, gây tổn hại danh tiếng của cơ quan biên soạn từ điển chuẩn.4
Tra một từ trong cuốn như thế thì kết quả còn tệ hơn không tra.
Với câu hỏi tản mạn hay tản mạng, cách kiểm tra nhanh nhất là tra từ điển rồi đọc chậm chữ cuối: chỉ “tản mạn” có mục từ, còn “tản mạng” không có; âm cuối là n, không có g.
Muốn soát cả một đoạn văn dài thì dùng ô Kiểm tra chính tả của nền tảng Chúc Mừng Năm Mới. Ô này nhận cả bài, chỉ ra từng chỗ đáng ngờ, khỏi phải tra từng từ một.
Muốn hiểu vì sao cùng một lỗi mà nhiều người mắc, xem thêm phần quy tắc những lỗi chính tả hay gặp và mẹo phân biệt âm cuối n và ng. Cặp “tản mạn” với “tản mạng” thuộc nhóm âm cuối, cùng nhóm với “lãng mạn”, chữ cũng hay bị gõ thêm g; còn “tản mát” không nằm trong cặp nào ở đây, vì đó là một từ khác.
Nếu tai không nghe ra chỗ lệch thì để mắt làm việc: tra từ điển, hoặc dán cả đoạn vào ô kiểm tra.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.
Nguồn tham khảo
- Tiêu đề chính của bài viết (congan.nghean.gov.vn)
- Thu hồi trên toàn quốc 8 cuốn từ điển tiếng Việt (infonet.vietnamnet.vn) ↩a ↩b
- Truyền kỳ mạn lục (Wikipedia) ↩a ↩b
- Từ điển tiếng Việt (Viện Ngôn ngữ học) (Wikipedia) ↩a ↩b ↩c