Liên danh hay liên doanh: viết sao cho đúng?

Cả liên danh lẫn liên doanh đều đúng chính tả tiếng Việt. Câu hỏi liên danh hay liên doanh vì thế không phải chuyện con chữ mà là chuyện nghĩa: một từ nói về nhiều bên cùng đứng chung một danh sách để làm một việc, từ kia nói về việc góp vốn cùng kinh doanh. Trang này chọn viết mỗi từ theo đúng ngữ cảnh của nó, không gộp hai từ làm một.

Báo trong nước dùng cả hai, và dùng đúng. Có bài đưa tin “liên danh ACC trúng gói thầu gần 6.300 tỷ đồng sân bay Long Thành”, bài khác lại viết “FPT và P3 Group thành lập liên doanh”. Gặp hai cụm ấy cạnh nhau trong cùng một ngày, người đọc lúng túng là dễ hiểu, nhất là khi cả hai đều na ná nghĩa nhiều bên bắt tay nhau.

Liên danh nghĩa là gì, liên doanh nghĩa là gì

Hỏi liên danh là gì, từ điển trả lời bằng một định nghĩa gọn: một tập thể gồm hai hay nhiều người cùng chung một danh sách để làm một việc gì. Còn liên doanh là động từ: liên kết hợp tác cùng kinh doanh giữa hai bên hay nhiều bên. Chữ danh trong liên danh là danh sách, tấm bảng ghi tên những người cùng đứng ra nhận việc. Chữ doanh trong liên doanh là kinh doanh, buôn bán.

Vào văn bản pháp lý, hai từ tách nhau càng rõ. Theo Luật Đấu thầu, nhà thầu liên danh là sự kết hợp giữa các tổ chức hoặc cá nhân dựa trên thỏa thuận liên danh: cùng tham dự thầu, đứng tên dự thầu, trực tiếp ký và thực hiện hợp đồng nếu được chọn. Các thành viên không phải lập pháp nhân mới; liên danh chấm dứt khi công việc của gói thầu xong. Thỏa thuận liên danh phải ghi rõ trách nhiệm của thành viên đứng đầu, trách nhiệm chung và trách nhiệm riêng của từng thành viên với toàn bộ phạm vi gói thầu.

Một quy định đáng nhớ đi kèm: nhà thầu nước ngoài phải liên danh với nhà thầu trong nước hoặc dùng nhà thầu phụ trong nước, trừ khi nhà thầu trong nước không đủ năng lực tham gia bất kỳ phần công việc nào của gói thầu. Vì thế Luật Đấu thầu dùng chữ liên danh cho đúng quan hệ cùng đứng tên, không dùng chữ liên doanh.

Liên doanh đi theo đường khác. Theo Luật Cạnh tranh 2018, liên doanh là một hình thức tập trung kinh tế: hai hoặc nhiều doanh nghiệp cùng đóng góp một phần tài sản, quyền, nghĩa vụ và lợi ích hợp pháp của mình để cùng lập ra một công ty mới. Dưới góc pháp luật đầu tư, đây là việc nhà đầu tư nước ngoài bắt tay nhà đầu tư Việt Nam cùng góp vốn, lập tổ chức kinh tế liên doanh theo loại hình công ty trách nhiệm hữu hạn hai thành viên trở lên hoặc công ty cổ phần. Doanh nghiệp liên doanh có tư cách pháp nhân theo pháp luật Việt Nam và hoạt động kể từ ngày được cấp Giấy chứng nhận đầu tư.^{77 Doanh nghiệp liên doanh (Wikipedia)}

Vốn của doanh nghiệp liên doanh cũng có khung riêng: vốn pháp định ít nhất bằng 30% vốn đầu tư. Với một số dự án hạ tầng, dự án khuyến khích đầu tư, trồng rừng hoặc quy mô lớn, mức này có thể thấp hơn nhưng không dưới 20%, và phải được cơ quan cấp giấy phép đầu tư chấp thuận.^{77 Doanh nghiệp liên doanh (Wikipedia)} Mỗi bên chịu trách nhiệm trong phạm vi phần vốn mình cam kết góp.⁷

Doanh nghiệp theo đuổi liên doanh thường vì bốn lý do: tiếp cận thị trường mới, nhất là thị trường mới nổi; đạt hiệu quả quy mô nhờ kết hợp tài sản và hoạt động; chia sẻ rủi ro ở những khoản đầu tư hay dự án lớn; và tiếp cận kỹ năng, năng lực của bên kia.^{77 Doanh nghiệp liên doanh (Wikipedia)} Bốn lý do ấy giải thích vì sao liên doanh hay xuất hiện ở sản xuất, hàng không, công nghệ, chứ ít khi ở một gói thầu xây lắp.

Bảng dưới đây gom những khác biệt hay được hỏi nhất, kèm cách dùng tương ứng.

Mẹo nhớ nằm ngay trong hai tiếng thứ hai: liên danh gắn với danh sách, liên doanh gắn với kinh doanh. Cùng một nhóm doanh nghiệp, nếu họ chỉ cùng đứng tên dự thầu thì gọi là liên danh; nếu họ góp vốn lập công ty mới thì gọi là liên doanh. Báo chí dùng đúng hai cụm này: “liên danh ACC trúng gói thầu gần 6.300 tỷ đồng sân bay Long Thành” đi với nhà thầu, còn “FPT và P3 Group thành lập liên doanh” đi với một pháp nhân mới.

Cách phân biệt ấy cũng là cách người soạn hồ sơ dự thầu chọn từ: nhìn xem cuối việc có một công ty mới ra đời hay không. Có công ty mới, có góp vốn, có chia lợi nhuận và rủi ro thì dùng liên doanh.^{77 Doanh nghiệp liên doanh (Wikipedia)} Chỉ có một nhóm cùng ký tên dự thầu rồi giải tán khi xong việc thì dùng liên danh.

Vì sao hai từ hay bị nhầm

Hai từ giống nhau ở một điểm: đều là việc mấy bên bắt tay nhau bằng hợp đồng để cùng làm một việc kinh doanh, đầu tư hay thương mại. Đọc lướt, câu nào cũng thấy các bên, hợp tác, cùng làm, nên người viết dễ bốc nhầm từ. Thêm nữa, hai tiếng danh và doanh chỉ khác nhau ở âm đệm, thuộc nhóm từ gần âm dễ lẫn, cùng kiểu với những cặp được gom trong quy tắc âm đệm của trang.

Một nguồn gây lẫn nữa nằm trong hồ sơ mời thầu mẫu của ADB: nhà thầu liên danh ở đó được viết là joint venture, cụm tiếng Anh thường được dịch là liên doanh, còn joint name thì không xuất hiện. Người dịch bám vào chữ venture rồi viết liên doanh trong văn bản tiếng Việt. Thế là hồ sơ dự thầu của một liên danh nhà thầu lại mang tên gọi của một doanh nghiệp góp vốn.

Ngay những bài viết để phân biệt hai từ cũng có lúc lẫn. Có bài đặt tiêu đề mục lặp chữ liên doanh hai lần thay vì tách liên danh và liên doanh, dù nội dung bảng bên dưới vẫn tách hai từ rõ ràng. Lỗi ấy cho thấy tay người viết quen gõ chữ doanh hơn chữ danh, và nó nằm đúng ở chỗ dễ sơ suất nhất: tiêu đề.

Cách chọn nhanh là bám vào cụm cố định, nghe quen tai thì phần lớn là đúng. Người làm hồ sơ chỉ cần nhớ năm cụm: công ty liên doanh, hợp đồng liên doanh, nhà thầu liên danh, thỏa thuận liên danh, liên danh nhà đầu tư. Cụm nào cũng có tiếng đứng sau gánh vác nghĩa chính, nên đọc hết cụm rồi mới chọn.

Nói tới liên doanh hay liên danh, nhiều người còn nhầm vì thấy hai từ đứng sát nhau trong cùng một bài báo về dự án: đoạn nói về gói thầu thì dùng liên danh, đoạn nói về nhà máy thì dùng liên doanh. Đọc kỹ chủ ngữ của từng câu là phân được, vì liên danh luôn gắn với một gói việc có thời hạn, còn liên doanh gắn với một pháp nhân còn hoạt động về sau.

Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Ví dụ dùng đúng trên báo chí

Bên liên danh, các ví dụ đều xoay quanh việc cùng đứng tên. Liên danh T&T Group và Orsted ký biên bản ghi nhớ hợp tác với Trung tâm Đổi mới sáng tạo Quốc gia ngày 1/11/2022, hướng tới điện gió ngoài khơi giai đoạn 2023-2028, với danh mục dự án tổng công suất tới 21GW. Liên danh CII - CII PPP - IMIC được chọn làm nhà đầu tư dự án nâng cấp, mở rộng Quốc lộ 13 dài khoảng 5,9km, tổng mức đầu tư khoảng 6.276 tỷ đồng, riêng nhóm CII góp 51%. Liên danh doanh nghiệp của tỷ phú Phạm Nhật Vượng làm tổng thầu EPC 5 dự án đường sắt đô thị mới ở Hà Nội.

Ở lĩnh vực bất động sản và hạ tầng, cách gọi cũng nhất quán như vậy. Liên danh VFI - Ngôi Nhà Mới được chấp nhận làm nhà đầu tư dự án nhà ở xã hội khu đô thị Trung Minh A tại Hòa Bình, sau đó lập Công ty TNHH Khu đô thị mới Trung Minh với vốn điều lệ 186 tỷ đồng, trong đó VFI góp 40% và bên Ngôi Nhà Mới góp 60%. T&T Group và YCH (Singapore) khởi công Trung tâm Logistics ICD Vĩnh Phúc ngày 23/12, tổng vốn 3.900 tỷ đồng. Trước khi Bình Định sáp nhập vào Gia Lai, UBND tỉnh này phê duyệt liên danh Quốc Thắng - Phú Hiệp trúng thầu dự án 1.952 tỷ đồng tại Nhơn Hội. Còn Sacombank ký hợp tác với liên danh Temenos - HiPT để triển khai nền tảng ngân hàng hợp kênh.

Bên liên doanh, câu chuyện là góp vốn.^{77 Doanh nghiệp liên doanh (Wikipedia)} NutiFood và Tập đoàn Asahi (Nhật Bản) công bố thành lập liên doanh Việt - Nhật Asahi NutiFood.^{22 Nutifood bắt tay Asahi lập liên doanh (vnexpress.net)} Vietnam Airlines và Air France nối lại thỏa thuận liên doanh, có hiệu lực từ 26/3/2023.^{33 Vietnam Airlines và Air France nối lại thỏa thuận liên doanh (dansinh.dantri.com.vn)} FPT và P3 Group thành lập liên doanh. Tokyu liên doanh với Tập đoàn Danh Khôi, trong đó Tokyu nắm 49% và Danh Khôi 51% vốn.

Có trường hợp cho thấy chọn sai từ là chuyện lớn hơn con chữ. Năm 1995, ông Trịnh Thành Nhơn, người sáng lập kem đánh răng Dạ Lan, ký hợp đồng liên doanh với Colgate theo tỷ lệ 30% và 70%, và về sau gọi đó là sai lầm lớn nhất đời mình khi mất thương hiệu. Ở đây liên doanh được dùng đúng nghĩa, vì đã có một công ty mới ra đời từ phần vốn góp; cái mất không nằm ở con chữ mà nằm ở phần vốn.

Đọc thêm: Xa hoa hay sa hoa: viết sao cho đúng?

Lưu ý khi dùng hai từ

Liên doanh còn một nghĩa ít gặp: dịch consortium (côngxoocxiom), chỉ sự cộng tác tạm thời của hai hay nhiều cá nhân, công ty, trường đại học hoặc chính quyền để thực hiện nhiệm vụ chung, mỗi bên vẫn duy trì tư cách pháp nhân riêng. Nghĩa này hiếm trong văn bản hành chính nhưng vẫn có trong sách dịch, nên đọc tài liệu nước ngoài cần để ý ngữ cảnh.

Những cặp từ gần âm khác như xa hoa với sa hoa, hàm súc với hàm xúc hay bắt chước với bắt trước cũng nằm trong Chuyên mục Chính tả của nền tảng Chúc Mừng Năm Mới. Ai còn phân vân liên danh hay liên doanh từ nào đúng, câu trả lời ngắn gọn là cả hai, miễn đúng nghĩa. Còn khi chỉ cần tra nhanh một cụm đang lấn cấn giữa danh và doanh, ô Kiểm tra chính tả trả lời trước khi kịp mở từ điển.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Hỏi đáp nhanh

Liên danh có phải đăng ký kinh doanh riêng không?

Không. Liên danh không sinh ra thêm pháp nhân nào, nên không có chuyện đăng ký kinh doanh riêng. Mỗi thành viên vẫn giữ con dấu và tư cách của công ty mình, chỉ ký thêm một thỏa thuận liên danh để cùng dự thầu và cùng thực hiện hợp đồng nếu trúng. Xong gói thầu là nhóm chấm dứt.

Vì sao hồ sơ mời thầu lại ghi joint venture cho nhà thầu liên danh?

Đó là cách dịch quen thuộc trong hồ sơ mẫu của ADB, nơi nhà thầu liên danh được viết là joint venture chứ không phải joint name. Người soạn hồ sơ cần đọc theo nghĩa của cả cụm, không dịch máy từng chữ sang tiếng Việt.