Chúc Mừng Năm Mới

Đếm ngược Tết còn 81 ngày (mở trong thẻ mới)

Chính tả

Tắc nghẽn hay tắt nghẽn: từ nào chính xác?

Tra «tắc nghẽn», mục từ hiện ra đầy đủ: bị chặn lại, dòng chảy hay giao thông ngừng trệ. Còn «tắt nghẽn» thì từ điển tra cứu không có mục từ. Vậy hỏi tắc nghẽn hay tắt nghẽn, chỉ một cách viết đứng được.

8 phút đọc

Viết «tắc nghẽn» mới đúng. Từ điển ghi «tắc nghẽn» là ở trạng thái bị chặn lại, không lưu thông hoặc không hoạt động bình thường được; còn «tắt nghẽn» thì từ điển tra cứu không có mục từ. Vậy nên tắc nghẽn hay tắt nghẽn, câu trả lời chỉ có một: tắc nghẽn.

Cách viết ấy hợp nghĩa ngay từ trong ruột: «tắc» và «nghẽn» đều nói về vật bị chặn, bị mắc lại, nên ghép lại thì nghĩa đậm thêm chứ không vênh. Còn «tắt» là ngừng cháy, ngừng hoạt động, dứt hẳn, đem ghép với «nghẽn» thì hai tiếng kéo về hai phía.

Hai cách viết chỉ khác nhau một con chữ, nhưng người soạn văn bản, người viết tin giao thông hay tin xuất khẩu vẫn phải dừng lại một nhịp, vì cụm sai trông cũng quen mắt. Phần dưới giải nghĩa từng tiếng, chỉ chỗ dễ lẫn và đưa ví dụ để bạn soát lại bài của mình.

Tắc nghẽn hay tắt nghẽn: từ nào đúng?

Hỏi tắc nghẽn nghĩa là gì, mục từ trả lời ngay: ở trạng thái bị chặn lại, không thông suốt; danh từ chỉ tình trạng bị chặn khiến dòng chảy, giao thông hay một quá trình nào đó ngừng trệ. Sang tiếng Anh, từ này dịch là blocked, jammed, congested, clogged, blockage, congestion, jam. Toàn những từ nói về vật cản làm dòng không đi được, không từ nào nói về việc ngừng cháy.

Các từ điển tra cứu đều có mục từ «tắc nghẽn» với định nghĩa đầy đủ. Với «tắt nghẽn», tra cứu không trả về mục từ nào. Chênh nhau như vậy thì người viết chỉ còn một lựa chọn có căn cứ, và trang này viết «tắc nghẽn».

Tách ra từng tiếng sẽ thấy rõ hơn. «Tắc» là ở vào tình trạng có vật gì làm mắc lại, khiến không lưu thông được. «Nghẽn» là ở trạng thái bị cản trở, không đi được, nói về đường sá, lối đi, dòng chảy; cũng là bị bít, kẹt lại khiến chất dịch, máu hay vật trong ống dẫn, mạch máu không chạy được. Hai tiếng cùng một cảnh: có cái gì chặn ngang. Ghép lại thành «tắc nghẽn» thì nghĩa đậm thêm, chứ không vênh.

«Tắt» thì khác hẳn. Từ điển ghi: ngừng cháy, không còn cháy nữa; làm cho ngừng cháy hoặc ngừng hoạt động, như tắt đèn, tắt máy, tắt điện, tắt nước; ngừng hẳn, dứt hẳn, như tắt gió, tắt mưa, tắt hơi thở; và theo đường ngắn hơn, lối nhanh hơn hay dạng rút gọn. Không nghĩa nào trong đó là bị chặn, bị mắc. Ghép «tắt» với «nghẽn» thì tiếng đầu nói chuyện dứt hẳn, tiếng sau nói chuyện ách lại, hai tiếng không cùng một cảnh.

Vì sao nhiều người vẫn viết «tắt nghẽn»? Phần lớn là do phản xạ. «Tắt» là từ dùng hằng ngày: tắt đèn trước khi ra khỏi nhà, tắt quạt khi trời trở gió, tắt máy xe rồi mới xuống. Tay viết quen với chữ ấy hơn, nên khi cần một từ chỉ sự ách tắc, nó tuột ra trước. Cộng thêm việc đọc tin nhanh trên điện thoại, mắt lướt qua cụm sai mà không dừng, lâu dần thành quen.

Văn bản chuyên môn cũng chọn cách viết ấy. Tên bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính xuất hiện đều trên các trang y khoa; bệnh đặc trưng bởi giới hạn luồng khí thở do bất thường ở đường dẫn khí hoặc phế nang.1 Báo chí kinh tế cũng vậy, tiêu đề «Xuất khẩu tắc nghẽn vì thiếu vỏ container» là một ví dụ.3 Nếu «tắt» hợp với «nghẽn», sách y và báo đã viết khác từ lâu.

Còn «tắc nghẹn» là cụm khác hẳn và không có trong các nguồn đã tra; đừng lấy nó thay cho «tắc nghẽn» khi bạn muốn nói dòng xe, dòng khí hay dòng hàng bị chặn.

Đọc thêm: Mẹo nhớ các cặp từ hay viết sai chính tả theo từng nhóm

Mẹo nhớ và các cặp dễ nhầm

Ba mẹo nhớ, không cần thuộc lòng. Thứ nhất, nhớ theo nghĩa: «tắc» là có vật chặn, «nghẽn» là bị bít, hai tiếng cùng một cảnh nên đi với nhau; «tắt» đi với đèn, quạt, máy, cơn gió, cơn mưa. Thứ hai, nhớ theo vần: «tắc» cùng âm cuối với «mắc», cái gì bị mắc lại thì tắc.

Thứ ba, thử đổi từ trong câu. Nếu thay được bằng «ùn tắc» hay «ách tắc» mà câu vẫn xuôi thì chỗ ấy dùng «tắc». Nếu thay được bằng «tắt điện», «tắt máy», «tắt phụt» thì chỗ ấy là «tắt». Cách thử này nhanh hơn việc tra từ điển mỗi lần.

Tám cặp câu để đối chiếu. Đúng: “Đường Nguyễn Trãi tắc nghẽn từ sáng.” Sai: “Đường Nguyễn Trãi tắt nghẽn từ sáng.” Đúng: “Chợ hoa cận Tết tắc nghẽn người mua.” Sai: “Chợ hoa cận Tết tắt nghẽn người mua.” Đúng: “Hồ sơ tắc nghẽn ở khâu duyệt vì thiếu chữ ký.” Sai: “Hồ sơ tắt nghẽn ở khâu duyệt vì thiếu chữ ký.” Đúng: “Cống sau nhà tắc nghẽn vì lá rụng.” Sai: “Cống sau nhà tắt nghẽn vì lá rụng.”

Đúng: “Cổng trường giờ tan học tắc nghẽn, phụ huynh đứng kín lối.” Sai: “Cổng trường giờ tan học tắt nghẽn, phụ huynh đứng kín lối.” Đúng: “Mạng trong quán tắc nghẽn khi đông khách.” Sai: “Mạng trong quán tắt nghẽn khi đông khách.” Chiều ngược lại cũng cần: “Quạt trần tắt lúc nửa đêm” là đúng, “Quạt trần tắc lúc nửa đêm” là sai; “Đèn đường tắt từ 22h” đúng, “Đèn đường tắc từ 22h” sai.

Riêng cặp «tắc hay tắt» thì một dòng là đủ: nói dòng không lưu thông thì dùng «tắc», nói ngừng cháy hay ngừng hoạt động thì dùng «tắt». Còn hỏi tắt nghẽn hay tắc nghẽn từ nào đúng, từ đúng là «tắc nghẽn»; viết «tắt nghẽn» bị tính là lỗi khi bạn muốn nói dòng bị chặn.

Muốn nắm quy tắc chung cho nhóm lỗi âm cuối t và c, xem Quy tắc chính tả: âm cuối t và c. Nhóm dấu ngã, dấu hỏi cũng hay lẫn khi viết nhanh, cùng kiểu lỗi với cặp này.

Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Chiếc quạt điện nhỏ đặt cạnh rổ kim loại đựng lá trà và rau thừa
Chiếc quạt điện nhỏ đặt cạnh rổ kim loại đựng lá trà và rau thừa, bên cạnh là cốc sứ trắng trên bàn gỗ trong ánh sáng buổi sáng.

Tắc nghẽn trong đời sống

Từ này phủ gần hết những chỗ có dòng chảy. Trong giao thông, «tắc nghẽn» chỉ tình trạng đường bị ùn, xe cộ không di chuyển được; một vụ việc ngày 8/12/2022 tại Quảng Đông (Trung Quốc) gây tắc nghẽn cả đoạn đường là ví dụ.4 Trong vận tải biển, từ này chỉ kênh đào bị chặn khiến tàu thuyền không thể qua lại, như sự cố tắc nghẽn kênh đào Suez năm 2021.

Trong xuất khẩu, «tắc nghẽn» chỉ việc hàng hóa bị ứ lại, không giao được do thiếu container rỗng.3 Trong công nghệ blockchain, «tắc nghẽn mạng lưới» chỉ tình trạng giao dịch dồn ứ, chi phí gas tăng cao; mạng lưới Ethereum từng rơi vào cảnh ấy do cơ chế bỏ phiếu của sàn Fcoin.

Trong giáo dục, thiếu trường lớp ở các quận của Hà Nội gây tắc nghẽn.2 Trong y học, từ này chỉ tình trạng đường dẫn khí bị chặn, gây giới hạn luồng khí thở.1 Các bài viết về luân xa còn dùng «tắc nghẽn năng lượng» và cho rằng tình trạng ấy có thể dẫn tới bệnh lý mãn tính.

Chỗ nào có vật cản làm dòng không đi được, chỗ ấy dùng «tắc nghẽn», từ đường ống dẫn dầu đến phòng học chật, từ cổng chợ đến đường dẫn khí trong phổi. Đó cũng là lý do cách viết này sống lâu đến vậy.

Nhớ nhanh

  • Viết «tắc nghẽn»: tắc là có vật chặn, nghẽn là bị bít, hai tiếng cùng một cảnh.
  • «Tắt» dành cho đèn, quạt, máy, cơn gió, cơn mưa: ngừng cháy hay ngừng hoạt động.
  • Trước khi đăng bài, dán đoạn văn vào ô Kiểm tra chính tả của nền tảng Chúc Mừng Năm Mới; xem thêm các bài khác trong Chuyên mục Chính tả.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Nguồn tham khảo

Kiểm tra chính tả

Kiểm tra chính tả tiếng Việt

Xem thêm trong mục Chính tả

chucmungnammoi.com