Sơ suất hay sơ xuất, từ điển chỉ ghi một cách viết

Trong cặp sơ suất hay sơ xuất, chỉ “sơ suất” là cách viết đúng; “sơ xuất” không được từ điển tiếng Việt ghi nhận. Năm 2017, một nam sinh Lạng Sơn đạt 25,25 điểm khối C00, cộng 3,5 điểm ưu tiên lên 28,75. Em vẫn mất cơ hội vào Trường Sĩ quan Chính trị vì nhà trường nhập thiếu đối tượng ưu tiên 01 vào phiếu đăng ký dự thi.^{11 Lạng Sơn: Sơ suất trong quá trình làm hồ sơ, nam sinh mất cơ hội vào đại học (infonet.vietnamnet.vn)}

Nam là người dân tộc Nùng, thuộc khu vực 1, đúng diện được cộng điểm ưu tiên. Điểm từng môn của em: Văn 6,50, Sử 9,00, Địa 9,75.^{11 Lạng Sơn: Sơ suất trong quá trình làm hồ sơ, nam sinh mất cơ hội vào đại học (infonet.vietnamnet.vn)} Người đứng ra phản ánh vụ việc là anh Nguyễn Thế Hiệu, người chú nuôi Nam từ năm em học lớp 12.¹ Nhà trường sau đó xác nhận lỗi nhập thiếu bằng văn bản.¹ Ngày 1/8/2017, gia đình nộp đơn cầu cứu Vụ Giáo dục, Bộ Giáo dục và Đào tạo.

Chữ nghĩa mới là chỗ đáng xem. Bản tin kể lại vụ việc dùng “sơ xuất” trong thân bài, còn phía thí sinh thì được ghi là “sơ ý không kiểm tra kỹ”. Một chỗ viết lệch như thế lọt vào bài, và rất nhiều người đọc xong vẫn không biết mình vừa đọc một từ sai.

Sơ suất hay sơ xuất: từ nào đúng?

Với câu hỏi sơ suất hay sơ xuất, từ nào đúng, đáp án chỉ có một: “sơ suất”. Đây cũng là cách duy nhất đúng chính tả mà từ điển tiếng Việt ghi nhận. “Sơ xuất” vắng mặt trong từ điển, cũng không được công nhận trong văn nói lẫn văn viết. Đây không phải trường hợp hai cách viết cùng tồn tại như “giầy” với “giày”; chỉ một cách đúng, cách còn lại là lỗi.

Báo chí chính thống dùng đúng chữ ấy trong những vụ việc lớn. Ngày 13/4/2018, Vietcombank thừa nhận cán bộ kỹ thuật sơ suất cập nhật dữ liệu thử nghiệm lên website khiến thơ chế xuất hiện, và công ty cáo lỗi vì sơ suất này.^{33 Vietcombank trần tình việc xuất hiện thơ chế trên website là do “cán bộ kỹ thuật sơ suất” (infonet.vietnamnet.vn)}

Cùng cách dùng đó, Công an TP Hà Nội cảnh báo một sơ suất trong bảo vệ dữ liệu cá nhân có thể khiến hộ kinh doanh, doanh nghiệp bị phạt từ 30 triệu đến 3 tỷ đồng. Chữ “sơ suất” đứng đúng vị trí danh từ, chỉ nguyên nhân của sự cố, chứ không phải một động từ chỉ hành động.

Nếu ai đó nói “sơ xuất” là cách viết cũ, là biến thể vùng miền được chấp nhận, thì không có căn cứ. Cả “sơ xuất” lẫn “xơ suất” đều không được từ điển tiếng Việt bản mới nhất thu nhận, và bị xếp vào nhóm sai chính tả. Cách viết đúng là “sơ suất”, theo từ điển tiếng Việt.

Một điểm dễ lẫn nữa: nhiều người viết “sơ sót” mà tưởng đó là cách nói khác của “sơ suất”. Hai từ này không thay thế nhau được, và bản thân “sơ sót” cũng còn chỗ chưa ngã ngũ, sẽ nói ở mục dưới.

Sơ suất nghĩa là gì

Sơ suất là gì? Tách từng tiếng ra sẽ thấy ngay. Tiếng “sơ” nghĩa là qua loa, không kỹ càng, thiếu sót, có khi nghiêm trọng hơn một chút là sai sót. Ghép với “suất”, từ cho nghĩa không cẩn thận, không chú ý đúng mức để phát sinh ra sai sót. Hiểu theo cách khác, sơ suất là thiếu chú ý đúng mức dẫn đến thiếu sót một phần chưa được hoàn thiện.

Trong câu, “sơ suất” thường làm danh từ: một sơ suất, những sơ suất, do sơ suất. Nó cũng làm vị ngữ khi đi với người: anh ấy sơ suất, cán bộ kỹ thuật sơ suất. Sắc thái nhẹ hơn “sai phạm”, nên người ta dùng khi nhận lỗi của mình hoặc khi nói nguyên nhân một sự cố chưa đến mức cố ý.

Các câu đúng đã thành quen: “Chỉ một chút sơ suất mà anh ấy đã bị đối thủ vượt qua”; “Việc anh sơ suất trong công việc đã gây ra hậu quả nghiêm trọng cho cả công ty”. Báo chí cũng viết “Sơ suất đáp án bài thi”, “Có điều gì sơ suất trong quá trình kiểm tra nhân sự”, “Bác sĩ sơ suất với người nhà bệnh nhân”.

Một câu khác đáng nhớ vì cho thấy từ này hay đứng ở số nhiều: “Do những sơ suất mà Tùng đã làm sai bài thi dù còn khá nhiều thời gian trống”. Còn trong văn bản hành chính thì có “sơ suất khi phê duyệt quy hoạch”.

Đặt cạnh nhau, câu hỏi sơ suất là gì có lời giải gọn: từ này không bao giờ mang nghĩa đưa ra, cho ra. Nó chỉ nói về sự thiếu cẩn thận và cái thiếu sót sinh ra từ đó.

Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Xuất và suất khác nhau ra sao

“Xuất” là động từ chỉ hành động đưa ra, cho ra, lấy ra, trái nghĩa với “nhập”: xuất hiện, xuất phát, xuất quân, xuất trình, xuất hóa đơn, sản xuất. Vì mang nghĩa hành động nên nó không ghép được với “sơ”.

“Suất” là danh từ chỉ một phần của tổng thể, một đơn vị được chia theo mức định sẵn: suất cơm, suất ăn, suất học bổng, suất du học. Hiểu chắc hai nghĩa này là tránh được phần lớn chỗ nhầm khi ghép với “sơ”.

Ví dụ dễ nhớ: chơi cờ cá ngựa thì viết “xuất quân”, không ai viết “suất quân”; còn “bán cho cháu một suất cơm” mới đúng, vì suất cơm là một phần cơm múc từ nồi lớn chia cho nhiều người. “Suất ăn” đúng, “xuất ăn” sai.

Thử ráp vào câu đời thường: “Năm 2011, số suất diễn nghệ thuật giảm” là cách dùng đúng, vì suất diễn là một phần của tổng số buổi biểu diễn. Cùng chữ “suất” ấy, “năng suất”, “lãi suất”, “công suất” đều chỉ một mức, một phần được xác định. Còn “xuất khẩu”, “xuất bản”, “xuất viện” đều là hành động đưa ra hoặc rời ra.

Đọc thêm: Giày vò hay dày vò đúng chính tả? Từ điển chỉ ghi một cách

Vì sao hay viết nhầm

Nhầm lẫn sơ xuất hay sơ suất là lỗi phụ âm đầu điển hình. Cách phát âm của “suất” và “xuất” na ná nhau, lại thêm nhiều người không phân biệt được chữ s và chữ x khi viết, nên chỉ cần đọc lên là dễ đặt bút sai.

Lỗi phụ âm đầu là lỗi chính tả hay gặp nhất, phần lớn do đặc điểm phát âm vùng miền. Giọng Hà Nội chẳng hạn, không phân biệt tr với ch, s với x, nên người viết dễ nhầm đúng những cặp này. Ảnh hưởng văn hóa vùng miền khiến nhiều người phát âm sai rồi viết sai theo; cũng có người viết sai chỉ vì chưa có lúc nào ngồi lại tìm hiểu nghĩa của từ.

Lỗi này lên cả mặt báo. Tin Ford triệu hồi hơn 4.100 xe Explorer tại Việt Nam, xe xuất xưởng từ 17-5-2010 đến 3-3-2019 và sản xuất tại Chicago, Mỹ, dùng chữ “sơ xuất” ngay trong thân bài. Chương trình thay tấm ốp trụ A mất khoảng 1 giờ 30 phút mỗi xe, miễn phí, kéo đến ngày 15-1-2030. Người viết báo cũng vấp, nên chuyện một người bình thường viết nhầm là chuyện dễ hiểu.

Cái giá của việc viết sai không dừng ở một chữ. Sai lỗi chính tả lâu dần thành thói quen; người đọc, người nghe không hiểu đúng ý; người viết bị bắt lỗi rồi thành trò giễu cợt; và người khác học theo khiến tiếng Việt sai lệch lan rộng. Với văn bản gửi khách hàng hay đối tác, một chữ như thế đủ để người nhận đánh giá thấp người gửi.

Các cách viết lệch và sơ sót

Ba biến thể “sơ xuất”, “xơ suất”, “xơ xuất” đều sai; từ điển tiếng Việt không thu nhận cách nào. Trong đó “sơ xuất” phổ biến nhất, hay gặp trên các trang mạng, còn “xơ suất” và “xơ xuất” ít hơn nhiều.

Riêng “sơ sót” thì chưa ngã ngũ. Một nguồn khẳng định từ này vô nghĩa và khuyên khi muốn nói sơ sót thì dùng “sai sót” mới đúng, nhưng nguồn khác vẫn dùng “sơ sót”, “thiếu sót” như cách diễn đạt bình thường. Chưa có trích dẫn từ điển để phân xử, nên trong văn bản cần trang trọng, cách an toàn là viết “sai sót”.

Cũng cần phân biệt với “sơ ý”. “Sơ ý” là không để ý, lơ đễnh trong một lúc; “sơ suất” nặng hơn, là thiếu cẩn thận dẫn đến thiếu sót. Bản tin vụ nam sinh Lạng Sơn dùng cả hai chữ, mỗi chữ cho một đối tượng khác nhau.

Đọc thêm: Bắt chước hay bắt trước mới đúng chính tả tiếng Việt

Mẹo nhớ và cách tránh sai

Cách chắc nhất là hiểu nghĩa hai từ: “xuất” dùng cho hành động đưa ra, cho ra; “suất” là phần chia của một tổng thể. Hiểu rồi thì khỏi học thuộc, vì chỉ cần tự hỏi: từ đang dùng nói hành động hay nói phần chia? Đáp án ấy sẽ chọn ngay phụ âm đầu cho sơ suất hay sơ xuất.

Với cả nhóm s và x, nhà ngôn ngữ học đã đặt ra một mẹo chọn phụ âm đầu. Theo mẹo này, s không ghép với các vần oa, oe; những vần ấy chỉ đi với x, trừ ngoại lệ như soát, soạn và các từ láy điệp âm. Mẹo này áp dụng cho nhiều từ, không riêng cặp đang bàn; muốn xem đầy đủ thì đọc mẹo phân biệt s và x.

Ba việc hạn chế viết sai, làm được ngay. Thứ nhất, không dùng phát âm địa phương khi giao tiếp với đối tác, khách hàng, vì có thể bị đánh giá thấp. Thứ hai, lúc rảnh thì tìm hiểu kỹ nghĩa các từ mình hay dùng và ghi chép vào sổ. Thứ ba, nói và viết chậm rãi, điều chỉnh cảm xúc để tăng tập trung, thay vì cuống lên rồi gõ ẩu.

Một mẹo nữa dựa vào chính từ đúng: “sơ suất” có hai chữ đều mở đầu bằng s, đọc lên nghe mềm và đều. Cách viết “sơ xuất” đổi phụ âm thứ hai, tạo cảm giác gãy giữa hai tiếng, nên khi đọc thành tiếng sẽ thấy chệch.

Cặp từ dễ nhầm cùng nhóm

“Trau chuốt” là cách viết đúng; lỗi hay gặp là đổi “tr” thành “ch”, có người còn viết thành “trao chuốt”. Đây cùng là dạng lẫn phụ âm đầu: những cặp từ như vậy chỉ có một cách viết đúng, sai một chữ là cả câu văn lệch hẳn.

Một cặp khác đáng nhớ: “bàng quan” nghĩa là thờ ơ, coi mình là người ngoài cuộc, trong đó “bàng” là bên cạnh, “quan” là xem; còn “bàng quang” là bọng đái, cơ quan chứa nước tiểu. Chữ “quan” dễ bị phát âm thành “quang” do ảnh hưởng của “bàng” đi trước.

Những cặp này có chung một cơ chế: tai nghe hai âm gần nhau, tay viết theo âm nghe được chứ không theo mặt chữ. Muốn xem thêm các cặp cùng kiểu, ghé chuyên mục chính tả. Viết xong một câu có chữ dễ nhầm, cách nhanh nhất là dán vào ô Kiểm tra chính tả của nền tảng để soát lại trước khi gửi đi.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.