Chúc Mừng Năm Mới

Đếm ngược Tết còn 76 ngày (mở trong thẻ mới)

Chính tả

Sở hay sỡ: từ nào chính xác?

“Sở hữu” viết dấu hỏi ở tiếng “sở” là cách ghi đúng chính tả, còn “sỡ hữu” mang dấu ngã là cách viết sai. Câu hỏi sở hay sỡ vì thế có đáp án gọn: tiếng “sở” đi với dấu hỏi trong sở hữu, sở thích, trụ sở, cơ sở, công sở, khổ sở.

9 phút đọc

Mở một tờ báo ra, bạn sẽ thấy cụm “sở hữu phòng ngủ đúng chuẩn phong cách Nhật Bản” được ghi với dấu hỏi.2 Vậy là câu hỏi sở hay sỡ có đáp án gọn: “sở hữu” đúng, “sỡ hữu” sai, không cần cân nhắc nhiều.

Cả họ từ này đi chung một dấu: sở thích, sở dĩ, trụ sở, cơ sở, công sở, khổ sở, định sở. Chỗ hiếm hoi gặp chữ “sỡ” là “sặc sỡ”, nói về màu sắc rực rỡ. Người soạn đơn từ, viết tin rao bán nhà hay đăng bài giới thiệu sản phẩm đều gặp tiếng này mỗi ngày, nên một dấu đặt nhầm là lộ ngay trước mắt người đọc.

Sở hay sỡ: cách viết đúng

Từ Hán Việt phần lớn mang dấu hỏi, và “sở” nghĩa là chỗ, là cái được, nằm đúng nhóm đó. Bảng 33 từ tố Hán-Việt viết dấu ngã cần ghi nhớ có “Sĩ” (sĩ diện, chiến sĩ, nghệ sĩ) nhưng không có “Sở”. Từ điển tiếng Việt của Hồ Ngọc Đức và hai bộ từ điển song ngữ đều ghi “sở hữu” với dấu hỏi ở tiếng đầu. Nghĩa gốc ấy giải thích vì sao trụ sở là nơi đặt cơ quan, công sở là nơi làm việc, còn cơ sở là nền tảng ban đầu.

Mẹo theo phụ âm đầu giúp nhớ nhanh: dấu ngã trong từ Hán Việt thường gặp ở các tiếng khởi đầu bằng M, N (NH, NG), V, L, D. “Sở” bắt đầu bằng S nên nằm ngoài nhóm ấy. Mẹo nào cũng có ngoại lệ, vì “sĩ” vẫn mang dấu ngã dù bắt đầu bằng S. Vì thế hãy dùng mẹo để nhớ rồi soát lại mặt chữ ở chỗ cần chắc chắn.

Cách nhớ thứ hai bám vào nghĩa. “Sở” là chỗ, là nơi, nên cứ liên hệ tới câu hỏi “ở đâu?” mà giữ dấu hỏi. Trụ sở là cái trụ đứng ở một chỗ; cơ sở là cái nền làm chỗ dựa; công sở là chỗ làm việc. Với nghĩa là chỗ, tiếng “sở” đi với dấu hỏi; dấu ngã để dành cho “sỡ” trong “sặc sỡ”. Hai mẹo bổ sung cho nhau: một cái loại trừ theo phụ âm đầu, một cái dựa vào nghĩa của tiếng.

Sở hữu nghĩa là gì

Theo từ điển Việt-Việt, “sở hữu” là động từ chỉ việc có và giữ một tài sản, quyền lợi nào đó thuộc về mình một cách hợp pháp. Ai hỏi sở hữu là gì, câu trả lời ngắn nhất là: có quyền và giữ cái đó như của mình. Trên báo chí, từ này hiện diện khắp nơi, từ tin về thu nhập của người sở hữu ca khúc Việt đến chuyện người Việt thích sở hữu lâu dài căn hộ nghỉ dưỡng.

Ở dạng danh từ, sở hữu là quyền được có, được chiếm hữu, sử dụng và định đoạt tài sản như của riêng mình. Hai nghĩa gần nhau nhưng khác chỗ đứng trong câu. “Bà tôi sở hữu căn nhà này” dùng động từ, nói về việc bà có căn nhà. “Căn nhà này thuộc quyền sở hữu của gia đình” dùng danh từ, nói về quyền đối với căn nhà. Cùng một sự việc, hai cách diễn đạt, và cả hai đều phải gõ dấu hỏi cho tiếng “sở”.

Văn bản pháp lý dùng đúng nghĩa danh từ ấy trong các cụm “quyền sở hữu trí tuệ” hay “quyền sở hữu nhà ở”. Trang thông tin của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch từng đăng bài về việc tăng cường chế tài xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.3 Cả hai cụm đều mang dấu hỏi; gõ dấu ngã vào là sai mặt chữ, dù người đọc vẫn đoán ra ý. Người soạn hợp đồng, người viết đơn xin cấp giấy chứng nhận cũng phải để ý chỗ này, vì chỉ một dấu đặt sai là người đọc đã nghi ngờ cả văn bản.

Nhiều từ khác cũng chứa tiếng này: sở thích, sở dĩ, định sở, khổ sở. Nghĩa mỗi từ một khác nhưng mặt chữ giống nhau, đều dấu hỏi. Cách nói tắt cũng vậy: “người sở hữu” một món đồ, một cổ phần hay một bài hát vẫn giữ nguyên dấu hỏi ở tiếng đầu. Cụm “sở hữu hay sỡ hữu đúng chính tả” vì thế chỉ có một đáp án, và đáp án ấy lặp lại ở mọi ngữ cảnh: hợp đồng, tin rao, bài giới thiệu sản phẩm.

Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Người đàn ông đứng trước cửa nhà gạch, hai người ngồi bên khay trà, hỏi sở hữu nghĩa là gì
Căn nhà gạch và người đứng trước cửa gợi chuyện có và giữ tài sản hợp pháp của mình.

Vì sao hay viết nhầm

Nguyên nhân đầu tiên nằm ở giọng nói. Ở nhiều nơi, thanh hỏi và thanh ngã thường được đọc như nhau, nên viết ra giấy cũng dễ lẫn. Cách đọc lẫn ấy gặp ở không ít nơi. Nói nhanh, hai thanh nghe như một; viết ra thì “sở” và “sỡ” là hai mặt chữ khác hẳn. Ai quen đọc theo giọng mình mà không đọc lại một lượt thì rất dễ gõ theo âm nghe được.

Lỗi dấu thanh không vô hại: đổi dấu là đổi nghĩa hoặc tạo ra từ không có trong từ điển. Thêm một lý do nữa là thói quen gõ nhanh trên điện thoại, khi bàn phím nhảy dấu theo ngón tay mà người viết không nhìn lại. Dấu ngã trong cụm này chủ yếu gặp trong tin nhắn, bài đăng trao tay, ít khi thấy ở văn bản đã qua soát. Sửa lỗi ấy không khó, chỉ cần biết chỗ mình hay nhầm và đọc lại trước khi gửi.

Đọc thêm: Bổ sung hay bổ xung: từ nào chính xác?

Ví dụ câu đúng, câu sai

Chín cặp câu dưới đây nói chuyện gia đình, công việc, trường lớp và một cặp có bối cảnh Tết. Mỗi cặp một dòng đúng, một dòng sai, chú thích cách sửa trong ngoặc. Đọc thành tiếng từng cặp, bạn sẽ nghe dòng sai lệch đi ở đúng một dấu.

  • Đúng: “Căn nhà này thuộc quyền sở hữu của bà tôi.”, Sai: “… quyền sỡ hữu của bà tôi.” (dấu ngã, sửa thành sở).
  • Đúng: “Cơ sở hạ tầng khu chợ đã xong.”, Sai: “Cơ sỡ hạ tầng khu chợ đã xong.” (cơ sỡ → cơ sở).
  • Đúng: “Sở dĩ tôi đến muộn là vì tắc đường.”, Sai: “Sỡ dĩ tôi đến muộn là vì tắc đường.” (sỡ dĩ → sở dĩ).
  • Đúng: “Anh ấy khổ sở vì chuyện tiền nong.”, Sai: “Anh ấy khổ sỡ vì chuyện tiền nong.” (khổ sỡ → khổ sở).
  • Đúng: “Học sinh ghi rõ cơ sở lập luận vào vở.”, Sai: “Học sinh ghi rõ cơ sỡ lập luận vào vở.” (chữ “sỡ” ở đây sai dấu).
  • Đúng: “Trụ sở công ty đã chuyển sang quận bên kia.”, Sai: “Trụ sỡ công ty đã chuyển sang quận bên kia.” (trụ sỡ → trụ sở).
  • Đúng: “Chiếc áo mới sặc sỡ màu đỏ.”, Sai: “Chiếc áo mới sặc sở màu đỏ.” (sặc sở → sặc sỡ).
  • Đúng: “Sở thích của chị là nấu ăn cuối tuần.”, Sai: “Sỡ thích của chị là nấu ăn cuối tuần.” (sỡ thích → sở thích).
  • Đúng: “Tết này gia đình tôi sở hữu thêm một mảnh vườn nhỏ.”, Sai: “Tết này gia đình tôi sỡ hữu thêm một mảnh vườn nhỏ.” (sỡ hữu → sở hữu).

Đọc thêm: Ngu muội hay mu muội: từ nào chính xác?

Các cặp từ dễ nhầm

Cặp dễ lẫn nhất trong nhóm vẫn là sở hữu hay sỡ hữu: chỉ “sở hữu” đúng, “sỡ hữu” sai vì dấu ngã. Cách viết này lặp lại trong sách, báo, hợp đồng, nên cứ theo mặt chữ ấy mà ghi. Hai cặp cùng kiểu, trả lời gọn một dòng: cơ sở hay cơ sỏ thì ghi “cơ sở”; tầng hay tần thì dùng “tầng” khi nói về lớp nhà, “tần” khi nói về số lần. Cả ba cặp đều xoay quanh một chỗ dễ vấp là dấu thanh và mặt chữ của tiếng đứng trước.

Không phải lỗi chính tả nào cũng nằm ở dấu thanh. Ở cặp “trau chuốt”, chính phụ âm đầu là chỗ vấp: nhiều người viết tr thành ch ở tiếng đầu. Một giáo sư từng đề xuất xây dựng chuẩn chính tả tiếng Việt, trong đó có cả vị trí đánh dấu thanh.1 Gặp từ chưa chắc, cách an toàn là tra lại mặt chữ thay vì đoán theo cách phát âm của mình. Muốn tự kiểm tra, dùng ô Kiểm tra chính tả của nền tảng cho một câu hay cả đoạn dài. Muốn xem thêm các cặp từ cùng kiểu, vào chuyên mục Chính tả. Quy tắc dấu hỏi, dấu ngã được trình bày đầy đủ ở bài quy tắc.

Câu hỏi thường gặp

Vài câu người đọc hay hỏi, trả lời ngắn. Sở hay sỏ? Ghi “sở”, vì “sỏ” không phải mặt chữ của tiếng này trong các từ đang bàn. Sở dĩ hay sỡ dĩ? Cách đúng là “sở dĩ”, dùng khi mở đầu câu giải thích nguyên nhân. Sặc sỡ hay sặc sở? “Sặc sỡ” mới đúng, vì đây là chỗ hiếm hoi tiếng “sỡ” mang dấu ngã và có nghĩa riêng về màu sắc. Cơ sở hay cơ sỏ? Chỉ có “cơ sở”, viết dấu hỏi ở tiếng thứ hai.

Sở thích hay sỡ thích? “Sở thích” mới đúng, dù nói về điều mình thích chứ không phải một nơi chốn. Sỡ hữu hay sở hữu? Đáp án duy nhất là “sở hữu”.3 Về nghĩa, từ này có hai lớp: động từ là có và giữ tài sản hợp pháp, danh từ là quyền chiếm hữu, sử dụng, định đoạt tài sản ấy. Một điều đáng nhớ thêm: tiếng “sỡ” chỉ xuất hiện sau chữ “sặc”, còn tiếng “sở” đứng đầu từ thì luôn mang dấu hỏi.

Một người phụ nữ lớn tuổi ngồi nghiêng bên bàn gỗ, hai tay đan trên mặt bàn, cạnh khay đựng cốc trà, kính và chìa khóa đồng
Một người phụ nữ lớn tuổi ngồi nghiêng bên bàn gỗ, hai tay đan trên mặt bàn, cạnh khay đựng cốc trà, kính và chìa khóa đồng, phía sau là tủ gỗ nhỏ, ánh sáng cửa sổ buổi sáng.

Một câu để nhớ

“Sở” là chỗ, nên cứ liên hệ tới câu hỏi “ở đâu?” mà giữ dấu hỏi: sở hữu, trụ sở, cơ sở, công sở, sở thích đều vậy. Khi cần soát lại một đoạn văn trước khi gửi, ô Kiểm tra chính tả của nền tảng Chúc Mừng Năm Mới sẽ chỉ ra chỗ đặt dấu chưa đúng để bạn sửa.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Nguồn tham khảo

Kiểm tra chính tả

Kiểm tra chính tả tiếng Việt

Xem thêm trong mục Chính tả

chucmungnammoi.com