Phong tục
Phong tục đón Tết Nguyên Đán của người Trung Quốc: ông Táo đến bao đỏ
Dịp Tết 2021, Bắc Kinh và Tô Châu phát 30 triệu Nhân dân tệ tiền điện tử, Thâm Quyến phát 50 triệu, để người dân lì xì qua điện thoại. Cách mừng tuổi mới ấy vẫn nằm trong phong tục đón Tết Nguyên Đán của người Trung Quốc, một chuỗi tục lệ kéo dài khoảng 15 ngày, từ lễ tiễn ông Táo cuối tháng Chạp đến hội đèn lồng rằm tháng Giêng.
Người Trung Quốc gọi ngày đầu năm bằng nhiều tên: Tết Âm lịch, Xuân tiết, Niên tiết, Quá niên. Ở Trung Quốc, mùng 1 tháng Giêng âm lịch nay thường được gọi là Xuân tiết.4
Phong tục đón Tết Nguyên Đán của người Trung Quốc thường rơi vào cuối tháng 1 hoặc đầu tháng 2 dương lịch và kéo dài khoảng 15 ngày.1 Nhưng nếu hỏi một gia đình Trung Quốc bắt đầu Tết từ lúc nào, câu trả lời thường sớm hơn ngày mùng 1 khá nhiều.
Phong tục đón Tết bắt đầu từ Tiểu niên
Phong tục đón Tết Nguyên Đán của người Trung Quốc thực tế mở màn từ Tết Tiểu niên, cách giao thừa chừng một tuần, khi nhà nhà làm lễ tiễn Táo quân. Kỳ lễ khép lại vào rằm tháng Giêng với hội đèn lồng, nhưng phần chuẩn bị đã bắt đầu từ trước đó.
Lễ tiễn Táo quân không rơi cùng một ngày trên cả nước. Người miền Bắc cúng vào 23 tháng Chạp, người miền Nam cúng vào 24 tháng Chạp, theo tờ China Daily.4 Sự lệch một ngày ấy đủ để thấy Tết mỗi vùng một nhịp, dù cùng một gốc lễ.
Mâm cúng chủ yếu là đồ ngọt: kẹo mạch nha, bỏng Guandong, bánh bao hấp, bên cạnh thủ lợn, cá, chè đậu, dưa và trái cây.4 Đồ ngọt để Táo quân lên chầu Ngọc Hoàng chỉ nói điều tốt đẹp về gia chủ trong năm qua.4 Tiễn xong, nhiều nhà dán tờ giấy in hình ông Táo bên cạnh bếp để đón các vị thần bếp trở về.4
Quy mô của kỳ Tết lớn hơn nhiều người tưởng.3 Mùa di chuyển dịp Tết của người Trung Quốc gọi là Xuân vận, có năm bắt đầu từ ngày 7 tháng 1.2 Từ ngày ấy, tàu xe, sân bay, bến xe đông dần trước cả khi pháo giao thừa nổ.
Một chi tiết văn hóa dễ gây tò mò: trong 12 con giáp, Trung Quốc chọn Thỏ thay cho Mèo, và năm Thỏ được xem là năm của tình bạn. Cách đặt tên ấy nhắc rằng lịch Tết của mỗi nền văn hóa là cả một hệ biểu tượng riêng.
Tẩy trần và dán chữ Phúc
Việc dọn nhà phải xong trước giao thừa. Người ta quét từ trên xuống dưới, từ trong ra ngoài, vì theo quan niệm dân gian “bụi” đồng âm với “cũ”, quét bụi là tẩy trần, quét đi những điều không may của năm cũ. Nhà sạch cũng là dọn đường cho tài lộc, may mắn và phúc khí bước vào.1
Sau đó là lớp trang trí: câu đối đỏ viết lời chúc sức khỏe, bình an, tài lộc; tranh Tết vẽ cá chép, rồng, phượng hoàng, hoa mai; đèn lồng đỏ treo trước hiên. Hai màu đỏ và vàng được dùng nhiều nhất, đỏ cho may mắn, vàng cho giàu có.
Đèn lồng đỏ có việc riêng. Màu đỏ của đèn tượng trưng may mắn, thịnh vượng và xua đuổi tà ma; ánh sáng đèn là sự ấm áp của gia đình, của đoàn tụ. Đèn treo càng cao càng được ví như mặt trăng trên bầu trời.
Chữ Phúc dán ngược là chỗ hay bị hiểu sai nhất. Lối chơi chữ đồng âm có từ lâu: “Phúc đảo liễu” (chữ Phúc treo ngược) đọc gần với “Phúc đáo liễu” (Phúc đến rồi). Tục dán chữ Phúc trước cửa đã được ghi trong sách Mộng Lương Lục của Ngô Tự Mục thời Tống.
Nhưng không phải chữ Phúc nào cũng dán ngược.1 Ông Phùng Khiết Tài, Chủ tịch Hiệp hội Văn nghệ dân gian Trung Quốc, nói chữ Phúc trên cửa chính mang nghĩa “nghênh phúc”, “nạp phúc” nên phải dán ngay ngắn, trang trọng. Tục chỉ dán ngược ở hai chỗ. Một là lu nước, thùng rác, những thứ thường phải đổ từ trong ra ngoài, nên “Phúc đổ” được nói lái thành “Phúc đến”. Hai là tủ trong nhà.
Ngoài chữ Phúc, nhiều nhà dán hình các vị thần cửa vẽ trên giấy đỏ để giữ nhà. Gộp lại, tục dán giấy đỏ có ba lớp: tay nghề dán, niềm tin rằng chữ nghĩa mang phúc khí, và kinh nghiệm chọn đúng chỗ cho khỏi phản ý nghĩa.
Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Đêm Trừ Tịch và cơm tất niên
Đêm 30 tháng Chạp gọi là Trừ Tịch, nghĩa là “đêm của sự thay đổi”, thời khắc giao thời. Cả nhà quây quần ăn cơm tất niên. Ở phương Bắc, mọi người vừa xem gala Xuân Vãn của đài truyền hình trung ương vừa gói sủi cảo; ở phương Nam, sau bữa cơm đoàn viên là quây bên bếp lửa, cắn hạt dưa, xem truyền hình.
Người lớn phát tiền mừng tuổi, ai cũng nói lời cát tường, nhà chong đèn suốt đêm, riêng đèn trên bàn thờ tổ tiên không được tắt. Con cháu chúc Tết theo thứ tự bối phận.
Trước đó, các gia đình dâng mâm cơm truyền thống, hương hoa, trái cây và tiền vàng mã lên bàn thờ tổ tiên để cầu năm mới bình an. Nhiều nhà còn đi viếng mộ tổ tiên trước thềm năm mới.2 Đây là phần lễ ít ồn ào nhất trong cả kỳ Tết, và cũng là phần nhiều gia đình trẻ ở thành phố phải học lại từ người lớn.
Đúng 12 giờ đêm, tiếng pháo nổ ran, mọi người chúc tụng nhau rồi rủ nhau đi chúc Tết người thân, bạn bè, hàng xóm. Dây pháo truyền thống làm bằng giấy đỏ, đốt lửa phát tiếng nổ để xua đuổi tà ma.
Nhưng từ năm 2017, hơn 400 thành phố đã cấm đốt pháo hoa để ngăn ô nhiễm không khí trong 15 ngày nghỉ lễ và hạn chế tai nạn, theo VnExpress dẫn Bộ Bảo vệ Môi trường Trung Quốc. Nhiều nơi chuyển sang pháo hoa ít ô nhiễm hoặc biểu diễn ánh sáng. Tục đốt pháo vẫn được giữ ở vùng nông thôn và trong các buổi lễ lớn.1
Đọc thêm: Bốn lễ trong phong tục cưới hỏi miền Bắc từ dạm ngõ đến lại mặt
Mâm ăn Tết và ý nghĩa
Mỗi món trên mâm Tết của người Trung Quốc mang một lời chúc.1 Sủi cảo có hình giống đồng tiền cổ, tượng trưng thịnh vượng và tài lộc; bánh trôi tròn là đoàn viên; bánh gạo nếp là thăng tiến, phát đạt.1
Danh sách món còn dài hơn: cá biểu tượng no đủ, bánh bao tượng trưng giàu có, chả giò tượng trưng thịnh vượng, bánh gạo nếp mong thu nhập hoặc chức vụ cao hơn, bánh trôi tàu mong gia đình đoàn tụ, mì trường thọ tượng trưng hạnh phúc sống lâu, cam quýt màu vàng đồng nghĩa may mắn, phúc lộc, trường thọ.
Cá phải ăn cả con, cả đầu lẫn đuôi, biểu tượng no đủ và đoàn tụ; mì sợi dài là trường cửu; quýt vàng được trao đổi giữa các gia đình vì tên gọi phát âm gần với “may mắn”.
Ở phương Bắc, người ta bỏ hình tiền xu, đường, lạc, táo, hạt dẻ vào nhân sủi cảo để cầu may cho người bốc được chiếc ấy.

Bao đỏ và ngày mùng một
Trong phong tục đón Tết Nguyên Đán của người Trung Quốc, lì xì có nguồn gốc từ một truyền thuyết. Chuyện kể có quái vật tên Sùi xuất hiện đêm giao thừa làm hại trẻ em. Người ta xâu tám đồng tiền trên sợi dây đỏ đặt dưới gối trẻ để trấn; vì chữ “tuế” đồng âm với tên quái vật, người sau gọi đó là “tiền may mắn xua đuổi tà ma”. Về sau tiền giấy thay tiền xu, phong bì đỏ thay sợi chỉ.
Người lớn trao bao đỏ cho trẻ em và người độc thân, cầu may mắn, tài lộc, sức khỏe.1 Bao lì xì màu đỏ thường đựng tiền với số chẵn, mong cầu an cho người nhận.2 Ngoài lì xì, người dân còn tặng nhau rượu, chè, hoa quả, kẹo trong dịp Tết.2
Số tiền không có mức chuẩn, tùy tài chính và quan hệ gần xa. Ở phía bắc Trung Quốc, người ta thích các mức 100, 200, 500, 800, 1000 và tránh những tổng như 250, 400, 740; ở miền Nam thích 88, 666, 888, 999 vì được coi là điềm lành.
Cách mừng tuổi cũng đổi. Người Trung Quốc lì xì qua WeChat, Alipay; dịp Tết 2021, Bắc Kinh và Tô Châu phát 30 triệu Nhân dân tệ tiền điện tử, Thâm Quyến phát 50 triệu Nhân dân tệ để người dân lì xì, qua đó kích thích chi tiêu.
Ngày mùng 1 có nhiều kiêng cữ: không quét nhà, không ăn cháo, không giặt quần áo, không gội đầu, không đụng kim khâu vì sợ tiêu tán gia sản. Sau giao thừa, người ta đi chúc Tết với quà nhỏ là bánh kẹo, trái cây, rượu.
Múa sư tử, lân rồng và hội đèn
Múa sư tử chạy theo tiếng trống lớn, hai đến ba người mặc trang phục riêng điều khiển đầu sư tử, mục đích là xua xui xẻo, rước may mắn. Múa lân, múa rồng cũng được tin là mang lại tài lộc.
Cách chơi khác nhau giữa hai miền: phương Bắc có múa dân gian Ương Ca và đi cà kheo mừng năm mới, phương Nam chuộng múa lân, múa rồng.
Tết Trung Quốc khép lại bằng hội đèn lồng rằm tháng Giêng, ngày lễ lớn đầu năm.1 Muốn đối chiếu ngày rằm tháng Giêng từng năm, xem Lịch vạn niên hoặc Ngày lễ trong năm.

Nhớ nhanh
- Tết mở màn từ Tiểu niên: miền Bắc cúng ông Táo 23 tháng Chạp, miền Nam 24 tháng Chạp.
- Chữ Phúc dán ngược chỉ đúng ở lu nước, thùng rác, tủ; cửa chính phải dán ngay ngắn.
- Bao đỏ chọn số đẹp theo vùng: Bắc 100, 200, 500, 800, 1000; Nam 88, 666, 888, 999.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.
Nhúng đồng hồ đếm ngược đến Tết Nguyên đán vào trang của bạn. Miễn phí, chỉ cần sao chép một đoạn mã, dùng được trên mọi trang web.
Nguồn tham khảo
- Phong tục Tết của người Trung Quốc (ctihsk.edu.vn) ↩a ↩b ↩c ↩d ↩e ↩f ↩g ↩h
- Phong tục đón Tết Nguyên đán của người dân Trung Quốc (vietnamnet.vn) ↩a ↩b ↩c ↩d
- Trung Quốc (Wikipedia) ↩
- Phong tục cúng ông Công ông Táo ở Trung Quốc như thế nào? (laodong.vn) ↩a ↩b ↩c ↩d ↩e
- Trung Quốc nguy cơ ô nhiễm không khí nặng dịp Tết vì pháo hoa (vnexpress.net)
- Trung Quốc lì xì hàng triệu USD tiền điện tử để người dân chơi Tết (vietnamnet.vn)
- Tết Nguyên Đán (Wikipedia)