Chúc Mừng Năm Mới

Đếm ngược Tết còn 77 ngày (mở trong thẻ mới)

Chính tả

Pho mát hay phó mát: từ nào chính xác?

Pho mát hay phó mát là chỗ nhiều người khựng lại khi viết tên món này. Cả hai cách đều có mặt trong tiếng Việt, không cách nào bị xếp là sai chính tả; trang này chọn viết “pho mát” và giữ nguyên như thế.

11 phút đọc

Sách báo Việt gọi cùng một khối sữa lên men bằng tới năm cái tên: “pho mát”, “phô mai”, “phó mát”, “phổ mách” và “phô ma”.1 Trang này chọn viết “pho mát”, cách gọi đứng đầu danh sách ấy, và giữ nguyên lối đó từ đầu tới cuối bài.

Hỏi pho mát hay phó mát, tưởng nhỏ mà mở ra chuyện rộng hơn: vì sao một món ăn lại có năm tên nằm cạnh nhau trên giấy? Mỗi vùng đọc một kiểu, mỗi kiểu để lại một cách ghi. Phần dưới đi từ nghĩa của từ và nguồn gốc tiếng Pháp, qua chỗ phân biệt chính tả phổ thông với chính tả thường nhật. Cuối cùng là tám cặp câu ví dụ và mấy mẹo nhớ.

Pho mát hay phó mát: cách viết được chọn

Trong tiếng Việt, “pho mát” và “phó mát” cùng tồn tại như hai cách gọi của một từ mượn, không lối nào bị xếp vào diện sai. Danh sách cách gọi còn có “phô mai”, “phổ mách”, “phô ma”; “pho mát” đứng đầu, “phó mát” là một cách gọi khác.1

Lời khuyên vì thế gọn một câu: chọn một cách rồi giữ nguyên lối ấy trong cả văn bản, từ tiêu đề tới dòng cuối. Người đọc không bị phân tâm vì hai lối viết lẫn nhau trong cùng một trang, người viết cũng khỏi sửa đi sửa lại.

Với tài liệu dài, một dòng quy ước ghi ở đầu file là đủ: từ này dùng theo lối nào. Người đánh máy, người duyệt bài và người dịch cùng nhìn một chỗ, không ai phải hỏi lại giữa chừng.

Khi phải điền vào mẫu biểu, nhãn hàng hay thực đơn do nơi khác soạn, viết theo đúng mặt chữ của tài liệu ấy. Cách viết của bài này không phải chuẩn duy nhất; nó là lựa chọn được nói rõ để người đọc biết vì sao cả bài dùng một lối.

Trích tên món trong thực đơn, tên sách dạy nấu hay tên sản phẩm của nhà sản xuất thì theo mặt chữ nơi công bố. Còn phần lời bình của mình thì giữ theo quy ước đã chọn. Ai muốn xem thêm cách xử lý những cặp từ khác, mời đọc các bài trong chuyên mục Chính tả.

Chính tả phổ thông và chính tả thường nhật

Tiếng Việt có hai tầng chính tả nằm cạnh nhau. Chính tả phổ thông là phần được đưa vào giảng dạy tại các trường công lập, có văn bản quy phạm pháp luật quy định.5 Chính tả thường nhật gồm những cách viết khác nhau tùy văn hóa và thói quen của dân cư bản địa, được chấp nhận trong đời sống hằng ngày, thường phổ biến ở một vùng hay một nhóm người.5

Tầng pháp lý có mốc thời gian rõ. Ngày 30/11/1980, Bộ Giáo dục và Ủy ban Khoa học Xã hội ban hành một số quy định về chính tả tiếng Việt.5 Năm 1984, Quyết định của Bộ trưởng Bộ Giáo dục về chính tả tiếng Việt và thuật ngữ tiếng Việt ra đời, được ghi nhận là quy phạm pháp luật đầu tiên về chính tả tiếng Việt.5

Các văn bản nối tiếp gồm Quyết định 240/QĐ năm 1984, Quyết định 07/2003/QĐ-BGDĐT, Quyết định 1989/2018/QĐ-BGDĐT và Nghị định 30/2020/NĐ-CP. Không văn bản nào trong số này có quy định riêng cho cách viết “pho mát” hay “phó mát”.5 Không có điều khoản nào chọn một bên rồi loại bên kia.

Chỗ pho mát hay phó mát đúng chính tả vì thế không giải được bằng cách dẫn một điều luật. Từ này nằm ở vùng chính tả thường nhật, nơi nhiều cách viết cùng sống theo thói quen vùng miền.5 Người quen tay viết lối nào thì cứ giữ lối ấy cho đều, miễn trong cùng một văn bản không đổi giữa bài.

Còn một điểm dễ lẫn: chính tả phổ thông không phủ hết mọi từ trong đời sống. Từ mượn mới vào, tên món ăn ngoại, tên riêng nước ngoài thường chưa kịp có quy định, và đó là chỗ chính tả thường nhật làm việc. Biết vậy thì người viết bớt căng thẳng khi tra mãi một từ mà không thấy điều luật nào nhắc tới.

Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Một bà bán hàng đội nón lá đứng sau quầy gỗ, tay sắp tấm vải xanh
Một bà bán hàng đội nón lá đứng sau quầy gỗ, tay sắp tấm vải xanh, trước mặt là hai khối phô mai tròn vàng nhạt đặt trên lá chuối và chiếc đĩa sứ.

Pho mát là gì và vì sao có nhiều tên

Pho mát là thực phẩm làm bằng cách kết đông và lên men sữa của bò, trâu, dê, cừu, ngựa hoặc sữa của thú vật khác.1 Cách làm này nhằm bảo quản sản phẩm từ sữa được lâu hơn.1 Sữa tươi vốn chỉ giữ được vài ngày, qua bước kết đông và lên men thì thành khối để được hàng tuần, hàng tháng, hương vị đậm và kết cấu chắc hơn hẳn.

Cái tên của món ăn có lịch sử dài. Từ “pho mát” trong tiếng Việt mượn qua ngả tiếng Pháp; tiếng Pháp gọi là fromage.1 Fromage bắt nguồn từ tiếng Latinh formaticum, từ cụm caseus formatus nghĩa là “pho mát định hình”.1 Cụm Latinh ấy tả đúng thao tác làm ra món: sữa đông lại rồi được ép vào khuôn thành khối có hình.

Một chi tiết ít người nhớ: khi món này du nhập Việt Nam dưới thời Pháp thuộc, tiếng Việt một thời gọi nó là “bánh sữa”.1 Sau đó người Việt phiên âm thẳng từ tiếng Pháp, và cách gọi cũ dần nhường chỗ cho những cách ghi mới.1 Chuyện một món ăn ngoại có tên tiếng Việt riêng trước khi có tên phiên âm không hiếm; nó cho thấy người mình tiếp nhận món ăn qua bếp núc trước, qua chữ viết sau.

Chính vì phiên âm mà các cách gọi ra đời. Qua nhiều lần đọc và chép, mỗi lần để lại một vỏ âm khác nhau; khi chưa có quy định riêng cho từ ấy, các cách ghi cùng sống trong đời sống và người dùng vẫn hiểu nhau. Sách vở ghi nhận “pho mát”, “phô mai”, “phó mát”, “phổ mách”, “phô ma”, trong đó “pho mát” được nêu đầu tiên.1

Trong đời sống hôm nay, các cách gọi chia nhau ngữ cảnh. “Pho mát” và “phó mát” hay gặp trong văn viết, tên bài báo, tên sách nấu ăn; “phô mai” quen tai hơn trong lời nói hằng ngày, ở tiệm bánh, quán pizza, thực đơn cho trẻ nhỏ. Cần phân biệt tên chung với tên riêng từng dòng sản phẩm: bánh pho mát là tên một món bánh, còn Stilton và Camembert là các loại pho mát riêng, mỗi tên ứng với một cách làm và hương vị.

Vì sao hay viết nhầm

Hai cách viết chỉ khác nhau đúng một dấu thanh. Khi nói nhanh, âm cuối ngắn và nhẹ, người nghe dễ chệch sang âm có dấu sắc; người viết chép theo âm mình nghe được, thành ra câu chữ khác nhau trên cùng một trang. Đảo lại hỏi phó mát hay pho mát, lý do cũng nằm ở đúng chỗ ấy. Đây là chuyện thường gặp với từ mượn, khi tai nghe đi trước mặt chữ.

Thói quen trên mạng làm chỗ nhầm dày thêm. Bài đăng, bình luận, chú thích ảnh trộn nhiều lối viết, người đọc gặp cả hai cách trong một ngày nên không có mốc nào để bám. Không ai bị coi là viết sai, nhưng người muốn viết đều thì vẫn cần tự chọn một lối cho mình.

Hai đĩa mỗi đĩa một lát phô mai, chuyện pho mát hay phó mát đúng chính tả khác một dấu
Chỉ một dấu thanh trên cùng khối sữa ấy mà tai nghe nhanh thành ra hai lối viết, nên người viết dễ chép lệch.

Ví dụ câu đúng, câu sai

Các cặp dưới đây viết theo lối của bài. Phần “sai” là sai mặt chữ hoặc trộn hai lối viết trong cùng một câu, chứ không phải vì “phó mát” bị xếp là sai.

Đúng: “Bữa sáng em làm bánh mì kẹp pho mát.” Sai: “Bữa sáng em làm bánh mì kẹp phó mác.” Đúng: “Mẹ mua một hộp pho mát lát ở siêu thị.” Sai: “Mẹ mua một hộp phô ma lát ở siêu thị.”

Đúng: “Cả nhà đều gọi món này là pho mát.” Sai: “Cả nhà đều gọi món này là pho mát, riêng em gọi phó mát.” Đúng: “Thực đơn ghi pho mát, bài viết cũng theo đúng chữ ấy.” Sai: “Thực đơn ghi pho mát, bài viết lại gọi phó mát.”

Đúng: “Ông em ăn một miếng pho mát sau bữa trưa.” Sai: “Ông em ăn một miếng pho mác sau bữa trưa.” Đúng: “Tiệm bánh mới ra mẫu bánh pho mát chanh dây.” Sai: “Tiệm bánh mới ra mẫu bánh phô mát chanh dây.”

Đúng: “Nhãn hộp ghi pho mát, em chép lại đúng như thế.” Sai: “Nhãn hộp ghi pho mát, em chép lại thành phó mát.” Đúng: “Bài tập làm văn nhắc tới pho mát ba lần, lần nào cũng một cách viết.” Sai: “Bài tập làm văn nhắc tới pho mát, phó mát rồi phô mai, mỗi lần một kiểu.”

Đọc thêm: Mẹo nhớ các cặp từ hay viết sai chính tả theo từng nhóm

Mẹo nhớ

Bám vào từ gốc là cách nhớ dễ nhất. Tiếng Pháp là fromage, đọc lên nghe “pho” chứ không nghe dấu sắc; viết “pho mát” là giữ đúng cái âm đầu ấy. Ai đã quen “phô mai” thì nhớ thêm một điều: cùng một món, hai lối ghi, chọn lối nào cũng được nhưng đừng đổi giữa câu.

Dán quy ước vào đúng chỗ hay viết: dòng đầu file tài liệu, trang bìa sổ tay bán hàng, ghi chú ghim trên máy tính. Chỗ nào hay phải sửa bài thì chỗ đó nên có một dòng nhắc.

Người soát bài nên đọc to đoạn văn một lượt: tai sẽ bắt được chỗ hai lối viết chen nhau dễ hơn mắt. Cách này hiệu quả với văn bản dài, nhất là bài có nhiều tên món.

Các cặp dễ nhầm khác cùng nhóm

Những cặp dưới đây cũng chỉ khác nhau một dấu thanh hoặc một phụ âm, nghĩa cách xa nên viết lẫn là đọc hiểu sai ngay. Cặp “dưa” và “dừa”: dưa hấu khác dừa khô. Cặp “mát” và “mạt”: trời mát khác mạt sắt. Cặp “bàn” và “bán”: cái bàn khác việc bán hàng.

Cặp “chở” và “trở”: chở hàng khác trở về. Cặp “sửa” và “chữa”: sửa máy khác chữa bệnh. Mấy cặp này khác chỗ với pho mát và phó mát: ở đây chỉ một cách viết đúng với nghĩa đang dùng, nên tra từ điển là ra ngay, không phải chọn lối như với từ mượn.

Quả dưa hấu, quả dừa khô bên con dao trên lá chuối, dễ lẫn như phó mát hay pho mát
Dưa hấu với dừa khô chỉ khác một dấu mà nghĩa đã xa nhau, cũng là kiểu nhầm nên tra từ điển trước.

Câu hỏi thường gặp

Pho mát hay phô mát? Cả hai đều là cách gọi của cùng một món. “Phô mai” quen trong lời nói hằng ngày, “pho mát” hay gặp ở văn viết; chọn cách nào cũng được, miễn giữ đều trong một văn bản.

Pho mát hay phó mát từ nào đúng? Cả hai đều đúng. “Phó mát” là một trong các cách gọi đã có mặt trong tiếng Việt, không lối nào bị xếp vào diện sai. Điều nên tránh là trộn hai lối trong cùng một bài.

“Pho mát” dùng trong hoàn cảnh nào? Hợp với bài báo, sách nấu ăn, nhãn sản phẩm, văn bản nội bộ, những chỗ cần một mặt chữ thống nhất. Nói chuyện với trẻ nhỏ hay ghi thực đơn quán ăn thì “phô mai” tự nhiên hơn.

Có cách nào để không nhầm nữa không? Đặt một dòng quy ước ở đầu tài liệu và đọc to đoạn văn khi soát bài. Hai việc nhỏ ấy xử lý được phần lớn chỗ lẫn lộn.

Pho mát nghĩa là gì? Là thực phẩm làm bằng cách kết đông và lên men sữa bò, trâu, dê, cừu, ngựa hoặc sữa thú vật khác, nhằm bảo quản sữa được lâu hơn.1 Trước khi gửi bài, dán đoạn văn vào ô Kiểm tra chính tả của nền tảng Chúc Mừng Năm Mới để soát nhanh những từ còn lăn tăn.

Nhớ nhanh

  • “Pho mát” mượn từ tiếng Pháp fromage, gốc Latinh formaticum nghĩa là “pho mát định hình”.
  • Món này một thời được gọi là “bánh sữa” dưới thời Pháp thuộc, trước khi tên phiên âm thay thế.
  • Không văn bản pháp luật nào về chính tả quy định riêng cách viết từ này; đây là vùng của chính tả thường nhật.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Nguồn tham khảo

Kiểm tra chính tả

Kiểm tra chính tả tiếng Việt

Xem thêm trong mục Chính tả

chucmungnammoi.com