Chúc Mừng Năm Mới

Đếm ngược Tết còn 78 ngày (mở trong thẻ mới)

Chính tả

Mù tạt hay mù tạc: từ nào chính xác?

Mù tạt hay mù tạc? Cả hai cách viết cùng tồn tại trong tiếng Việt: Wikipedia tiếng Việt đặt tên bài “Mù tạc (cây)” nhưng dòng đầu vẫn ghi “Mù tạt hay mù tạc”. Bài này chọn viết “mù tạt”, kèm bảng phân biệt ba loại theo vị.

10 phút đọc

“Mù tạt hay mù tạc” là thắc mắc chính tả quen thuộc của người Việt, vì hai cách viết đều hiện diện trên báo chí, sách và các trang tra cứu. Wikipedia tiếng Việt đặt tên bài về cây này là “Mù tạc (cây)” nhưng ngay dòng đầu vẫn ghi “Mù tạt hay mù tạc”, coi như đặt vấn đề cho người đọc. Một trang về tinh dầu còn ghi cả hai cách ngay trong tên bài.

Bài này chọn viết “mù tạt” và giữ thống nhất từ đầu đến cuối. Cách viết nào chuẩn hơn thì các nguồn ghi khác nhau, không bên nào bị coi là sai. Ít bài nào nói tới hai điểm thú vị khác của gia vị này: mù tạt có ba loại chính phân biệt rõ theo vị, còn chuyện dị ứng với nó lại ẩn trong nhiều món ăn thường ngày.

Mù tạt hay mù tạc: từ nào đúng?

Trả lời thẳng: cả hai cách viết đều đang được dùng trong tiếng Việt, và chưa có nguồn tra cứu nào trong tay bài này khẳng định một cách là chuẩn duy nhất. Các nguồn ghi song song: Wikipedia tiếng Việt mở bài bằng cụm “Mù tạt hay mù tạc”, một trang về tinh dầu ghi cả hai trong chính tên bài. Báo chí cũng dùng xen kẽ, có bài viết “Mù Tạt” ngay trong tiêu đề tin về một người dẫn chương trình. Vậy đáp án thực dụng là chọn một cách và giữ nguyên trong cả bài viết.

Về nghĩa, mù tạt là tên gọi trong tiếng Việt của một nhóm thực vật họ cải thuộc chi Brassica, nguồn gốc ở vùng ôn đới châu Âu. Tiếng “mù tạt” là từ mượn: tiếng Pháp gọi là “moutarde”, tiếng Anh là “mustard”.1 Hiểu ngắn gọn, đây là gia vị làm từ hạt của cây ấy, vị cay nồng xộc lên mũi, thường ăn kèm xúc xích, thịt nguội hay trộn sốt salad.

Hạt đem nghiền nhỏ, trộn với nước, dấm hoặc chất lỏng khác thành bột nhão, đó là mù tạc thương phẩm bán trên thị trường; riêng hạt thì đem ép lấy dầu.1 Nhờ cách chế biến khác nhau mà người ta chia mù tạt thành ba loại chủ yếu, phân biệt ngay bằng vị khi nếm.

Ba loại ấy khác nhau cả ở độ cay lẫn cách dùng. Trắng hoặc vàng thì vị nhẹ, dễ ăn, thường là chai sốt phổ thông để chấm. Đen thì vị mạnh, là nguyên liệu quen thuộc để ép tinh dầu. Nâu cay nồng nhất, dành cho người thích vị gắt.

Bảng phân biệt ba loại mù tạt chủ yếu theo vị.
Loại mù tạt Vị khi nếm
Hạt trắng hoặc vàng Vị nhẹ
Hạt đen Vị mạnh
Hạt nâu Cay nồng

Vì sao hay viết nhầm

Lấn cấn đầu tiên không nằm ở người viết mà ở chính các nơi xuất bản: trang bán tinh dầu ghi cả hai cách trên nhãn sản phẩm, báo chí thì mỗi bài một kiểu. Khi các nơi tra cứu và kinh doanh còn dùng song song, người đọc khó có một mốc để bám vào, và thế là mỗi người viết theo một cách.

Thêm nữa, đây là từ mượn chứ không phải từ thuần Việt, nên không có quy tắc nào trong đời sống hằng ngày giúp chốt lại âm cuối. Người viết thường chép theo chỗ mình đọc được trước đó: đọc bài báo ghi “mù tạt” thì viết “mù tạt”, xem nhãn chai ghi “mù tạc” thì viết “mù tạc”. Cả hai đều có lý do, và cả hai đều không sai.

Cách xử lý thực tế rất đơn giản: trong một văn bản, chỉ chọn một cách viết và dùng nhất quán từ đầu đến cuối. Nếu còn phân vân với các cặp từ tương tự, bạn có thể thử ô Kiểm tra chính tả của nền tảng Chúc Mừng Năm Mới, hoặc đọc thêm bài “Những từ người Việt thường sai chính tả và mẹo nhớ từng nhóm” để nắm các nhóm hay nhầm khác. Người muốn đọc sâu hơn về chính tả có thể xem chuyên mục Chính tả.

Hợp chất trong hạt và lá

Hạt mù tạt chứa glucosinolate, nhóm hợp chất được các bài y khoa phổ thông ghi nhận có tác dụng giúp ngừa ung thư bàng quang, ruột già và cổ tử cung.

Một nhóm hợp chất khác là isothiocyanates cũng được nêu là ức chế tế bào ung thư vú, đại tràng và tuyến tụy trong nghiên cứu, đồng thời giảm nguy cơ ung thư phổi, bàng quang và tuyến tiền liệt. Cơ chế được nêu là ức chế COX-2 và các cytokine gây viêm trong cơ thể.

Nghiên cứu còn đi xa hơn ở hai hướng khác. Trong lá mù tạt có hợp chất 5-Hydroxyferulic acid methyl ester, được ghi nhận ngăn chặn sự hình thành tế bào mỡ ở chuột. Với hệ thần kinh, isothiocyanates được cho là có tác dụng bảo vệ thần kinh, giảm viêm não và ngăn ngừa bệnh Parkinson.

Những kết quả trên nói về hướng nghiên cứu, không phải lời hứa chữa bệnh. Ăn mù tạt với lượng vừa phải trong bữa ăn vẫn là cách tận dụng gia vị an toàn nhất, còn các kết quả trên chuột và trong phòng thí nghiệm thì cần thêm thời gian mới nói được điều gì chắc chắn cho người.

Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Cối đá, bát hạt và bó rau mù tạt hay mù tạc đúng chính tả bày trên khay tre
Hạt và lá đều chứa các hợp chất được nhắc trong mục, nên được bày chung một khay.

Tim mạch và xương chắc

Các bài y khoa ghi nhận mù tạt giúp chống tăng cholesterol máu, giảm cholesterol cao và giảm nguy cơ bệnh tim cùng đột quỵ. Trong tinh dầu, chất béo không bão hòa đơn và đa được mô tả là giúp cân bằng cholesterol và loại bỏ LDL, loại cholesterol xấu, từ đó bảo vệ tim.

Thành phần của dầu được ghi khá chi tiết: Allyl Isothiocyanate chiếm 60%, Axit Erucic 42%, Oleic 12%, và 21% là chất béo không bão hòa đa. Chính Allyl Isothiocyanate là chất tạo nên mùi hăng đặc trưng khi mở nắp chai.

Về canxi, hạt mù tạt chứa canxi, magie, phốt pho, kali, folate và vitamin A. Một muỗng cà phê mù tạt chứa khoảng 4 miligam canxi, theo Bộ Nông nghiệp Mỹ. Con số này so với nhu cầu 1.000-1.200 miligam canxi mỗi ngày của người lớn thì khá nhỏ, nhưng thú vị ở chỗ mù tạt là gia vị không từ sữa mà vẫn góp canxi vào khẩu phần.

Với xương, axit p-hydroxycinnamic có trong mù tạt được ghi nhận là tăng hình thành xương, giảm phân hủy xương và hỗ trợ điều trị loãng xương trong nghiên cứu.

Hô hấp, da, tóc và răng

Theo cách dùng dân gian được các bài y khoa phổ thông ghi lại, ngâm chân với hạt mù tạt giúp giải phóng tắc nghẽn hô hấp, còn súc miệng bằng trà mù tạt làm dịu đau họng. Massage ngực với dầu mù tạt giúp thở dễ và tiêu đờm; thuốc đắp từ hạt mù tạt được dùng cho người viêm phế quản. Cách khác là thoa dầu mù tạt lên ngực hoặc hít qua máy khuếch tán để giảm cảm lạnh và thông đường hô hấp.

Vì sao mù tạt lại gây cảm giác xộc lên mũi, cay đến rát mắt? Trong tinh dầu mù tạt đen có enzyme Myrosinase và Glucosinolate sinigrin; khi gặp nước, hai chất này phản ứng tạo thành Allyl Isothiocyanate, hợp chất bay hơi chính là thủ phạm của vị cay nồng. Hiểu cơ chế này thì cũng dễ nhớ vì sao pha mù tạt bột với nước một lúc mới thấy hăng.

Với da đầu và tóc, lá cây lá móng được đun sôi, tán bột rồi trộn với dầu mù tạt, lọc lại để massage da đầu, cách này được ghi nhận là kích thích tóc mọc. Một công thức khác trộn 3-5 giọt tinh dầu với dầu dừa ép lạnh và dầu hương dương, thoa lên da đầu, giữ 1 giờ rồi gội sạch, nhằm giúp ngăn tóc bạc sớm.

Răng miệng cũng có cách dùng riêng: chà răng bằng dầu mù tạt pha vài giọt chanh được ghi nhận giúp trắng răng, ngừa sâu răng và hết hôi miệng. Về mặt nghiên cứu, isothiocyanates trong mù tạt được cho là loại bỏ vi khuẩn gây sâu răng, khớp với cách dùng dân gian này.

Ngoài ra, dầu mù tạt còn được ghi nhận kích thích ngon miệng và tiết dịch tiêu hóa, thúc đẩy tiêu hóa, giảm táo bón và tăng cường hệ miễn dịch. Nó cũng có tác dụng chống côn trùng nên được dùng trong thuốc xông khói và bình xịt. Allyl Isothiocyanate trong tinh dầu được cho là có khả năng ngăn ngừa nấm.

Một người ngồi trên ghế thấp, chân ngâm trong chậu sứ đựng nước có nhiều hạt nhỏ vàng, tay chạm mặt nước
Một người ngồi trên ghế thấp, chân ngâm trong chậu sứ đựng nước có nhiều hạt nhỏ vàng, tay chạm mặt nước, bên cạnh có khăn và chén trà trên ghế gỗ.

Dị ứng mù tạt

Dị ứng mù tạt là phản ứng miễn dịch quá mức với protein trong mù tạt; một lượng rất nhỏ cũng đủ gây phản ứng nghiêm trọng ở người dị ứng. Triệu chứng được nêu gồm phát ban, nổi mề đay, sưng môi, mặt hoặc mắt, buồn nôn, tiêu chảy, khó thở và có thể dẫn tới sốc phản vệ.

Điều cần lưu ý là mù tạt thường ẩn trong những thứ ít ai nghi ngờ: sốt trộn salad, nước sốt, thịt chế biến sẵn và cả bánh mì. Người có tiền sử dị ứng cần đọc nhãn kỹ trước khi ăn các sản phẩm này, vì tên mù tạt trên nhãn có thể viết theo cách này hay cách kia.

Trong ngành thực phẩm, công ty R-Biopharm cung cấp bộ test phát hiện mù tạt với ba loại. Test nhanh Lateral Flow hiện vạch màu khi có kháng nguyên mù tạt, không cần máy móc phức tạp. Test ELISA dùng kháng thể gắn enzyme, định lượng chính xác bằng phản ứng màu. Test Real-time PCR tìm DNA mù tạt bằng phản ứng chuỗi polymerase kết hợp đầu dò huỳnh quang, nhận ra cả lượng cực thấp.

Lưu ý khi dùng

Không phải ai dùng mù tạt cũng thuận lợi. Người rối loạn chảy máu hoặc vừa trải qua phẫu thuật nên tránh dùng, vì mù tạt được ghi nhận làm tăng nguy cơ chảy máu và bầm tím.

Với cách đắp ngoài da, miếng dán hạt mù tạt có thể gây nóng rộp da nếu bôi trực tiếp lên da; cách làm là dùng một lớp vải lanh lót giữa da và miếng dán. Tinh dầu mù tạt cay nồng nên khi thoa lên ngực hay da đầu cần pha loãng trước, đúng như các công thức nêu ở trên đều có bước trộn với dầu nền.

Chai dầu vàng đặt trên khăn trắng, cạnh chén hạt mù tạc hay mù tạt, bàn gỗ ánh chiều
Tinh dầu cay nồng nên pha loãng trước khi thoa, như chai dầu pha sẵn này.

Nhớ nhanh

  • Mù tạt hay mù tạc: cả hai cách viết đều được dùng, chưa có chuẩn duy nhất; bài này chọn “mù tạt” và giữ thống nhất trong cả văn bản.
  • Ba loại mù tạt theo vị: trắng hoặc vàng nhẹ, đen mạnh, nâu cay nồng.
  • Người dị ứng nên đọc nhãn sốt salad, thịt chế biến sẵn, bánh mì vì mù tạt hay ẩn trong đó.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Nguồn tham khảo

Kiểm tra chính tả

Kiểm tra chính tả tiếng Việt

Xem thêm trong mục Chính tả

chucmungnammoi.com