Chính tả
«Những» và «các» khác nhau thế nào, dùng sao cho chuẩn
Nhiều người tưởng phải chọn một giữa «những» và «các», nhưng cả hai đều đúng: ngữ pháp xếp cả hai vào lượng từ, nhóm từ nói độ nhiều ít của sự vật một cách khái quát. Vậy «Những» và «các» khác nhau thế nào? Khác ở sắc thái, và «những» còn nằm trong nhóm trợ từ.
Cả «những» và «các» đều dùng đúng, không ai phải bỏ từ nào. Ngữ pháp xếp hai từ này vào lượng từ, tức nhóm từ nói độ nhiều ít của sự vật một cách khái quát, và cả hai đều đứng ngay trước danh từ. Hỏi «Những» và «các» khác nhau thế nào, thật ra là hỏi chọn từ nào cho hợp ý người viết, chứ không phải hỏi đúng sai.
Ngữ pháp tiếng Việt là hệ thống quy tắc giúp từ và cụm từ kết hợp mạch lạc tạo thành câu. Chọn «những» hay «các» cũng nằm trong hệ thống ấy, nên việc này có lý lẽ của nó, không hẳn là quán tính nói quen miệng. Hiểu chỗ đứng và sắc thái của từng từ thì sửa câu nhanh hơn hẳn so với đọc lại và đoán.
Một chi tiết ít bài viết nhắc: «những» nằm ở hai nhóm từ loại. Ngoài việc làm lượng từ, ngữ pháp còn liệt kê nó trong nhóm trợ từ, bên cạnh có, chính, đích, ngay, chỉ, cái. Một từ, hai vị trí, nên khi soát câu phải nhìn xem nó đang làm việc gì.
Câu hỏi này hay xuất hiện ở chỗ soát bài: người viết thấy hai từ thay nhau được trong nhiều câu, bèn tự hỏi «những hay từ nào đúng». Không sai từ nào. Cái đổi là lượng thông tin: «các» nói người đọc đã biết đủ tập hợp, «những» thì không hứa điều đó.
«Những» nghĩa là gì, «các» nghĩa là gì?
Lượng từ là những từ nói độ nhiều hay ít của sự vật một cách khái quát.1 Ranh giới với số từ nhờ vậy rõ ràng: số từ chốt một con số cụ thể, còn lượng từ chỉ gợi độ nhiều ít. «Những», «các» và «cả mấy» là các ví dụ được nêu.1
Hỏi «những» nghĩa là gì thì trả lời gọn thế này: từ chỉ độ nhiều ít, đứng trước danh từ, không nêu con số. Còn «những là gì» khi đặt cạnh «các» thường kéo theo vế thứ hai: khác «các» ở đâu. «Các» cũng chỉ độ nhiều, nhưng nghiêng về phía trọn vẹn của tập hợp. Hai từ cùng nhóm, khác nhau ở chỗ nhấn vào đâu.
Phần định nghĩa ấy có điểm tựa học thuật rõ. Giáo trình Ngữ pháp tiếng Việt do Nguyễn Tài Cẩn biên soạn, Đại học Quốc gia Hà Nội xuất bản năm 1996, là tài liệu tham khảo quen thuộc khi bàn về từ loại tiếng Việt. Giáo trình xếp từ vào hệ thống từ loại và giải thích vì sao từ này đứng đầu cụm danh từ còn từ kia thì không.
Trước danh từ, tiếng Việt đặt được cả loạt từ chỉ số lượng: mọi, một, hai, ba, những, các. Ví dụ được nêu: những tình cảm, những khái niệm, những lúc, những nỗi đau. Đổi sang «các» (các tình cảm, các khái niệm, các lúc, các nỗi đau) câu vẫn đúng ngữ pháp, chỉ đổi sắc thái.
Danh từ trừu tượng cũng nhận lượng từ, không riêng danh từ chỉ vật đếm được. «Những nỗi đau» chẳng đếm thành từng cái, vậy mà vẫn ghép được với «những». Nên đừng ngại dùng lượng từ trước danh từ trừu tượng; cái cần cân là sắc thái, không phải khả năng kết hợp.
Chỗ đứng của «những» và «các» gần như trùng nhau: sát danh từ, trước các từ bổ nghĩa khác. Trùng chỗ đứng nên hai từ thay nhau được trong nhiều câu, và cũng vì thế mà người viết dễ lẫn.
Sắc thái khác nhau của «những» và «các»
Cách hiểu thường gặp, và cũng là cách phân biệt hữu ích khi viết: «các» gợi trọn một tập hợp đã xác định, còn «những» gợi một số trong tập hợp đó, hoặc nhấn vào số nhiều mà không cần biết đủ mặt. Đây là cách hiểu rút từ lối dùng quen thuộc; về từ loại, ngữ pháp xếp cả hai vào lượng từ, cùng nói độ nhiều ít.
«Các» hợp với câu thông báo, liệt kê, hướng dẫn chung, khi người đọc đã biết tập hợp gồm những ai, những gì: các bạn trong lớp, các món đã gọi, các khoản phải nộp trong tháng. Từ này kéo theo cảm giác không bỏ sót thành viên nào, nên hay gặp ở câu nói về nghĩa vụ, về danh sách.
«Những» nghiêng về một phần, hoặc dùng khi tập hợp chưa được xác định rõ: những ngày mưa, những người đến muộn, những quán ven đường. Đứng trước danh từ trừu tượng, từ này thường kéo theo giọng miêu tả, như trong những tình cảm, những nỗi đau. Câu kể chuyện vì thế hay chọn «những» hơn «các».
So sánh vài câu đời thường để thấy khác biệt. Ở lớp, cô giáo nói «Các thành viên trong tổ đã nộp bài đủ», nghĩa là cả tổ, không thiếu ai; còn «Những người nộp muộn sẽ làm lại ở nhà» chỉ nói tới nhóm nhỏ trong lớp. Ở cơ quan, «Các hợp đồng ký trong tháng đã được lưu» nói hết số hợp đồng ấy; «Những hợp đồng có điều khoản phạt thì cần đọc kỹ» chỉ khoanh những cái thuộc diện đó.
Chuyện Tết cũng vậy. «Các món cỗ đã bày kín mâm» tả cả mâm; «Những món cỗ mẹ nấu từ sáng, đến chiều vẫn nóng» chỉ nhắc một phần và có thêm ý cảm nhận. Trong nhà, «Các con tôi đều đi học xa» nói đủ cả nhà; «Những đứa trẻ trong xóm hay sang chơi» không nói tới tất cả trẻ trong xóm.
Một lỗi hay gặp là chồng hai từ lên nhau: «những các học sinh trong lớp», «các những quyển sách». Tiếng Việt chỉ cần một lượng từ ở vị trí đó, nên bỏ một từ là câu gọn và đúng. Cũng nên tránh kiểu «các ba học sinh», vì «các» đã nói tới cả tập hợp thì không cần thêm số từ đứng sau; muốn nêu số cụ thể thì viết «ba học sinh» là đủ. Đây là mẹo soát câu, chưa hẳn quy tắc có sách dẫn.
Có chỗ hai cụm danh từ đứng liền nhau cũng dễ sai tay. «Các sinh viên những năm cuối» đọc lên đã thấy gợn, vì «các» khoanh cả nhóm sinh viên còn «những» mở thêm một nhóm nữa bên trong. Viết «các sinh viên năm cuối» hoặc «những sinh viên năm cuối» thì câu gọn, người đọc hiểu ngay đang nói tới ai.
Câu hỏi «những hay từ nào đúng» vì thế có đáp án gọn: cả hai, tùy tập hợp mà câu nói tới. Người đọc đã biết đủ tập hợp và mình muốn nói tới tất cả thì dùng «các». Đang mở ra một nhóm, kể một phần, hoặc muốn câu có giọng miêu tả thì dùng «những». «Những» và «các» khác nhau thế nào, rút lại chủ yếu ở chỗ đó, nên phần cần sửa thường chỉ là một từ, không phải viết lại cả câu.
Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Vì sao hay viết nhầm
Lý do đầu tiên là nghĩa sát nhau. Trong nhiều câu, thay từ này bằng từ kia vẫn đúng ngữ pháp, chỉ đổi chút sắc thái, nên người viết quen tay và ít khi dừng lại cân nhắc. Lâu dần, chỗ đáng chọn «các» cũng bị viết thành «những» và ngược lại.
Lý do thứ hai nằm ở trật tự từ. Trật tự từ trong tiếng Việt quan trọng, thay đổi trật tự có thể tạo hiểu lầm hoặc ý nghĩa khác. Lượng từ phải đứng sát danh từ trong cụm. Dời nó đi chỗ khác, hoặc chen một từ đệm vào giữa, cả câu sẽ lệch nghĩa, dù từng từ riêng lẻ vẫn đúng.
Thử so hai cách đặt trong cùng một câu. Cách thứ nhất: «Những học sinh chưa đóng tiền quỹ lớp sẽ nhận thông báo vào chiều nay». Cách thứ hai: «Học sinh sẽ nhận những thông báo chưa đóng tiền quỹ lớp vào chiều nay». Từ «những» trong câu đầu bám vào «học sinh», khoanh một nhóm người; ở câu sau nó bám vào «thông báo», nên cụm «chưa đóng tiền quỹ lớp» bị đẩy sang bổ nghĩa cho thông báo, và câu thành ra vô lý. Chỉ dời một từ mà nghĩa đổi hẳn, đúng như cảnh báo về trật tự từ.
Câu tiếng Việt thường theo cấu trúc chủ ngữ + động từ + đối tượng + trạng ngữ. Khi câu dài, người viết hay chèn thêm từ nối, từ nhấn trước cụm danh từ, và đó là lúc «những» bị đẩy vào chỗ của «các». Cách soát là tách câu dài thành bốn thành phần ấy trước đã.
Cụ thể: gạch chân chủ ngữ, gạch chân động từ, khoanh phần đối tượng, để riêng phần trạng ngữ chỉ thời gian hay nơi chốn. Xác định cụm danh từ đang làm chủ ngữ hay đang làm đối tượng, rồi mới kiểm tra lượng từ đứng ngay trước cụm đó. Làm theo thứ tự này thì chỗ lệch hiện ra rõ, không phải đọc đi đọc lại cả đoạn.
Thói quen viết nhanh trên điện thoại cũng góp phần. Sửa một câu từ «các học sinh» thành «những học sinh» mà quên xóa từ cũ sẽ ra «những các học sinh». Cách soát đơn giản: đọc riêng cụm danh từ, tự hỏi tập hợp này đã xác định chưa, rồi mới ghép lại vào câu.
Một dấu hiệu nữa là câu có hai lượng từ cùng bổ nghĩa cho một danh từ, kiểu «tất cả các học sinh đều». Cách nói này phổ biến trong khẩu ngữ và không sai, nhưng khi viết văn bản cần gọn thì bỏ một từ: «các học sinh đều» hoặc «tất cả học sinh đều». Câu ngắn hơn, nghĩa không đổi.
Đọc thêm: «Mỗi», «mọi» và «từng» khác nhau thế nào? Nghĩa, ví dụ và mẹo chọn từ
Các từ cùng nhóm dễ lẫn
«Những» đứng ở hai nhóm từ loại khác nhau, và đây là chỗ nhiều bài viết về từ loại bỏ qua. Ở vị trí đầu cụm danh từ để chỉ độ nhiều, nó thuộc nhóm lượng từ, đứng cạnh «cả mấy» và «các». Nhưng «những» còn có mặt trong nhóm trợ từ, bên cạnh có, chính, đích, ngay, chỉ, cái.1 Cùng một từ, hai danh sách, tùy nó đang làm việc gì trong câu.
Nhìn một câu để thấy khác biệt. «Những quyển vở trên bàn là của em tôi», ở đây «những» chỉ lượng, đứng sát danh từ «quyển vở». Còn trong lối nói như «Tôi những tưởng trời đã tạnh», từ «những» không nói gì về số lượng, nó đi với động từ «tưởng» để nhấn vào điều vừa nói. Cùng một chữ, hai vai trò, nên khi phân tích câu phải nhìn từ đứng sau nó là danh từ hay động từ.
Trong nhóm lượng từ còn có những từ chiếm đúng chỗ trước danh từ mà chia phần theo cách riêng: «mỗi» nói từng cá thể, «mọi» nói không trừ một ai, «từng» nói lần lượt từng đơn vị. Chúng cũng đứng sát danh từ, nên đừng ghép chồng với «những» hay «các»: «mỗi các học sinh» hay «những mọi người» đều là câu phải sửa.
Viết xong, đọc lại từng cụm danh từ có «những» hoặc «các» là cách chắc nhất. Ô Kiểm tra chính tả rà được lỗi gõ và lỗi lặp từ; còn chọn «những» hay «các» thì vẫn phải theo tập hợp mà câu đang nói tới. Bảng quy tắc lỗi chính tả hay gặp có riêng phần lỗi kết hợp từ, mở ra đối chiếu khi soát cả bài sẽ nhanh hơn.

Nhớ nhanh
- «Các»: gợi trọn tập hợp đã xác định. «Những»: gợi một số, hoặc nhấn số nhiều chưa trọn.
- Không viết «những các», «các những»; mỗi cụm danh từ chỉ một lượng từ.
- «Những» nằm trong cả nhóm lượng từ lẫn nhóm trợ từ; nhìn từ đứng sau nó để biết vai trò.
- Soát vị trí lượng từ theo khung chủ ngữ + động từ + đối tượng + trạng ngữ, tách câu dài trước rồi mới xét cụm danh từ.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.
Nguồn tham khảo
- Ngữ pháp tiếng Việt (Wikipedia) ↩a ↩b ↩c