Du lịch
Làm thêm ở Đài Loan: quy định, lương và cách tìm việc an toàn
Làm thêm ở Đài Loan hợp pháp trước hết cần giấy phép lao động và giới hạn 20 giờ mỗi tuần trong học kỳ. Bài viết chỉ rõ cách xin giấy phép từng bước, các việc phổ biến cùng mức lương thực tế, và cách tìm việc an toàn mà vẫn giữ được học bổng.
Quy định làm thêm ở Đài Loan mà du học sinh phải nắm trước khi đi làm
Đi du học hay lao động tại Đài Loan, ai cũng muốn có thêm thu nhập để đỡ gánh nặng cho gia đình, nhưng chỉ một lần làm chui cũng có thể khiến bạn bị phạt tiền và buộc rời hòn đảo này. Muốn làm thêm ở Đài Loan một cách an toàn, trước hết bạn phải hiểu rõ mình được làm gì, làm bao nhiêu giờ và bằng giấy tờ nào, rồi mới tính chuyện tìm chỗ làm.
Ranh giới pháp lý của việc làm thêm tại Đài Loan khá chặt, và phần lớn vụ việc bị xử phạt đều xuất phát từ sự thiếu hiểu biết chứ không phải từ ý định cố tình. Một sinh viên mới sang, nghe bạn bè rủ đi dán tem phụ kiện với lời hứa tính tiền theo ngày, có thể nhận việc ngay mà không biết rằng hành động đó đã chạm vào luật lao động của nước sở tại. Vì thế, bốn nhóm quy định dưới đây cần được nắm chắc trước khi bạn mở điện thoại tìm việc.
Giấy phép lao động là điều kiện bắt buộc để làm thêm hợp pháp
Giấy phép lao động do cơ quan có thẩm quyền của Đài Loan cấp, là điều kiện bắt buộc để sinh viên quốc tế làm thêm hợp pháp. Không có tấm giấy này trong tay, bất kỳ ca làm việc nào bạn nhận, dù chỉ vài giờ một tuần, đều bị coi là làm việc trái phép.
Nhiều người mới sang thường nhầm rằng chỉ cần visa du học còn hiệu lực là đủ. Thực tế visa chỉ cho phép bạn nhập cảnh và cư trú để học, còn chuyện đi làm là một phạm trù riêng, cần xin cấp phép độc lập. Hai loại giấy tờ này bổ trợ nhau chứ không thay thế nhau.
Tuy vậy, thủ tục xin giấy phép không hề xa vời, hồ sơ khá gọn và phần lớn sinh viên đều xin được nếu đáp ứng điều kiện học tập. Vấn đề là tâm lý chủ quan: nghe nói xin giấy phép mất thời gian, lại có chỗ làm chờ ngay, nhiều bạn chọn cách nhận việc trước rồi tính sau. Chính cách tính sau này thường dẫn tới rắc rối, vì cơ quan quản lý lao động kiểm tra khá thường xuyên ở các khu công nghiệp, nhà hàng và quán xá đông người nước ngoài làm việc.
Một chi tiết đáng nhớ là giấy phép này gắn với tư cách sinh viên của bạn. Nếu nghỉ học, bị buộc thôi học hay hết thời hạn cư trú, giấy phép cũng mất hiệu lực theo, dù thời hạn ghi trên đó chưa đến.
Điều kiện học tập mới đủ tư cách xin giấy phép
Không phải sinh viên nào vừa đặt chân sang cũng nộp đơn xin làm việc ngay được. Quy định yêu cầu bạn hoàn thành một quãng thời gian học nhất định trước, cụ thể là ít nhất một học kỳ với hệ đại học, thạc sĩ, tiến sĩ, hoặc đủ một năm với chương trình học tiếng.
Cách hiểu đơn giản là nhà trường và cơ quan quản lý muốn xem bạn có cân bằng được việc học trước khi nhận thêm việc làm hay không. Sinh viên hệ tiếng phải học đủ hai học kỳ liên tiếp mới đủ tư cách, còn sinh viên đại học và sau đại học xin được ngay từ năm nhất, sau khi hoàn thành học kỳ đầu.
Trong khi đó, điều kiện này cũng là một cơ hội để bạn chuẩn bị. Thời gian đầu, tiếng chưa vững, chưa quen đi lại và thói quen làm việc của người Đài, cứ tập trung học cho chắc, vừa nâng trình ngôn ngữ vừa hỏi kinh nghiệm của đàn anh đàn chị. Đến lúc đủ điều kiện nộp đơn, bạn đã có sẵn vốn tiếng và biết rõ mình muốn làm loại việc gì, thay vì vồ vập nhận ca đầu tiên ai đó rủ.
Giờ làm thêm được phép trong học kỳ và trong kỳ nghỉ
Con số quan trọng nhất cần nhớ là 20 giờ mỗi tuần. Theo quy định của Bộ Lao động Đài Loan, trong học kỳ, sinh viên quốc tế chỉ được làm thêm tối đa 20 giờ mỗi tuần, tính trên mọi nơi làm việc cộng lại chứ không phải mỗi nơi 20 giờ.
Nghĩa là nếu bạn làm hai nơi, mỗi nơi 12 giờ một tuần, tổng đã vượt mức cho phép dù từng chỗ nhìn vào đều ổn. Cách tính này khiến một số bạn bất ngờ, vì họ tưởng chỉ cần không làm quá giờ ở nơi chính là được.
Ngoài ra, khung giờ này nới rộng đáng kể vào kỳ nghỉ. Kỳ nghỉ hè và nghỉ đông, khi trường không có lớp, sinh viên được làm việc như lao động toàn thời gian, tức tới 40 giờ mỗi tuần, ngang với người lao động Đài Loan. Đây là dịp để thu nhập mạnh, nhiều bạn tranh thủ làm dài ngày, tích tiền dành cho cả học kỳ sau.
Việc phân biệt hai giai đoạn này rất cần vì nó ảnh hưởng trực tiếp tới cách bạn nhận lịch. Một số chủ quán hoặc xưởng nhận sinh viên làm theo ca linh hoạt, nhưng cũng có nơi yêu cầu cam kết giờ cố định quanh năm. Trước khi nhận việc, nên nói rõ với người thuê rằng bạn chỉ làm được 20 giờ một tuần trong học kỳ, để cả hai bên không rơi vào tình trạng lịch làm vượt quy định mà không ai để ý. Ghi chép giờ làm của riêng mình mỗi tuần là thói quen nhỏ nhưng giúp bạn kiểm soát tốt, thay vì dựa hoàn toàn vào bảng tính của chủ lao động.
Hậu quả của việc làm chui hoặc làm quá giờ quy định
Vi phạm quy định làm thêm, dù là không có giấy phép hay làm vượt số giờ cho phép, đều có thể bị phạt tiền từ 30.000 đến 150.000 đài tệ. Ở tỷ giá thông thường, đó là một khoản tiền không nhỏ, có thể ngang nhiều tháng tiết kiệm của một sinh viên.
Nhưng tiền phạt chỉ là phần đầu. Tùy mức độ, sinh viên còn có thể bị hủy thị thực và buộc rời Đài Loan, nghĩa là cả con đường du học đổ nát chỉ vì một quyết định nhận việc chui. Nhà trường cũng có thể xử lý kỷ luật với sinh viên vi phạm, và một khi hồ sơ học tập bị ghi nhận tiêu cực, các quyền lợi như học bổng hay gia hạn cư trú đều khó khăn hơn hẳn.
Điều khiến nhiều người ngạc nhiên là phía chủ lao động. Một số doanh nghiệp Đài Loan thiếu nhân lực, sẵn sàng thuê sinh viên không giấy phép, trả công bằng tiền mặt theo ngày và né mọi thủ tục. Họ có lợi, còn rủi ro dồn hết về phía sinh viên: không hợp đồng, không bảo hiểm, không ai đứng ra bảo vệ khi bị nợ lương hay gặp tai nạn lúc làm việc. Khi cơ quan chức năng kiểm tra, người bị xử phạt nặng nhất vẫn là người làm việc trái phép.
Lời rủ rê đi làm chui thường đi kèm câu quen thuộc của người trong cuộc: làm lặng đi, không ai kiểm tra đâu. Thực tế không như vậy, các đợt thanh tra lao động diễn ra đều đặn. Việc phát hiện thường đến từ những nguồn rất đơn giản: kiểm tra giấy tờ tại chỗ, trình báo khi xảy ra sự cố, hoặc chính sự không đồng thuận trong nội bộ nơi làm việc. Đánh đổi cả tương lai học tập để lấy vài triệu mỗi tháng là một phép tính mà hầu như ai cũng thấy sai, nhưng vẫn có người chọn sai vì nghĩ mình sẽ là ngoại lệ.
Hồ sơ và các bước xin giấy phép lao động tại Đài Loan
Làm hợp pháp bắt đầu từ một bộ hồ sơ xin giấy phép lao động. Việc chuẩn bị không khó, nhưng thiếu một tờ trong bộ giấy tờ là hồ sơ bị trả lại, công việc phải dừng cho đến khi nộp lại. Người đi trước thường dặn nhau một điều: kiểm tra kỹ từng tờ trước khi bấm nút gửi.
Nộp đơn giờ có hai đường: mang giấy tờ đến trực tiếp hoặc làm toàn bộ trên mạng. Đường nào cũng cần biết trước mình phải có gì trong tay, nộp ở đâu và giấy phép dùng được bao lâu.
Giấy tờ cần chuẩn bị khi nộp đơn xin giấy phép lao động
Bộ hồ sơ nộp cho Cục Việc làm và Dạy nghề gồm sáu phần. Trước hết là đơn xin làm thêm có xác nhận của trường, tờ duy nhất phải qua phòng sinh viên lấy chữ ký và con dấu trước. Sau đó là bản sao thẻ sinh viên còn hạn, bản sao hộ chiếu trang có ảnh và thông tin cá nhân, cùng bản sao thẻ cư trú ARC hai mặt.
ARC là thẻ cư trú cho người nước ngoài sinh sống lâu dài tại Đài Loan, dùng làm giấy tờ tùy thân khi làm thủ tục hành chính. Không có thẻ này, hồ sơ không thể hoàn thiện, vì thế người mới sang cần lo xong thủ tục cư trú trước rồi mới tính chuyện xin giấy phép lao động.
Hai phần còn lại là biên lai đã nộp phí 100 đài tệ và giấy chứng nhận đồng ý của trường. Một số nơi còn yêu cầu thêm hóa đơn học phí để chứng nhận tư cách học tập, nên trước khi nộp, người làm hồ sơ nên hỏi phòng sinh viên xem trường mình cần bổ sung gì. Chuẩn bị đủ ngay từ đầu giúp hồ sơ chỉ qua một lần, tiết kiệm cả tuần chờ đợi.
Nơi nộp, lệ phí và thời hạn hiệu lực của giấy phép
Nơi nhận hồ sơ có thể là Ủy ban Lao động Quốc gia, hoặc đơn giản hơn là thông qua văn phòng sinh viên ngay tại trường. Nhiều trường Đài Loan có nhân viên phụ trách riêng việc này, giúp sinh viên quốc tế kiểm tra giấy tờ và chuyển hồ sơ lên cơ quan có thẩm quyền. Đi qua trường thường an tâm hơn, vì sai sót nhỏ sẽ được phát hiện trước khi hồ sơ rời khỏi trường. Xin giấy phép làm thêm qua trường học mất khoảng một đến hai tuần.
Lệ phí nộp đơn là 100 đài tệ, tương đương khoảng 75.000 đồng, nộp qua cổng trực tuyến và giữ lại biên lai. Số tiền nhỏ, nhưng biên lai này là một tờ trong bộ hồ sơ, mất thì phải nộp lại phí mới có giấy chứng nhận thanh toán để đính kèm.
Giấy phép lao động có hiệu lực trong 6 tháng, tính theo từng học kỳ chứ không tính theo ngày nộp đơn. Đăng ký học kỳ mùa Thu, khoảng tháng 9, thì giấy phép dùng đến ngày 31/3 năm sau. Đăng ký học kỳ mùa Xuân, tháng 2, thì giấy phép dùng đến ngày 30/9 cùng năm. Cả hai đều được 6 tháng làm việc; khác nhau ở mốc bắt đầu và kết thúc trong năm học.
Hết hạn phải gia hạn, và đây là chỗ nhiều người chủ quan. Quy trình gia hạn không khác lần đầu mấy, chỉ cần theo dõi ngày hết hạn in trên giấy phép và chuẩn bị hồ sơ trước ít nhất hai tuần. Ai để giấy phép hết hạn rồi mới nhớ, sẽ phải ngưng làm trong lúc chờ giấy mới, khoản thu nhập tháng đó bỗng thiếu đi một phần đáng kể.
Quy trình đăng ký trực tuyến từng bước
Nộp online là cách nhiều du học sinh chọn, vì làm được ngay trong phòng trọ và nhận giấy phép dạng file. Trước hết là đăng nhập hoặc đăng ký tài khoản trên cổng của cơ quan lao động: đã có tài khoản thì chọn Sign in, chưa có thì chọn Apply for an account để tạo mới.
Bước tiếp theo là điền thông tin cá nhân rồi bấm NEXT STEP. Sau đó điền thông tin trường đang học: chọn chế độ học ban ngày, rồi điền khoa, hệ học, năm học, kỳ học và số năm dự kiến học. Những ô này phải khớp với thẻ sinh viên, chênh một dòng là hồ sơ có thể bị hỏi lại.
Ở phần chọn loại đơn, chọn giấy phép lao động, thời gian làm việc không quá 6 tháng, và tích chọn Electronic official document để nhận giấy phép dạng PDF thay vì chờ bản giấy gửi về. Cách này nhanh và không lo thư bị thất lạc.
Phần tải file yêu cầu hồ sơ gồm hộ chiếu, thẻ sinh viên, thẻ ARC hai mặt, giấy chứng nhận sinh viên và hóa đơn học phí, tất cả định dạng PDF và dung lượng không quá nặng. Bước cuối là tải lên hóa đơn đã đóng tiền đăng ký. Khi điền ngày giao dịch trên hóa đơn, ghi theo dạng năm tháng ngày liền nhau: thanh toán ngày 26/9 của năm dân quốc 107 thì ghi 1070926. Số biên lai có 8 chữ số nhưng bỏ chữ số đầu tiên khi điền, chi tiết nhỏ mà ai bỏ qua thường phải làm lại từ đầu.
Nộp xong chỉ còn chờ. Trong thời gian đó, người nộp nên giữ nguyên mọi file đã tải lên, vì nếu cơ quan yêu cầu bổ sung, mở lại là có ngay. Giấy phép PDF về tay thì in ra một bản, chụp ảnh lưu trong điện thoại một bản, và chỉ bắt đầu đi làm khi giấy phép đã có hiệu lực.
Việc làm thêm phổ biến và mức lương thực tế ở Đài Loan
Giấy phép trong tay, việc tiếp theo là chọn chỗ làm. Quán trà sữa gần trường, căng tin, xưởng gỗ nhỏ ở ngoại ô hay lớp dạy tiếng Việt buổi tối, đó là những nơi du học sinh Việt Nam kiếm được đồng lương đầu tiên trên đảo. Một giờ làm dao động từ hơn trăm Đài tệ với việc phổ thông lên tới vài trăm với nghề cần tiếng. Chênh nhau gấp đôi, gấp ba, chỉ vì trình độ ngôn ngữ.
Chọn đúng việc theo khả năng tiếng của mình là bước đầu tiên. Biết trước mức lương và chi phí sinh hoạt giúp tính xem mỗi tuần cần làm bao nhiêu giờ mới đủ sống mà không bỏ bê việc học.
Nhóm việc phổ thông không cần kinh nghiệm
Với người mới sang, tiếng Trung còn lơ lớ, nhóm việc dễ xin nhất thường nằm ngay quanh khuôn viên trường. OIA, tức Văn phòng quan hệ quốc tế của trường đại học, nơi hỗ trợ sinh viên quốc tế về thủ tục và việc làm trong trường, thường đăng thông báo tuyển sinh viên quốc tế vào các phòng ban. Công việc gồm kế toán, lễ tân, sắp xếp giấy tờ, hay trợ giảng, trợ lý giáo sư hỗ trợ nghiên cứu và giảng dạy.1 Việc trong trường không đòi hỏi kinh nghiệm, đi lại thuận tiện, môi trường an toàn. Sinh viên năm nhất thường chọn trước khi quen đường xá, rồi mới tìm việc ngoài phố khi đã vững hơn.
Ngoài cổng trường, quán ăn là nơi tuyển nhiều nhất. Nhiều quán dán biển tuyển người ngay ngoài cửa, đi dọc con phố gần ký túc xá là thấy. Ai ngoại ngữ hạn chế thì xin làm phụ bếp, rửa chén ở quán ăn; ai nói được tiếng Trung cơ bản thì đứng order, phục vụ khách. Quán ăn Việt Nam và quán Đài đều nhận, căng tin trong trường cũng vậy.1 Công việc phục vụ được nhiều sinh viên ưa chuộng vì dễ kiếm và không yêu cầu kinh nghiệm, chỉ cần chịu khó, đúng giờ và lịch sự với khách.
Quán trà sữa, một hình thức kinh doanh rất phổ biến ở Đài Loan, chia việc rõ ràng. Người đứng quầy chào khách, nhận order; người sau quầy pha chế; người khác phụ dọn vệ sinh hoặc thu ngân. Cuối mỗi ca, người thu ngân giao lại và kết quỹ cho ca sau. Cửa hàng tiện lợi mở 24/24 với nhiều ca làm xoay vòng, nên sinh viên bận học có thể xin ca tối hoặc ca cuối tuần, giờ nào rảnh giờ đó đi.
Siêu thị cũng tuyển nhiều vị trí cho sinh viên: thu ngân, bảo vệ, nhân viên vệ sinh. Vị trí quản lý hàng hóa gồm sắp xếp kệ, theo dõi tồn kho, đọc thông tin sản phẩm. Công việc này nhẹ về tiếng nhưng đòi hỏi cẩn thận và chịu đứng nhiều giờ. Bù lại, giờ làm cố định, dễ tính toán với lịch học, nên nhiều người giữ nguyên một chỗ suốt cả học kỳ.
Một số nghề ít gặp ở Việt Nam nhưng ở Đài Loan lại quen thuộc với sinh viên. Phát tờ rơi là một ví dụ: không đòi hỏi nhiều kỹ năng, chỉ cần tiếp cận khách lịch sự, thân thiện, và công việc kết thúc khi phát hết số tờ được giao. Ai bận rộn vẫn chèn được vào buổi tối hoặc dịp cuối tuần. Xưởng nhỏ của người Đài, từ xưởng gỗ, xưởng giấy đến xưởng đóng tàu, cũng nhận sinh viên phụ việc. Việc xưởng cần sức khỏe tốt, nên thường do nam sinh viên chọn, bù lại thu nhập hậu hĩnh hơn hẳn việc phục vụ bàn. Kho hàng và công xưởng sản xuất cũng thuộc nhóm này.
Cộng đồng người Việt tại đây cũng mở ra nhiều cửa. Quán ăn Việt Nam ở các thành phố lớn sẵn sàng giúp đỡ du học sinh đồng hương, từ hướng dẫn chỗ ở đến giới thiệu việc. Chuỗi cửa hàng tạp hóa bán hàng cho người Việt tuyển thu ngân, nhân viên chuyển tiền, chuyển hàng. Ngoài ra còn có việc chạy xe giao đồ ăn theo ca tự chọn, lớp tiếng Việt cho con em người Việt kết hôn với người Đài, hay dạy tiếng Việt cho người bản địa muốn học. Ai muốn đứng lớp thì hỏi ngay phòng quan hệ quốc tế, nhiều trường có nhu cầu này cho chính sinh viên của mình.
Nhóm việc đòi hỏi ngoại ngữ và kỹ năng, lương cao hơn
Ngược lại, biết tiếng Trung hoặc tiếng Anh khá mở ra nhóm việc trả cao hơn hẳn. Phiên dịch là ví dụ điển hình: dịch tại sự kiện, cuộc họp, buổi thuyết trình hay trong công ty, thậm chí nhận dịch ngắn ngày cho công ty Việt tại Đài. Công việc này vừa kiếm tiền vừa trau dồi vốn từ, nên nhiều sinh viên ngành ngôn ngữ chọn làm thường xuyên. Mỗi buổi dịch là một buổi học từ vựng thực tế, gặp đủ loại người nói đủ kiểu giọng.
Nhóm thứ hai là giảng dạy. TA, tức trợ giảng, là vị trí hỗ trợ giáo sư giảng dạy và nghiên cứu, thường trả lương cao và an toàn cho sinh viên. Các thầy cô Đài thường nhiệt tình giúp du học sinh xin vào vị trí này, nhất là với giáo sư hướng dẫn luận văn, nên đừng ngại hỏi trực tiếp thầy cô của mình. Lớp tiếng Việt dành cho người Đài cũng phổ biến, một buổi hai giờ được trả nghìn đài tệ. Ai giỏi tiếng Anh thì xin trợ giảng ở các trung tâm Anh ngữ, hoặc đăng ký làm gia sư qua các nhóm tìm gia sư, giao lưu ngôn ngữ trên mạng xã hội. Muốn đứng lớp tiếng Việt cho người Đài thì cần ngữ pháp vững, từ vựng Việt và Hoa tốt, truyền đạt dễ hiểu.
Thêm vào đó, nhiều vị trí cần kỹ năng mềm và chuyên môn khác cũng chờ sinh viên ngoại ngữ tốt. Có thể kể thu ngân, phục vụ ở khách sạn hay quán bar phục vụ khách nước ngoài, nhất là với người biết tiếng Anh hoặc có kỹ năng nhạc, DJ. Hướng dẫn viên du lịch cần am hiểu văn hóa, lịch sử và danh lam thắng cảnh Đài Loan, hợp với sinh viên ngành du lịch hoặc người thích đi nhiều. Công việc văn phòng như trợ lý, quản lý hồ sơ, hỗ trợ tư vấn cũng nhận sinh viên quốc tế. Dịch vụ khách hàng qua điện thoại hay email đòi hỏi giao tiếp mạch lạc, kiên nhẫn, biết dùng phần mềm và nắm thông tin sản phẩm. Viết lách theo dự án cũng là một nhánh, cần viết tốt, sáng tạo và chính xác theo yêu cầu đề bài.
Một hướng ít người nghĩ tới là làm việc online cho công ty nước ngoài ở quốc gia khác, không cần xin việc hay giấy phép tại Đài. Cách này hợp với sinh viên có kỹ năng tin học, thiết kế, viết lách hay dịch thuật. Thu nhập tính theo dự án, có thể cao hơn lương theo giờ, và không chiếm quỹ giờ làm trong học kỳ. Tuy nhiên, trước khi chọn hướng này, nên hỏi rõ OIA của trường về cách khai báo để không vướng vào rắc rối giấy tờ sau này.
Mức lương theo từng loại việc và tổng thu nhập mỗi tháng
Lương theo giờ chênh nhau nhiều tùy việc và tùy tiếng. Việc phục vụ nhà hàng, quán cà phê, cửa hàng tiện lợi có khởi điểm thấp nhất, khoảng 110 đến 160 đài tệ mỗi giờ. Việc trong trường trả 150 đến 200, dễ xin và an toàn. Café và nhà hàng cần tiếng Trung cơ bản trả 190 đến 220. Gia sư tiếng Anh cho trẻ em trả 200 đến 300, còn gia sư tiếng Anh hoặc tiếng Việt có kinh nghiệm có thể nhận 400 đến 800 đài tệ một giờ. Thực tập tại công ty công nghệ đối tác của trường trả 220 đến 250, thuộc nhóm cao nhất trong danh sách. Làm tại căn tin nhà trường cũng có mức riêng, khoảng 180 đến 210 tùy nơi.
Con số trung bình mà nhiều nguồn nêu là 150 đến 200 đài tệ mỗi giờ, tương đương khoảng 120.000 đến 170.000 đồng. Chính phủ Đài Loan quy định mức lương cơ bản theo giờ cho mọi lao động, trong đó có sinh viên làm thêm, nên nếu chủ trả thấp hơn mức tối thiểu hiện hành thì đó là dấu hiệu không đáng làm. Trước khi nhận việc, hỏi rõ chủ quán trả bao nhiêu một giờ, trả ngày hay trả tháng, có trừ tiền ăn hay không. Những chi tiết nhỏ này quyết định thu nhập thật, không phải con số ghi trên bảng tuyển dụng.
Tiếng Hoa tốt thì vừa dễ xin việc, vừa có cửa vào những vị trí lương cao. Lương khởi điểm có thể chưa ấn tượng, nhưng làm lâu dài, được chủ tin dùng thì mức tăng lên đáng kể. Vì vậy, nhiều sinh viên chấp nhận nhận việc lương thấp năm nhất để quen môi trường, rồi chuyển sang việc tốt hơn khi tiếng đã khá.
Tính ra tổng thu nhập cũng dễ. Giới hạn 20 giờ mỗi tuần trong học kỳ, làm đủ giờ với lương phổ thông, sinh viên thu khoảng 14.000 đến 15.000 đài tệ mỗi tháng, tức hơn 11 triệu đồng theo tỷ giá thông thường. Nhờ vậy, nhiều người trang trải được phần lớn sinh hoạt phí mà vẫn còn dư chút ít gửi về hoặc để dành. Ngược lại, chỉ làm được mười giờ mỗi tuần vì lịch học dày thì thu nhập giảm gần nửa. Đây là lý do nhóm việc trong trường, giờ làm linh hoạt, được sinh viên năm cuối ưu tiên, vừa kiếm tiền vừa giữ được điểm số.
Chi phí sinh hoạt và chuyện thuế khi làm thêm
Thu nhập bao nhiêu là đủ còn phụ thuộc nơi sống. Chi phí sinh hoạt trung bình của sinh viên quốc tế tại Đài Loan dao động 15.000 đến 25.000 đài tệ hằng tháng, khoảng 12 đến 20 triệu đồng, gồm ăn uống, nhà ở, đi lại. Ở các thành phố lớn như Đài Bắc mức này cao. Tại Hoa Liên, chi phí ăn ở được ghi nhận khoảng 10 đến 15 triệu đồng mỗi tháng, nhẹ hơn hẳn. Một số nguồn tính cách sống tiết kiệm của du học sinh chỉ vào khoảng 6.000 đến 8.000 đài tệ, tức thuê chung phòng, nấu ăn ở nhà, đi xe công cộng. Do đó, làm đủ 20 giờ mỗi tuần với lương trung bình gần đủ sống ở tỉnh lẻ, nhưng ở thủ đô thì cần việc lương cao hơn hoặc khoản dự trữ từ gia đình.
Chuyện thuế là phần nhiều người bỏ quên. Thuế thu nhập cá nhân tại Đài dao động 5% đến 18% tùy tổng thu nhập cả năm, và sinh viên làm thêm thường bị trừ từ 10% đến 20% ngay trên bảng lương. Tin tốt là người cư trú dưới sáu tháng trong năm có thể được miễn hoặc hoàn lại. Sinh viên đủ điều kiện miễn thuế tiết kiệm được 3.000 đến 6.000 đài tệ mỗi năm, khoảng 2,5 đến 5 triệu đồng, một khoản không nhỏ so với lương làm thêm.
Hồ sơ xin miễn thuế gồm hộ chiếu, thẻ cư trú ARC, giấy phép lao động, giấy xác nhận thu nhập và tờ khai thuế cũ nếu có. Thời gian xử lý thường hai đến bốn tuần, có thể lâu hơn nếu thiếu giấy tờ. Nên giữ bản sao toàn bộ giấy tờ để đối chiếu khi cần, và nộp hồ sơ sớm, vì nộp muộn có thể mất hẳn quyền lợi của năm đó.
Vài điều khiến hồ sơ bị từ chối đáng tiếc. Làm việc không có giấy phép lao động hoặc giấy phép đã hết hạn thì không đủ điều kiện miễn thuế. Khai thu nhập không khớp với số tiền thực nhận cũng bị từ chối. Làm cho doanh nghiệp không đăng ký chính thức gây rắc rối khi làm thủ tục. Ba tình huống này đều quay về cùng một nguyên tắc: làm đúng quy định từ đầu thì chuyện thuế sau này mới suôn sẻ.
Đặt thu nhập 15.000 đài tệ cạnh chi phí 15.000 đến 25.000 đài tệ, người đọc thấy ngay bức tranh thực tế. Việc làm thêm ở Đài Loan gánh được phần lớn chi phí nhưng khó thay hoàn toàn khoản hỗ trợ từ nhà. Tính trước bao nhiêu giờ một tuần, chọn việc lương tương xứng và làm đúng quy định để được miễn thuế, đó là cách cân đối tài chính bền cho suốt những năm du học.
Tìm việc làm thêm an toàn ở Đài Loan và cách hòa nhập nơi làm
Người mới sang, tiếng chưa rành, lại chưa thuộc đường phường, nên việc đầu tiên khi đi tìm việc làm thêm ở Đài Loan là chọn kênh tin được, trước cả chuyện xin việc. Một tin tuyển dụng sai có thể khiến người ta mất tiền, mất giấy tờ, thậm chí mất tư cách cư trú. Kinh nghiệm của nhiều sinh viên Việt đi trước cho thấy: bắt đầu từ nơi mình đang học, rồi mới mở rộng ra ngoài.
Chẳng hạn, cùng một tin rao phụ quán cà phê gần trường, tin do trường chuyển đến có khác tin lượn lờ trên mạng, vì phía trường đã biết rõ chủ quán cần người bao nhiêu giờ, trả lương ngày nào. Chọn đúng kênh ngay từ đầu, những bước sau mới nhẹ nhàng.
Kênh tìm việc đáng tin cậy: trường, người quen và các trang tuyển dụng lớn
Nhà trường là nơi uy tín nhất để xin việc làm thêm tại Đài Loan, và điều này không phải ngẫu nhiên. Đa số các trường Đài Loan có liên kết với nhà máy, nhà hàng, quán cà phê quanh khuôn viên. Khi trường giới thiệu, thời gian làm và điều kiện lương thường được đảm bảo hơn cho sinh viên. Sinh viên có thể hỏi trực tiếp bộ phận phụ trách sinh viên quốc tế, nhờ giáo sư đang theo học, hoặc hỏi anh chị khóa trên từng làm chỗ nào. Nhiều trường còn đăng tin tuyển dụng trên website của trường hoặc có bộ phận hỗ trợ lao động riêng, ghé qua một lần là biết ngay có chỗ nào đang cần người.
Cách này có một lợi mà tin rao ngoài không có: trường nắm rõ lịch học của sinh viên, nên chỗ làm được giới thiệu thường khớp với giờ lên lớp. Người làm chủ quán gần trường cũng quen việc thuê sinh viên, hiểu rằng kỳ thi thì phải nghỉ, không ép tăng ca tùy tiện. Với người mới đến, chưa quen nộp đơn hay trả lời điện thoại bằng tiếng Đài, đường này đỡ áp lực nhất.
Người quen là kênh thứ hai đáng tin không kém. Bạn bè, người thân từng du học Đài Loan, thầy cô hỗ trợ giới thiệu, đều là những đường dẫn an toàn, vì người giới thiệu đã làm qua, biết chủ lao động trả lương ra sao, có giữ lời hay không. Một câu hỏi đơn giản như “chỗ em làm có trả đủ lương ngày nào không” trước khi nhận việc sẽ tránh được nhiều rắc rối về sau.
Quanh trường còn có trung tâm môi giới việc làm cho sinh viên, tốn phí giới thiệu nhưng tìm việc nhanh. Ai cần gấp một chỗ làm trong tháng đầu thì cân nhắc kênh này, chỉ cần hỏi rõ mức phí bao nhiêu, thu trước hay thu sau khi có việc, rồi mới ký giấy.
Còn một cách rất đời của chính người Đài: nhà hàng, quán xá thường treo bảng tuyển dụng ngay ngoài cổng. Đi học, đi chợ nhìn thấy bảng chữ ghi rõ giờ làm, mức lương, cứ mạnh dạn vào hỏi. Tờ rơi tuyển người dán trước cửa hàng, cửa tiệm, công ty cũng là kênh truyền thống vẫn hoạt động tốt, bên cạnh tin đăng trên báo, trên mạng, trên các fanpage và ứng dụng tuyển dụng. Người Đài bản thân họ cũng tìm việc theo cách này, nên bảng treo trước cửa là tin thật, có địa chỉ rõ ràng, vào hỏi được ngay.
Mặt khác, các nền tảng tuyển dụng trực tuyến mở ra lượng tin lớn hơn nhiều. Hai trang uy tín và quen thuộc nhất tại Đài Loan là 104 Job Bank và 1111 Job Bank, ngoài ra còn Yes123, trang thông tin việc làm Career, JobsDB, LinkedIn và Indeed. Trang 1111 hỗ trợ tìm cả chương trình thực tập toàn thời gian, bán thời gian, vừa học vừa làm, kèm các công cụ giúp người tìm việc hiểu rõ thế mạnh của bản thân. Trang 104 cung cấp dịch vụ tìm việc và tuyển dụng chuyên nghiệp, từng đạt chứng nhận Lợi tức đầu tư xã hội năm 2020 và Giải thưởng cân bằng cuộc sống công việc năm 2018. Ai sau này tốt nghiệp muốn ở lại Đài Loan làm việc lâu dài cũng dùng chính những trang này, nên quen dùng từ lúc còn đi học là lợi dài hạn.
Dùng trang trực tuyến cần một chút chuẩn bị: hồ sơ đăng bằng tiếng Đài, ảnh chân dung chỉn chu, và lọc tin theo khu vực gần chỗ ở để khỏi mất thời gian đi lại. Tin nào không ghi rõ địa chỉ, chỉ để số điện thoại và hẹn gặp nơi lạ, thì tạm bỏ qua, chờ tin tốt hơn.
Chuẩn bị hồ sơ xin việc và phỏng vấn bằng tiếng Đài
Hồ sơ xin việc viết bằng tiếng Đài Loan, và việc kiểm tra lỗi chính tả trước khi nộp gần như quyết định cơ hội được gọi phỏng vấn. Một tờ đơn sai dấu, sai chữ khiến chủ quán nghi ngờ trình độ tiếng của người nộp, dù thực tế chỉ là gõ nhầm. Người mới sang thường bỡ ngỡ, không biết bắt đầu từ đâu, ít người quen, tiếng chưa rành, nên càng phải chuẩn bị trước những câu trả lời phỏng vấn đơn giản: vì sao muốn làm, có thể làm khung giờ nào, sống ở đâu, đã từng làm việc gì. Tập nói trước vài lượt, đến chỗ phỏng vấn thật nghe sẽ tự nhiên hơn nhiều.
Nhớ để lại số điện thoại, địa chỉ và email để nhà tuyển dụng liên lạc được; thiếu một trong ba thứ, tin tốt lướt qua cũng vô ích. Có điều cần biết trước về văn hóa nơi làm việc: người Đài rất coi trọng thái độ khi làm việc, không cười đùa trong lúc làm, nên hạn chế điều này để giữ ấn tượng tốt. Điều đó không có nghĩa là làm việc trong căng thẳng, mà là khi đứng quầy, bưng bê hay ngồi máy, cứ tập trung vào việc, chuyện trò để giờ nghỉ.
Trước khi nhận việc, tìm hiểu rõ nội quy, quy định về mức lương và ngày trả lương để tránh bị quỵt lương. Hỏi thẳng ba câu: lương theo giờ bao nhiêu, ngày nào phát lương, phát bằng tiền mặt hay chuyển khoản. Chủ lao động đàng hoàng trả lời được ngay, không ngại ngần.
Nhận diện lừa đảo và giữ quyền lợi của mình
Lời rao “việc nhẹ lương cao” trên mạng là dấu hiệu cần né ngay, vì đằng sau có thể là lừa đảo đa cấp hoặc buôn lậu. Một số người môi giới chuyên lợi dụng du học sinh mới đến để trục lợi, và nhà tuyển dụng yêu cầu đóng phí trước khi nhận việc cũng là dấu hiệu lừa đảo rõ ràng. Việc nhẹ, lương cao, lại đòi tiền trước: ba điều gộp lại, tốt nhất là bỏ đi, dù lời rao có hấp dẫn đến đâu. Ai vừa đặt chân xuống, tiền còn ít, lại dễ nao núng trước con số lương đẹp, nên đây chính là nhóm đối tượng những kẻ môi giới xấu nhắm tới đầu tiên.
Giấy tờ tùy thân là ranh giới thứ hai. Chủ lao động không được giữ hộ chiếu hay thẻ cư trú bản gốc; khi làm thủ tục, chỉ cung cấp bản photo. Nếu nơi làm việc đòi giữ bản gốc “để an toàn” hay “để làm hồ sơ”, đó là tín hiệu dừng ngay, vì giấy tờ trong tay người khác đồng nghĩa với việc đi đứng không tự chủ được. Trước khi bắt đầu, nên yêu cầu ký hợp đồng ghi rõ mức lương, số giờ làm và quyền lợi; hợp đồng là căn cứ duy nhất để nói chuyện khi có tranh chấp, lời hứa miệng thì không đếm được.
Về pháp lý, làm việc chui, không khai báo với cơ quan thuế là vi phạm pháp luật, và lao động ngoại quốc không được làm việc ngoài hợp đồng hay thay đổi công việc khi chưa được phép; chính quyền Đài Loan còn tổ chức các chương trình giáo dục để người lao động hiểu rõ quy định này, nhằm giảm tình trạng làm việc bất hợp pháp. Còn có những ngành tuyệt đối cấm với sinh viên quốc tế: giải trí người lớn và sản xuất chất nguy hiểm. Dù ai rủ với lời lẽ gì, hai ngành này không đụng tới, vì cái giá không phải chỉ là mất việc.
Về quyền lợi, người lao động ngoại quốc tại Đài Loan phải tham gia NHI, tức Bảo hiểm y tế quốc gia, đồng thời được hưởng bảo hiểm xã hội với ba phần: bảo hiểm thất nghiệp, bảo hiểm tai nạn lao động và bảo hiểm hưu trí. Đi làm hợp pháp thì những quyền này tự động đi kèm; đi làm chui thì ốm đau, tai nạn chỉ có chịu. Đó là lý do việc làm hợp pháp đáng hơn mấy đồng lương chênh lệch.
Khi gặp chuyện khó xử, chính phủ Đài Loan có tổng đài hỗ trợ đa ngôn ngữ dành cho lao động ngoại quốc, có tiếng Việt, hoạt động 24/7, miễn phí, số điện thoại 1955. Lưu sẵn số này vào điện thoại ngay khi đặt chân xuống, vì lúc cần thì không có thời gian tìm. Gọi được người nghe tiếng Việt, kể rõ tình huống, phía tổng đài sẽ chỉ cách xử lý từng bước.
Cân bằng việc làm thêm với học tập để không mất học bổng
Việc làm thêm Đài Loan chỉ có ý nghĩa khi kết quả học không bị đổ. Rớt môn vì mải làm, sinh viên có nguy cơ bị cắt học bổng Đài Loan, và đó là khoản thiệt lớn hơn mọi đồng lương theo giờ. Một học bổng có thể trang trải học phí cùng một phần sinh hoạt; mất nó, cả kế hoạch du học lung lay. Cách tránh là lập kế hoạch chi tiết cân đối thời gian giữa học, làm thêm và nghỉ ngơi, để không rơi vào trạng thái căng thẳng, kiệt sức. Kế hoạch cụ thể nghĩa là ghi ra giấy: tuần này bao nhiêu giờ học trên lớp, bao nhiêu giờ tự học, bao nhiêu ca làm, chừa ngày nào nghỉ hẳn để lấy lại sức.
Đổi lại, chọn được việc phù hợp ngành học thì lợi kép: học kinh tế nên tìm việc tài chính, kế toán, marketing; việc liên quan ngành giúp tích lũy kinh nghiệm, trau dồi tiếng Trung và mở rộng mối quan hệ. Hai năm làm ở chỗ đúng ngành, lúc ra trường hồ sơ xin việc đã có mục kinh nghiệm điền được, không trống trơn.
Nhìn xa hơn, làm thêm ở Đài Loan đúng cách sẽ thành kinh nghiệm quốc tế ghi vào hồ sơ sau này, bên cạnh khoản tiền trang trải chi phí sinh hoạt. Tiếng Trung tiến bộ qua từng ca làm, quen cách người Đài tổ chức công việc, biết vài người trong ngành: những thứ này không có trong giảng đường, nhưng quyết định nhiều đến con đường sau tốt nghiệp, dù về nước hay ở lại làm việc lâu dài.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.
Nguồn tham khảo
- :viNhững công việc làm thêm tại Đài Loan dành cho du học sinh: (duhocdailoanico.edu.vn) ↩a ↩b