Chính tả
Khả năng và tiềm năng khác nhau thế nào? Dùng từ nào cho đúng
Khả năng và tiềm năng khác nhau thế nào? Cả hai đều đúng chính tả nhưng không thay nhau được: khả năng là sức đã có hoặc xác suất một việc xảy ra, tiềm năng là phần còn ẩn, chưa khai thác. Viết «đánh thức khả năng» hay «có tiềm năng bị hủy» là đặt sai từ trong câu.
Khả năng và tiềm năng khác nhau thế nào
Khả năng và tiềm năng khác nhau thế nào? Cả hai từ đều có trong từ điển, không từ nào viết sai, nhưng chúng không thay thế nhau được: «khả năng» nói về năng lực đang có hoặc xác suất một việc xảy ra, «tiềm năng» nói về phần sức chưa được dùng tới. Trang này chọn «khả năng» khi câu nói tới việc làm được hoặc mức chắc chắn của một việc, chọn «tiềm năng» khi câu nói tới nguồn lực còn nằm đó.
Trên Tạp chí Năng lượng Việt Nam ngày 12/11/2020, cả hai từ đứng trong cùng một bài. Bài ghi tổng tiềm năng kỹ thuật điện gió trên bờ khoảng 217 GW, ngoài khơi khoảng 160 GW. Ngay bên cạnh là cụm «khả năng khai thác», «khả năng nhập khẩu LNG». Một bên là mỏ gió còn nằm ngoài kia, một bên là việc làm được ngay với hạ tầng hiện có.
Khả năng nghĩa là gì
Trong triết học Marx-Lenin, khả năng là «cái hiện chưa có» nhưng bản thân nó vẫn tồn tại, theo một lối tồn tại đặc biệt, đối lập với hiện thực là cái đang có mặt trên thực tế.4 Nói gọn, khả năng là chỗ đứng giữa «chưa có» và «sẽ có».
Cách dùng quen thuộc nhất là chỉ một năng lực đã hình thành. Báo chí viết «khả năng nấu nướng» khi khen tay nghề của một người, viết «khả năng lãnh đạo» khi nói về người đã dẫn được một nhóm. Cùng lối ấy, một bài báo dùng cụm «có khả năng gây cháy» để nói về năng lực đặc biệt của một bé gái 11 tuổi. Ở nghĩa này, khả năng là thứ đã bộc lộ, người ngoài nhìn thấy được chứ không phải đoán.
Nghĩa thứ hai là xác suất. «V-League 2021 có khả năng bị hủy» hay «khả năng vẫn có Táo quân 2020» đều nói tới việc chưa xảy ra và chưa chắc xảy ra. Bài về Ngân hàng Nhật Bản cũng dùng từ này cho chuyện lãi suất: khả năng không tăng trong tuần này, còn khả năng tăng vào tháng 10 và tháng 12 thì chưa chắc chắn.
Nghĩa thứ ba hẹp hơn: mức thực hiện được của một việc. Mục tiêu đặt ra cần cụ thể và có khả năng thực hiện, tức là tính khả thi của nó.1 Đặt mục tiêu chạy 5 km mỗi ngày khi đầu gối đang đau thì mục tiêu ấy không có khả năng thực hiện, dù người đặt rất quyết tâm.
Vậy khả năng là gì, gộp trong một câu: là sức đã có hoặc mức chắc chắn của một việc, đo được bằng năng lực và xác suất. Người hay tra cụm «khả năng nghĩa là gì» thường chỉ cần đúng một phân biệt ấy: đã có, hay sắp có. Phần còn ẩn thì đã thuộc về từ khác, sẽ nói ngay dưới đây.
Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Tiềm năng là gì
Tiềm năng là năng lực còn ẩn chứa, chưa được khai thác.1 Cách hiểu quen thuộc của từ này là trong mỗi con người đều đang ẩn chứa tiềm năng to lớn chưa được khai thác.1 Chữ «tiềm» gợi cái còn nằm kín, chưa lộ ra ngoài.
Với tài nguyên, tiềm năng là tổng lượng còn nằm trong đất, trong gió, chưa thành điện. Con số ước tính trong bài năng lượng dẫn ở trên không phải công suất đang chạy; đó là mức trần với tới được nếu đầu tư và kỹ thuật cho phép.
Trong vật lý, «năng lượng tiềm năng» là năng lượng được lưu trữ bởi vị trí của vật trong trường lực: hấp dẫn, điện hoặc từ.3 Quả bóng đặt trên bàn có năng lượng tiềm năng; thả tay ra thì năng lượng ấy chuyển thành chuyển động. Nghĩa vật lý này hẹp và xác định, khác với tiềm năng khi nói về con người.
Báo chí dùng tiềm năng cho những thứ chưa khai thác hết: đánh thức tiềm năng du lịch, đánh thức tiềm năng nông sản, tiềm năng chưa được khai thác hết, khai phá tiềm năng của điện gió. Động từ đi kèm luôn là động từ mở ra, gợi lên, khai thác.
Khác nhau ở chỗ nào
Khả năng và tiềm năng khác nhau thế nào, gói gọn trong một câu: khả năng là phần đã phát huy, tiềm năng là phần chưa khai thác. Học giả Mỹ William James cho rằng người bình thường mới phát huy được 1/10 khả năng của mình, tức chỉ dùng một phần rất nhỏ tiềm năng.1 Con số 1/10 ấy cắt đôi hai từ: một phần đang chạy, chín phần còn nằm im.
Roosevelt nói người kiệt xuất là người biết phát huy khả năng của mình ở mức cao nhất.1 Câu ấy đứng đúng bên phía «khả năng»: phát huy là làm cho phần đã có chạy hết công suất, chứ không phải đi tìm phần còn ẩn. Muốn nói tới việc mở ra phần chưa dùng, người ta lại dùng động từ khác: khai thác, đánh thức tiềm năng.
Hai từ đứng cạnh nhau thì chia việc ra sao? Tiêu đề «Tân Trào, tiềm năng và khả năng khai thác du lịch» của Viện Nghiên cứu Phát triển Du lịch, ngày 13/04/2019, là ví dụ. Tiềm năng là cái Tân Trào có sẵn; khả năng khai thác là việc làm được tới đâu với cái có sẵn ấy.
Quay lại bài năng lượng đã dẫn ở đầu: chỗ dùng tiềm năng, chỗ dùng khả năng, không chỗ nào lẫn. Tổng lượng gió ước tính là phần tài nguyên; khả năng khai thác, khả năng nhập khẩu LNG là mức làm được với hạ tầng và nhu cầu hiện tại. Đổi chỗ hai từ thì nghĩa lệch ngay: «khả năng kỹ thuật điện gió 217 GW» nghe như con số đã đạt được, còn «tiềm năng nhập khẩu LNG» nghe như chuyện chưa ai tính tới.
Bài về Ngân hàng Nhật Bản cho thấy hai lớp nghĩa: khả năng dùng cho xác suất, tiềm năng dùng cho thời điểm được coi là tốt nhất. Một bài trắc nghiệm khác đặt hai từ ở hai vai: khả năng nhìn thấy, và tiềm năng ở người khác. Người làm bài được hỏi mình có nhìn ra được tiềm năng của người khác hay không.
Chuyện bé gái 11 tuổi là ví dụ gọn nhất cho cả hai vai trong cùng một bài. Báo dùng «có khả năng gây cháy» để chỉ năng lực đặc biệt của bé. Cũng bài ấy, «có khả năng» chỉ xác suất bé trở lại bình thường nếu tập luyện đúng. Tên một trung tâm thì dùng «tiềm năng con người» để chỉ năng lực còn ẩn. Ba chỗ, hai từ, không chỗ nào phải mượn từ của chỗ kia.
Trong công việc đối ngoại, hai từ cũng chia nhau như vậy. Chương trình Gặp gỡ Khánh Hòa - Indonesia năm 2024 nói tới việc chia sẻ tiềm năng, thế mạnh và khả năng hợp tác, đầu tư. Tiềm năng và thế mạnh là cái đang có; khả năng hợp tác là việc hai bên làm được với nhau.

Câu đúng và câu sai
Chín cặp câu dưới đây lấy từ những tình huống quen: khen tay nghề, nói xác suất, nói về một vùng đất, một mục tiêu. Mỗi cặp, câu đầu đúng, câu sau sai vì đặt sai từ.
Đúng: «Cô ấy có khả năng nấu nướng tốt.» Sai: «Cô ấy có tiềm năng nấu nướng tốt.» Câu đầu khen tay nghề đã có; câu sau nghe như cô ấy chưa từng nấu.
Đúng: «Vùng đất này có tiềm năng du lịch.» Sai: «Vùng đất này có khả năng du lịch.» Du lịch ở đây là nguồn chưa khai thác, phải dùng tiềm năng.
Đúng: «Trận đấu có khả năng bị hoãn vì mưa.» Sai: «Trận đấu có tiềm năng bị hoãn vì mưa.» Đây là xác suất, không phải nguồn lực.
Đúng: «Tỉnh đang đánh thức tiềm năng nông sản.» Sai: «Tỉnh đang đánh thức khả năng nông sản.» Đánh thức đi với cái còn ẩn.
Đúng: «Chương trình có khả năng vẫn được lên sóng.» Sai: «Chương trình có tiềm năng vẫn được lên sóng.» Việc chưa xảy ra thì dùng khả năng.4
Đúng: «Mục tiêu này có khả năng thực hiện.»1 Sai: «Mục tiêu này có tiềm năng thực hiện.» Câu đúng nói tới tính khả thi.
Đúng: «Khai thác tiềm năng điện gió ngoài khơi.» Sai: «Khai thác khả năng điện gió ngoài khơi.» Khai thác đi với tiềm năng.
Đúng: «Tổng tiềm năng kỹ thuật điện gió trên bờ là con số ước tính.» Sai: «Tổng khả năng kỹ thuật điện gió trên bờ là con số ước tính.» Con số ấy là tài nguyên ước tính, không phải mức đã làm được.
Đúng: «Bé có khả năng gây cháy.» Sai: «Bé có tiềm năng gây cháy.» Năng lực ấy đã bộc lộ và được ghi nhận, không phải phần còn ẩn chờ khai thác.
Mẹo nhớ nhanh
Nhìn động từ đứng trước là đoán được từ cần dùng. Tiềm năng đi với đánh thức, khai thác, phát huy, khai phá. Khả năng đi với có, cao, thấp, chưa chắc chắn. «Đánh thức khả năng» nghe sai; «có tiềm năng bị hủy» cũng sai.
Mẹo thứ hai dựa vào chữ «tiềm»: tiềm là còn nằm kín, chưa lộ. Nếu thứ đang nói đã bộc lộ và người ngoài thấy được, dùng khả năng. Nếu phải đào, phải mở, phải đầu tư mới thấy, dùng tiềm năng.
Một cách thử khác: đổi chỗ hai từ rồi đọc lên. «Có khả năng mưa chiều nay» mà viết thành «có tiềm năng mưa chiều nay» là thấy sai ngay, vì mưa đâu phải nguồn lực ai đó chờ khai thác. Câu nào đổi mà vẫn xuôi thì hai từ đang bị dùng lẫn.
Các cặp từ dễ nhầm khác
Năng lực và khả năng hay bị dùng lẫn. Năng lực là sức làm việc nói chung, còn khả năng thường gắn với một việc cụ thể: khả năng lãnh đạo, khả năng nấu nướng.
Khách hàng tiềm năng và khách hàng mục tiêu là cặp của nghề bán hàng. Khách hàng tiềm năng là người có thể mua nhưng chưa mua; khách hàng mục tiêu là nhóm mà kế hoạch bán hàng nhắm tới.
Năng lượng tiềm năng trong vật lý là năng lượng lưu trữ theo vị trí của vật trong trường lực.3 Đừng đọc cụm này theo nghĩa «nguồn năng lượng chưa khai thác», vì hai nghĩa khác hẳn nhau.

Nhớ nhanh
Còn phân vân với một từ khác ngoài hai từ này, bạn dán đoạn văn vào ô Kiểm tra chính tả để soát nhanh.
- Khả năng: sức đã có hoặc việc có thể xảy ra, đi với có, có thể, cao, thấp.
- Tiềm năng: phần còn ẩn, chưa khai thác, đi với đánh thức, khai thác, phát huy.
- Cả hai đều đúng chính tả; sai là đặt sai nghĩa trong câu.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.
Nguồn tham khảo
- 3 năng lực chứng minh khả năng lãnh đạo (cafebiz.vn) ↩a ↩b ↩c ↩d ↩e ↩f
- Quiz: Bạn có khả năng nhìn thấy tiềm năng ở người khác? (cuoi.tuoitre.vn)
- Năng lượng (Wikipedia) ↩a ↩b
- Quan hệ giữa khả năng và hiện thực (Wikipedia) ↩a ↩b