Kem chống nắng là gì mà thoa hoài da vẫn sạm

Một tấm ảnh từng đăng trên Tạp chí Y học New England khiến nhiều người giật mình: khuôn mặt một người chia làm hai nửa khác hẳn nhau, một bên nhăn nheo, sần sùi như da cụ già, bên kia vẫn căng, sau gần ba mươi năm tiếp xúc nắng mỗi ngày chỉ một bên mặt. Nguyên nhân nằm ở thứ ánh sáng tưởng như vô hại len qua cửa kính xe.

Ai chăm da cũng nhắc tới kem chống nắng trước tiên. Sản phẩm này bôi ngoài da dạng kem, xịt hoặc gel, có nhiệm vụ hấp thụ hoặc phản xạ tia cực tím UVA và UVB từ mặt trời, từ đó hạn chế cháy nắng, sạm nám và giảm nguy cơ ung thư da. Muốn nó phát huy tác dụng, bạn cần đọc hiểu hai chỉ số SPF và PA, chọn đúng loại và thoa đủ lượng.

Chống nắng không phải việc theo mùa

Rất nhiều người cất kem chống nắng vào ngăn kéo khi trời chuyển mưa, chỉ mang ra dùng vào những ngày nắng gắt giữa hè. Cách hiểu này sai ở chỗ tia cực tím không biến mất theo thời tiết. Khoảng 95% tia tử ngoại chạm tới mặt đất là tia UVA, loại tia xuyên qua được mây, cửa kính, thậm chí tường gạch. Nghĩa là ngày mưa râm, da vẫn chịu tác động đều đặn.

Nhân viên văn phòng ngồi làm việc cạnh cửa kính lớn cả ngày, tưởng mình không cần chống nắng vì hầu như không ra ngoài, thực ra vẫn để tia UVA tác động lên da từ sáng tới chiều. Trong nhà còn có thêm một nguồn ít ai để ý: ánh sáng xanh, phần ánh sáng nhìn thấy được có bước sóng 450 đến 495 nanomet, phát ra từ TV, laptop, điện thoại, đèn LED và đèn huỳnh quang, với mặt trời là nguồn chính.

Theo bác sĩ da liễu David Kim, ánh sáng xanh tạo ra các gốc tự do gây oxy hóa, dẫn tới lão hóa sớm, nếp nhăn và sắc tố không đồng đều, tuy mức hại không nặng bằng tia UV từ mặt trời.

Vì thế, chống nắng cho da là bước chăm da hằng ngày, ngang với rửa mặt hay dưỡng ẩm, chứ không phải thói quen theo mùa.

Cần nhớ thêm rằng bộ lọc trong kem chống nắng chủ yếu bảo vệ da khỏi UVA và UVB chứ không phải ánh sáng nhìn thấy được.^{1111 Kem chống nắng chống ánh sáng xanh có thực sự cần thiết? (phunusuckhoe.giadinhonline.vn)} Ngồi nhiều trước màn hình vẫn cần hạn chế thời gian tiếp xúc và che chắn hợp lý. Thoa kem đều đặn mỗi ngày mới giữ được hiệu quả ổn định; thoa ngắt quãng thì da vẫn tích lũy tổn thương qua từng đợt nắng bỏ qua.

Tia UVA và tia UVB

Ánh nắng mang tới ba loại tia cực tím, nhưng chỉ hai loại cần lo. Tia UVC có năng lượng mạnh nhất trong cả ba, may mắn là bị tầng ozone chặn lại và không chiếu xuống mặt đất, nên thường không phải yếu tố nguy cơ ung thư da.

Tia UVA có bước sóng dài từ 320 đến 400 nm, thấm sâu tới lớp hạ bì của da, làm tăng sinh sắc tố melanin gây thâm nám, đồng thời phá hủy collagen và elastin, hai protein giữ cho da căng mịn, từ đó hình thành nếp nhăn. Tia UVB có bước sóng ngắn hơn, từ 290 đến 320 nm, tác động trực tiếp lên DNA của tế bào da. Đây là loại tia khiến da đỏ rát, bong tróc sau một buổi đi nắng, và cũng là tia bị nhắc đến nhiều nhất mỗi khi nói về ung thư da.

Hai loại tia này còn hoạt động theo thời điểm khác nhau. Tia UV mạnh nhất trong ngày rơi vào khoảng từ 10 giờ sáng đến 4 giờ chiều, khi UVB hoành hành dưới nắng gắt; còn UVA vẫn hoạt động mạnh cả khi trời râm mát.

Tấm ảnh trên Tạp chí Y học New England là minh chứng rõ nhất cho sức tàn phá của tia UVA qua kính. Người trong ảnh là Edward McElligott, tài xế chạy xe suốt 28 năm, mỗi ngày từ 6 giờ sáng đến 3 giờ chiều, nửa mặt bên trái thường xuyên hứng nắng qua cửa sổ nên nhăn nheo, sần sùi, chảy xệ như da người 86 tuổi, trong khi nửa bên phải gần như bình thường. Ông mất đến 15 năm mới nhận ra sự chênh lệch giữa hai bên mặt. Các chuyên gia da liễu gọi tình trạng này là dermatoheliosis, thoái hóa da do tiếp xúc lâu dài với tia UVA và UVB.^{1212 Ánh nắng mặt trời hủy hoại làn da của tài xế như thế nào? (vovgiaothong.vn)}

UVA không gây cảm giác cháy rát tức thời nên dễ bị coi nhẹ, nhưng lại nguy hiểm hơn về lâu dài: tác động sâu vào tế bào, gây lão hóa, nám và có thể dẫn tới ung thư da.

SPF là gì

SPF là chỉ số thể hiện khả năng bảo vệ da khỏi tia UVB. Con số này cho biết da mất bao lâu để bắt đầu ửng đỏ khi có thoa kem so với khi không thoa.^{11 4 sai lầm khi sử dụng kem chống nắng (vnexpress.net)}

Theo cách hiểu phổ biến, SPF 15 chặn khoảng 93% tia UVB, SPF 30 chặn 97%, SPF 50 chặn 98%. Một cách nhìn khác là lấy chỉ số nhân 10 để ra số phút bảo vệ trong điều kiện hoàn hảo, chẳng hạn SPF 30 tương đương 300 phút. Tuy nhiên cách tính này chỉ mang tính tương đối vì mồ hôi, môi trường và cường độ ánh sáng thực tế luôn làm giảm hiệu quả.

Điểm cần nhớ là SPF cao hơn không có nghĩa tác dụng gấp đôi hay giữ lâu hơn.^{11 4 sai lầm khi sử dụng kem chống nắng (vnexpress.net)}

Nhiều người thấy kem SPF 100 liền cho rằng nó tốt gấp đôi kem SPF 50, trong khi tỷ lệ tia bị chặn chỉ nhích từ 98% lên một chút, không đáng kể. SPF 30 trở lên đã chống được khoảng 90% tác hại của tia cực tím, mức đủ dùng cho phần lớn ngày thường.^{11 4 sai lầm khi sử dụng kem chống nắng (vnexpress.net)}

Chỉ số SPF chỉ nói về UVB, không phản ánh mức bảo vệ khỏi UVA, nên đừng chọn kem chỉ dựa vào con số này.

Đọc thêm: Kem chống nắng phổ rộng là gì? Nhận biết và thoa đúng cách

PA và kem phổ rộng

PA là chỉ số đo khả năng bảo vệ da khỏi tia UVA, do Hiệp hội Mỹ phẩm Nhật Bản công bố và ghi trên bao bì bằng các dấu cộng.^{99 Kem chống nắng chỉ số SPF/PA bao nhiêu là tốt? (vinmec.com)} Thang này chia rõ từng mức: PA+ bảo vệ khoảng 40 đến 50% tia UVA, PA++ đạt 60 đến 70%, PA+++ trên 90% và PA++++ lên tới trên 95%. Nhiều người tưởng PA+++ đã là mức mạnh nhất, thực ra vẫn còn PA++++ phía trên.

Vì SPF không đo được mức chống UVA, người mua cần nhìn thêm dấu PA hoặc các cụm Broad Spectrum, Full Spectrum trên nhãn, vốn cho biết sản phẩm bảo vệ được cả hai loại tia. Ở châu Âu, cơ quan quản lý yêu cầu mỗi kem chống nắng phải có khả năng chống UVA ít nhất bằng một phần ba khả năng chống UVB.

Nếu sản phẩm không ghi chỉ số PA, một cách kiểm tra khác là đọc bảng thành phần. Theo Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ, hiện chỉ có hai thành phần được công nhận mang lại khả năng chống tia UVA là avobenzone trong kem hóa học và kẽm oxide trong kem vật lý.

Ai mua kem ghi SPF 50 mà không hề có chỉ số PA, dùng cả mùa hè vẫn thấy da sạm dần, nguyên nhân chính là tia UVA chưa hề được che. Khi chọn sản phẩm, hai chỉ số cần đi cùng nhau, thiếu một bên là lỗ hổng. Bác sĩ da liễu Trình Ngô Bỉnh khuyên dùng kem SPF 30 trở lên và chống được cả UVA, UVB bất kể lúc nào tiếp xúc ánh sáng mặt trời.^{66 Tia cực tím tại Sài Gòn đang ở mức 'cực kỳ nguy hại cho da' (dansinh.dantri.com.vn)}

Kem chống nắng vật lý và hóa học

Kem chống nắng là gì đã rõ; trên kệ hàng, sản phẩm này còn chia thành hai loại chính. Kem vật lý chứa hai hoạt chất Titanium Dioxide và Zinc Oxide, hoạt động bằng cách phản xạ tia UV khỏi bề mặt da. Ưu điểm là lành tính, chặn tia hiệu quả và cho phép ra ngoài ngay sau khi thoa, không cần chờ thấm. Nhược điểm là dễ để lại vệt trắng trên mặt và trôi khi đổ mồ hôi.^{22 5 cách sử dụng kem chống nắng bảo vệ da tối ưu • Hello Bacsi (hellobacsi.com)}

Kem hóa học hoạt động ngược lại: hấp thụ tia UV, chuyển hóa thành nhiệt để cơ thể đào thải.^{22 5 cách sử dụng kem chống nắng bảo vệ da tối ưu • Hello Bacsi (hellobacsi.com)} Kết cấu mỏng nhẹ, không vệt trắng, ít trôi khi mồ hôi đổ, phù hợp với người da dầu hay vận động ngoài trời. Trên nhãn, các thành phần hóa học thường gặp gồm Oxybenzone, Avobenzone, Octisalate, Octocrylene, Homosalate và Octinoxate, nên đọc được bảng này là nhận ra ngay loại kem mình đang cầm.

Loại hóa học có một điểm yếu riêng: avobenzone mất dần hiệu quả khi tiếp xúc ánh nắng, khiến kem kém bền và cần thoa lại sau hai tiếng. Ngoài ra, dòng này cần 15 đến 30 phút để phát huy tác dụng, có thể gây cay mắt và kích ứng với da nhạy cảm.^{22 5 cách sử dụng kem chống nắng bảo vệ da tối ưu • Hello Bacsi (hellobacsi.com)} Thị trường còn có loại lai kết hợp cả cơ chế vật lý lẫn hóa học để lấy ưu điểm của mỗi bên.

Người có làn da dễ kích ứng nên ưu tiên dòng vật lý, còn ai cần lớp nền mỏng thoáng thì hóa học thường hợp hơn; thử trên một vùng da nhỏ trước khi dùng toàn mặt vẫn là bước nên làm với cả hai loại.

Đọc thêm: Chọn kem nền không bóng nhờn mùa hè cho da hỗn hợp

Thoa đủ và thoa lại đúng lúc

Lượng kem khuyến nghị là 2 miligam trên mỗi centimet vuông da. Riêng mặt và cổ cần khoảng 1 đến 1,2 gam, tương đương gần một phần tư thìa cà phê; cách ước nhanh là bôi hai dải kem chạy dọc ngón trỏ và ngón giữa. Toàn thân cần tới khoảng 29,5 ml cho một lần thoa.^{22 5 cách sử dụng kem chống nắng bảo vệ da tối ưu • Hello Bacsi (hellobacsi.com)}

Về nhịp thoa lại, quy định chung là ít nhất mỗi hai giờ một lần, vì mồ hôi, cọ xát và ánh sáng mạnh khiến lớp kem suy giảm nhanh hơn con số ghi trên nhãn. Với kem hóa học, nên thoa trước khi ra ngoài 15 đến 30 phút để da kịp hấp thụ.

Đi bơi cần lưu ý riêng. Không loại kem nào chống thấm nước 100%, kem ghi nhãn chống nước thường giữ hiệu quả tới 80 phút, với nhiều sản phẩm chỉ duy trì trong khoảng 40 đến 80 phút tùy hướng dẫn của nhà sản xuất. Vì thế cần bôi lại ngay sau khi bơi hoặc bất kỳ hoạt động dưới nước nào, thay vì đợi đến mốc hai tiếng.^{1010 Hướng dẫn cách bôi kem chống nắng (vinmec.com)}

Đi biển mà chỉ thoa kem một lần lúc sáng rồi tin vào dòng chữ chống nước trên hộp, đến trưa lớp kem đã trôi từ lâu và da bắt đầu bỏng rát. Việc thoa lại đúng lúc quan trọng không kém việc chọn đúng sản phẩm.

Vì sao da vẫn đen sạm

Câu hỏi hay gặp nhất của người mới chăm da là bôi kem đều đặn mà da vẫn sạm đi. Nguyên nhân thường nằm ở bốn chỗ: thoa quá ít, quên thoa lại sau hai giờ, chọn sản phẩm chỉ có SPF mà thiếu chỉ số PA, và tâm lý ngày râm mát thì bỏ qua trong khi UVA vẫn hoạt động mạnh.

Một lớp kem mỏng dính không đạt lượng 2 mg trên mỗi cm vuông thì mức bảo vệ thực tế thấp hơn hẳn con số trên nhãn; lớp kem buổi sáng cũng cạn dần qua trưa và chiều nếu không thoa lại. Tia UVA thiếu PA vẫn xuyên vào da mỗi ngày và tích tụ thành vết sạm, kể cả khi trời không nắng gắt.

Sinh viên nào thoa mỗi sáng một lớp kem rất mỏng trước khi đi học, không thoa lại cả ngày và dùng loại không có PA, hết hè da vẫn sạm hơn.

Cả bốn lỗi ghép lại cho ra kết quả ấy.

Lạm dụng và lưu ý an toàn

SPF quá cao không phải lúc nào cũng tốt. Kem có SPF cao thường tập trung chống UVB hơn là UVA, thời gian chống nắng của SPF trên 60 không hơn SPF 50 là bao, nhưng lớp kem lưu trên da lâu hơn, dễ bít lỗ chân lông và gây tổn thương.^{99 Kem chống nắng chỉ số SPF/PA bao nhiêu là tốt? (vinmec.com)} ThS.BS da liễu Vũ Thị Thơm khuyên không chọn SPF trên 60 trừ khi da quá nhạy cảm với ánh sáng hoặc phải phơi nắng trực tiếp giữa trưa trong thời gian dài. Còn bác sĩ Đỗ Thị Kim Anh của Bệnh viện Đại học Y Hà Nội khuyến cáo sản phẩm nên dùng hằng ngày là loại quang phổ rộng, SPF tối thiểu 30 và PA++ trở lên, thoa mỗi ngày kể cả khi không ra ngoài.

Đã có trường hợp đáng nhớ: một cô gái 20 tuổi ở Chiết Giang, Trung Quốc dùng kem SPF50 quanh năm, tránh nắng tuyệt đối đến mức thiếu vitamin D và gãy 10 xương sườn. Chống nắng cần cân bằng, không phải né mọi tia nắng.

Theo hướng dẫn của Vinmec, SPF dưới 30 không mang lại hiệu quả như mong đợi; da đang mụn viêm sưng chỉ nên dùng SPF 15 đến 30 để tránh kích ứng; mức SPF 60 đến 100 dành cho trường hợp đặc biệt như da đang điều trị nám hoặc dị ứng với ánh nắng. Mức khuyến nghị vì thế thay đổi theo tình trạng da, không có một con số chung cho tất cả.

Hai điều cuối cùng cần nhớ: kem chống nắng đã quá hạn mất tác dụng, đừng tiếc phần còn lại. Và khi da xuất hiện mụn viêm nặng, nám lan rộng hay bất thường kéo dài, việc gặp bác sĩ da liễu để được thăm khám vẫn là bước đầu tiên, trước mọi thay đổi về sản phẩm.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Nguồn tham khảo

• 4 sai lầm khi sử dụng kem chống nắng (vnexpress.net) ↩^a ↩^b ↩^c
• 5 cách sử dụng kem chống nắng bảo vệ da tối ưu • Hello Bacsi (hellobacsi.com) ↩^a ↩^b ↩^c ↩^d
• Bạn bôi kem chống nắng đã đúng cách chưa? (suckhoedoisong.vn)
• Những lầm tưởng tai hại về kem chống nắng (vietnamnet.vn)
• Bức xạ tia cực tím UV là gì? (bvnguyentriphuong.com.vn)
• Tia cực tím tại Sài Gòn đang ở mức 'cực kỳ nguy hại cho da' (dansinh.dantri.com.vn) ↩
• Kem chống nắng không phải cứ càng bôi nhiều thì càng tốt, đâu mới là cách dùng loại kem này chuẩn xác? (dansinh.dantri.com.vn)
• Kem chống nắng hóa học là gì ? (vinmec.com)
• Kem chống nắng chỉ số SPF/PA bao nhiêu là tốt? (vinmec.com) ↩^a ↩^b
• Hướng dẫn cách bôi kem chống nắng (vinmec.com) ↩
• Kem chống nắng chống ánh sáng xanh có thực sự cần thiết? (phunusuckhoe.giadinhonline.vn) ↩
• Ánh nắng mặt trời hủy hoại làn da của tài xế như thế nào? (vovgiaothong.vn) ↩

Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn chuyên môn.