Chúc Mừng Năm Mới

Đếm ngược Tết còn 75 ngày (mở trong thẻ mới)

Chính tả

Giỗ hay dỗ: từ nào chính xác?

Viết thiệp mời đám giỗ hay nhắn tin nhắc cả họ về ngày giỗ, không ít người dừng lại ở một chữ: giỗ hay dỗ. Hai từ này đều có thật trong tiếng Việt nhưng mỗi từ một nghĩa, và chọn đúng chữ nào quyết định tấm thiệp của bạn đọc có xuôi hay không.

Xem đếm ngược còn 144 ngày đến Giỗ Tổ Hùng Vương

8 phút đọc

Viết thiệp mời đám giỗ hay nhắn tin nhắc cả họ về ngày giỗ ông bà, không ít người dừng lại ở một chữ: giỗ hay dỗ. Có người viết lẫn cả hai trong cùng một tấm thiệp, phần trên ghi “đám giỗ”, mẩu tin phía dưới lại thành “ngày dỗ”.

Gốc của chuyện này nằm ở tai trước khi nằm ở tay. Âm d và âm gi ở nhiều nơi được đọc gần như nhau, nên nghe câu nào cũng thấy hợp cả hai chữ. Người quen nghe âm nào thì khi viết hay theo âm ấy. Bài này trả lời thẳng: chữ nào dùng cho chuyện nhang đèn, chữ nào dùng khi dỗ trẻ nín, rồi giải nghĩa ngày giỗ và chỉ cách kiểm tra lại trước khi gửi thiệp.

Ngày giỗ hay ngày dỗ: từ nào đúng

Cả “giỗ” và “dỗ” đều là từ có thật trong tiếng Việt, nhưng khác nghĩa và không thể thay cho nhau. Với buổi lễ tưởng nhớ người đã mất, cách viết đúng là “ngày giỗ”. “Dỗ” chỉ đúng khi nói về việc làm cho ai đó nguôi đi, như trong cụm “dỗ dành”. “Dỗ dành” là nói ngọt, xoa dịu và động viên để tâm trạng người khác tốt hơn. Nghĩa ấy rộng hơn chuyện dỗ em bé nín khóc: người lớn cũng cần được dỗ, nhất là lúc căng thẳng hay vừa trải qua một chuyện buồn. Câu đúng kiểu này: “Chị dỗ mãi cô em họ mới chịu nguôi chuyện thi trượt”.

Ở chiều ngược lại, viết đúng là “dỗ dành”, không viết “giỗ dành”. Cách viết sai ấy xuất hiện một phần do giao thoa văn hóa người Hoa cùng với ngữ âm vùng miền. Cách nói cũng khác nhau giữa các miền: ở miền Bắc, “giỗ dành” là cách nói quen hơn; ở miền Nam, nhất là miền Tây, “dỗ dành” phổ biến hơn. Sự khác biệt ấy giải thích vì sao cùng một câu mà người nơi này thấy lạ tai, người nơi khác lại thấy bình thường.

Với chuyện giỗ chạp, các cụm đúng lần lượt là “ngày giỗ”, “đám giỗ”, “cúng giỗ”, “ăn giỗ”, “làm giỗ”. Thay chữ “giỗ” bằng “dỗ” ở những chỗ này đều sai. Chưa có nguồn nào đếm được tần suất những lỗi này trên mạng, nhưng cả nhóm rơi vào cùng một quy luật: lấy chữ của nghĩa này đặt vào chỗ của nghĩa kia.

Tám cặp câu dưới đây đủ để thấy chỗ đứng của từng chữ. Đúng: “Thứ bảy này cả họ về quê cúng giỗ ông cố.” Sai: “Thứ bảy này cả họ về quê cúng dỗ ông cố.” Đúng: “Thiệp mời đám giỗ ghi rõ giờ và nơi làm lễ.” Sai: “Thiệp mời đám dỗ ghi rõ giờ và nơi làm lễ.” Đúng: “Ngày giỗ bà, cả nhà tụ họp đủ trong một căn bếp.” Sai: “Ngày dỗ bà, cả nhà tụ họp đủ trong một căn bếp.” Đúng: “Anh ấy rất biết dỗ dành con gái nhỏ mỗi lần bé khóc.” Sai: “Anh ấy rất biết giỗ dành con gái nhỏ mỗi lần bé khóc.” Đúng: “Bà dỗ cháu ngủ trưa, ru mãi mới được một giấc.” Sai: “Bà giỗ cháu ngủ trưa, ru mãi mới được một giấc.” Đúng: “Cuối tuần tôi về ăn giỗ họ bên ngoại.” Sai: “Cuối tuần tôi về ăn dỗ họ bên ngoại.” Đúng: “Giỗ Tổ Hùng Vương là ngày nghỉ lễ của cả nước.”1 Sai: “Dỗ Tổ Hùng Vương là ngày nghỉ lễ của cả nước.” Đúng: “Mẹ dỗ mãi bé mới chịu ngủ trưa.” Sai: “Mẹ giỗ mãi bé mới chịu ngủ trưa.”

Cách nhớ dễ nhất là gắn mỗi chữ với một nhóm từ. “Giỗ” luôn đi với lễ: đám giỗ, cúng giỗ, ăn giỗ, làm giỗ, Giỗ Tổ. “Dỗ” luôn đi với lời: dỗ dành, dỗ ngon dỗ ngọt, dỗ cho bé nín. Gặp chỗ nghi ngờ, tự hỏi câu đó nói về ai. Nếu là chuyện nhang đèn, mâm cỗ, họ hàng tụ họp thì viết “giỗ”. Nếu là người đang khóc, đang giận, đang khó ngủ thì viết “dỗ”. Muốn chắc hơn, nắm quy tắc phân biệt d, gi và r. Các hướng dẫn chính tả tiếng Việt xếp ba phụ âm đầu này vào cùng một nhóm vì khi nói chúng dễ lẫn vào nhau; muốn phân biệt phải dựa vào nghĩa của từ và những từ đi kèm. Trang có bài riêng về nhóm này tại Phân biệt d, gi và r.

Viết xong thiệp hay tin nhắn, dán câu văn vào ô Kiểm tra chính tả của nền tảng để rà lại các cặp từ dễ nhầm trước khi gửi. Muốn đọc thêm trường hợp khác, xem các bài trong chuyên mục Chính tả. Khi soát thiệp, đừng chỉ nhìn chữ “giỗ”. Thiệp mời thường sai thêm dấu hỏi với dấu ngã, chữ “s” với “x”, tên riêng viết hoa không đều. Có những mẹo khắc phục lỗi chính tả tiếng Việt được tổng hợp lại, dùng được cho cả nhóm lỗi d, gi, r lẫn các lỗi vừa nêu. Cách chắc ăn nhất là đọc thành tiếng một lượt, rồi tra lại đúng những từ mình còn lấn cấn.

Ngày giỗ nghĩa là gì

“Giỗ” chỉ một buổi lễ, một nghi thức theo phong tục nhằm tưởng nhớ những người đã qua đời.2 Ngày giỗ là ngày kỷ niệm ngày người mất qua đời, tính theo âm lịch.2 Riêng người Công giáo Việt Nam thường làm giỗ theo dương lịch.2

Ý nghĩa nằm ở hai phía. Với người đã khuất, đó là tấm lòng thủy chung, thương xót của người đang sống, là đạo hiếu với tổ tiên.2 Với người còn lại, đó là dịp nhắc con cháu nhớ về những người đi trước. Ngày giỗ còn gắn kết tình cảm các thành viên trong cùng gia đình, dòng họ, đôi khi cả những người cùng một nghề.2

Cách làm giỗ mỗi nhà mỗi khác. Nhà giàu tổ chức linh đình, mời người thân trong họ cùng bạn bè gần xa.2 Nhà ít điều kiện thì một mâm lễ giản dị với quả trứng, đĩa muối, ba nén nhang, đôi nến cũng đã đủ lòng thành kính.2 Khách quen của người quá cố nếu còn lưu luyến thì cứ đến dự theo ngày định sẵn, không cần thiệp mời như tiệc cưới hay lễ mừng.2

Phép tắc xưa cũng giới hạn số đời được cúng. Theo sách Thọ Mai Gia Lễ, việc cúng giỗ chỉ thực hiện trong 5 đời theo phép “Ngũ đại đồng đường”.2 Đến đời thứ 6, người chịu trách nhiệm mang “thần chủ” của cụ 6 đời đi chôn, không thờ cúng nữa.2 Ngày nay nhiều gia đình không giữ đúng phép ấy, nhưng hiểu nó vẫn giúp bạn biết vì sao ông bà mình chỉ lo giỗ vài đời gần.

Ngày giỗ lớn nhất của cả nước là Giỗ Tổ Hùng Vương, vào mùng 10 tháng 3 âm lịch hằng năm.3 Lễ tổ chức tại Đền Hùng ở thành phố Việt Trì, tỉnh Phú Thọ, và được tôn xưng là ngày Quốc giỗ.3 Năm 1917, Bộ Lễ triều Khải Định gửi công văn quy định tỉnh Phú Thọ cử hành quốc lễ vào mùng 10 tháng 3 âm lịch hằng năm.3

Từ năm 2007, người lao động được nghỉ làm việc, hưởng nguyên lương trong ngày Giỗ Tổ theo Bộ luật Lao động 2019. Năm 2026, Giỗ Tổ rơi vào chủ nhật 26/4 dương lịch, nên được nghỉ bù vào thứ hai 27/4. Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ được UNESCO ghi danh Di sản Văn hóa Phi vật thể Đại diện của Nhân loại từ năm 2012.3

Nghề nghiệp cũng có giỗ riêng. Ngày 12 tháng 8 âm lịch là ngày giỗ Tổ sân khấu; từ năm 2011, theo Quyết định số 13/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ, ngày này trở thành Ngày Sân khấu Việt Nam.

Muốn biết chính xác ngày giỗ đầu, giỗ hết và giỗ thường từng năm, dùng công cụ Tính ngày giỗ hằng năm theo âm lịch. Nhập ngày mất theo âm hoặc dương lịch, công cụ hiện ra thứ, ngày dương, ngày âm và lần giỗ tới, kèm tệp thêm vào lịch. Ngày mất không bị gửi đi đâu, mọi phép tính chạy ngay trên máy. Giỗ là phong tục, các nơi làm khác nhau, nên công cụ ghi rõ cách tính đã dùng và cho chọn cách khác.

Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Một người phụ nữ lớn tuổi ngồi quay lưng bên bàn gỗ dài, trước mặt có xấp giấy hồng, hai phong bì đỏ, ấm trà và hai chén nhỏ
Một người phụ nữ lớn tuổi ngồi quay lưng bên bàn gỗ dài, trước mặt có xấp giấy hồng, hai phong bì đỏ, ấm trà và hai chén nhỏ, nắng chiều chiếu nghiêng.

Các cặp dễ nhầm khác cùng nhóm

Những cặp dưới đây cùng nằm trong nhóm d, gi, r nên hay bị viết lẫn. Mỗi dòng là một cặp, kèm cách viết đúng và một lý do ngắn.

Dỗ dành hay dỗ giành: viết là “dỗ dành”. “Dành” là để dành, chia phần; “giành” là tranh lấy phần hơn.

Cúng giỗ hay cúng dỗ: viết là “cúng giỗ”. Đây là lễ tưởng nhớ, không phải hành động dỗ ai.

Ngày giỗ hay ngày dỗ: viết là “ngày giỗ”. Đây là cặp hay bị viết lẫn nhất trên thiệp mời và tin nhắn trong họ.

Dành hay giành: “dành” là để riêng, dành dụm, dành thời gian; “giành” là tranh lấy, giành giải, giành phần. Hai chữ khác nghĩa hẳn, không thể thay cho nhau.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Nhúng đồng hồ đếm ngược đến Giỗ Tổ Hùng Vương vào trang của bạn. Miễn phí, chỉ cần sao chép một đoạn mã, dùng được trên mọi trang web.

Nguồn tham khảo

Kiểm tra chính tả

Kiểm tra chính tả tiếng Việt

Xem thêm trong mục Chính tả

chucmungnammoi.com