Giải trí
Hai lối giải câu đố dân gian và sáu quy luật điền số kèm đáp án
Game Giải câu đố khuyến cáo không nên chơi quá 180 phút một ngày vì ảnh hưởng xấu đến sức khỏe, và đúng là nên làm vậy, vì câu đố dân gian Việt Nam hấp dẫn đến mức dễ chơi quên giờ. Sáu câu điền số trong bộ này có đáp án lần lượt là 39, 21, 8, 19, 63 và 26.
Câu đố dân gian có một bộ số học kỳ lạ: sáu câu điền số chia ba mức độ, trong đó có câu dùng chính các chữ số của số pi xấp xỉ 3,1415926535 để cộng dần. Đáp án sáu câu lần lượt là 39, 21, 8, 19, 63 và 26. Ai giải được cả sáu câu coi như đã qua lớp căn bản của trò chơi trí tuệ này.
Muốn giải câu đố vui dân gian Việt Nam có đáp án kèm theo, cách làm là chọn bộ câu đố theo chủ đề và độ khó tăng dần. Sau đó nắm hai lối chơi kinh điển rồi luyện từng dạng: đố chữ, đố số, đố tranh. Thuần thục rồi mới mang bộ câu đố ấy ra thi cùng bạn bè, gia đình.
Câu đố dân gian là gì
Câu đố là câu hỏi hay cụm từ mang hai nghĩa hoặc nghĩa ẩn, được nêu ra để thử thách người khác tìm lời giải.3 Người ta chia nó thành hai dạng lớn: dạng bí ẩn dùng ẩn dụ, đòi hỏi tư duy sáng tạo, và dạng câu hỏi hóc búa dựa trên cách nói chế giễu.3
Trong kho tàng văn học dân gian Việt Nam, câu đố là một thể loại chính thức, đứng cạnh sử thi, truyền thuyết, thần thoại, cổ tích, ngụ ngôn, truyện cười, tục ngữ, ca dao, vè và chèo.2 Người xưa sáng tạo câu đố bằng cách tìm nét đặc trưng và chức năng của từng sự vật rồi phản ánh qua so sánh, hình tượng hóa, tức là nói chệch đi thay vì gọi thẳng tên.1
Căn cứ hình thức diễn tả, câu đố chia làm hai loại: câu đố chính hiệu và câu đố vay mượn.1 Căn cứ đối tượng phản ánh, lại chia thành loại thuộc tự nhiên và loại thuộc văn hóa.1 Câu đố ra đời từ thời cổ đại, gắn với lối nói so sánh gián tiếp rất phổ biến của người xưa, cũng như giai đoạn nhiều sự vật quanh họ chưa có tên gọi.1
Điều đáng quý là câu đố còn hơn một trò chơi. Nội dung của nó chứa đựng tri thức thực tiễn về thế giới xung quanh, phần lớn gắn với sinh hoạt thường ngày của người dân.1 Có đáp án kèm theo, câu đố thành tài liệu học và dạy hữu dụng ở nhà, ở trường cũng như trong các sinh hoạt cộng đồng.
Bước 1: Chuẩn bị bộ câu đố
Việc đầu tiên của người mới là chọn cho mình một bộ câu đố có đáp án, thay vì đọc loạt câu hỏi rồi phải lục lọi lời giải ở chỗ khác. Câu đố về đồ vật vốn là cách dạy trẻ quan sát và liên tưởng mà ông cha truyền lại, giúp trí não trẻ em suy nghĩ qua hình tượng. Trong khi đó, những câu có vần có điệu lại giúp trẻ rèn tư duy, phán đoán logic và tìm hiểu thế giới xung quanh một cách sinh động.
Bộ câu đố nên xếp theo chủ đề, mỗi chủ đề một nhóm, để người chơi dễ nhận ra mạch liên tưởng.
Chủ đề con vật là nhóm giàu nhất và gần gũi nhất. Nhiều câu trong nhóm này phản ánh đời sống nông thôn, sự gần gũi với thiên nhiên và cả bài học đạo đức qua hình ảnh gà, chó, cá. Ví dụ câu “Lông vằn, lông vện, mắt xanh / Dáng đi uyển chuyển nhe nanh tìm mồi / Thỏ, nai gặp phải... hỡi ôi / Muôn thú khiếp sợ tôn ngôi chúa rừng” có đáp án là con hổ. Câu “Con gì vốn rất hiền lành / Xưa được cô Tấm dỗ dành nuôi cơm” đáp án là cá bống. Câu “Trông xa tưởng là mèo / Lại gần hóa ra chim / Ban ngày ngủ lim dim / Ban đêm lùng bắt chuột” đáp án là cú mèo.
Ngoài ra còn những câu ngắn gọn mà oái oăm: “Vừa bằng quả mướp, ăn cướp cà làng” là con chuột; “Mình bằng hạt gạo / Mỏ bằng hạt kê / Hỏi đi đâu về / Đi làm thợ mộc” là con mọt; “Khi đi đội cả nhà đi / Khi về đóng cửa từ bi mà nằm” là con ốc. Câu “Thân em đầu chuột mình chim / Ngày treo chân ngủ, đêm bay tìm mồi” tả con vật đầu nhỏ như chuột, mình mềm như chim, ban ngày treo chân ngủ, ban đêm bay đi tìm mồi; đáp án là con dơi. Câu “Con gì ăn no, bụng to mắt híp / Mồm kêu ụt ịt, nằm thở phì phò” đáp án là con heo.
Khi chọn bộ, nên sắp độ khó tăng dần: mở đầu bằng các câu có vần rõ, hình ảnh dễ đoán như con kiến tha thức ăn về phòng khi trời mưa bão, sau đó mới đưa những câu cần xoay từ hay tính toán. Câu đố vui, đố mẹo mang tính hài hước, ẩn ý sáng tạo và trí tuệ, là cách rèn trí não nhanh nhẹn và mang lại tiếng cười trong các buổi họp mặt. Bộ càng có nhiều dạng khác nhau thì buổi chơi càng sinh khí.
Một bộ chuẩn cho buổi chơi đầu tiên nên có ba nhóm như sau:
- Nhóm câu đố có vần về con vật: dễ vào, hợp phần mở đầu.
- Nhóm đố mẹo, đố chữ: gây cười, hợp phần giữa buổi chơi.
- Nhóm đố số theo quy luật: hợp phần kết, phân thắng thua.
Bước 2: Giải câu đố bằng vần và hình
Giải câu đố dân gian có hai lối chính, ứng với hai phương thức nghệ thuật mà người xưa dùng khi sáng tác. Lối thứ nhất là ẩn dụ: người đố đưa những nét tương đồng về hình dáng, công dụng hay trạng thái của sự vật để gợi liên tưởng.1 Lối thứ hai là chữ bị chơi: dùng từ đồng âm dị nghĩa, đồng nghĩa dị âm, nói lái hay chiết tự để đánh lạc hướng người nghe.1
Nhận ra câu thuộc lối nào là đã đi được nửa đường. Với câu ẩn dụ, hãy đọc từng dòng và hỏi: dòng này tả bộ phận nào, công việc nào của sự vật. Câu “Không là thợ dệt / Không guồng quay tơ / Không học bao giờ / Chăng tơ bừa bãi” phủ định cả nghề dệt lẫn việc học, chỉ còn con nhện chăng tơ tự nhiên. Câu “Cá gì đầu bẹp có râu / Cả đời ẩn dưới bùn sâu kiếm mồi” tả một con cá có đầu dẹt, mọc râu, suốt đời lẩn dưới bùn; đáp án là cá trê.
Về lối chơi chữ, câu “Cá gì nuôi ở ao hồ / Thêm o vào cuối biết vồ chuột ngay” là câu đố vừa tả hình vừa đánh lừa: thêm chữ “o” vào cá mè thành cá mèo, loài mèo vốn biết vồ chuột. Câu “Đầu rồng đuôi phụng cánh tiên / Ngày năm bảy vợ, đêm về ngủ riêng” nghe sang trọng như chuyện vua chúa, nhưng “bảy vợ” chính là bảy con gà mái trong đàn, đáp án là con gà trống. Câu “Tám sào chống cạn hai nạng thì chống xiên / Con mắt láo liên cái đầu thì không có” tả bộ hài cốt của con cua bằng những từ nghe như câu châm biếm người đời.
Một dạng khác đòi hỏi bẻ nghĩa của từng chữ. Câu “Môn thể thao nào càng thắng càng thua?” từng xuất hiện trong chương trình Trạng Nguyên Nhí trên kênh VTV3 với bốn phương án: bơi lội, đấu vật, đua xe đạp và cầu lông. Đáp án là đua xe đạp. “Thắng” theo phương ngữ miền Nam, hay “phanh” theo phương ngữ miền Bắc, từ gốc tiếng Pháp “frein”, đều là thiết bị làm giảm chuyển động. Người đua mà phanh thì giảm tốc độ, càng phanh càng chậm, thế là thua.
Dạng hỏi hóc búa thì giải bằng cách bỏ lối suy nghĩ thông thường. Câu “Cái gì to bằng con voi nhưng chẳng nặng gram nào cả?” nghe như chuyện không thể, nhưng chỉ có cái bóng của con voi mới to bằng con voi mà không nặng gram nào. Câu “Con gì đôi cánh mỏng tang / Bay cao bay thấp báo rằng nắng mưa?” được nhiều trang giáo dục ghi thống nhất đáp án là con chuồn chuồn.
Cách luyện hiệu quả là giải chậm, đọc to câu đố để nghe vần và nhịp. Câu đố dân gian dùng các thể thơ truyền thống, có vần, có nhịp điệu, cô đúc và cân đối.1 Đọc to giúp tai bắt được những từ khóa mà mắt đọc lướt qua, ví dụ từ “phanh” trong câu đua xe đạp. Giải sai cũng không sao, vì mỗi lần soi đáp án là một lần học thêm lối nghĩ của người xưa.
Bước 3: Giải đố điền số theo quy luật
Bộ câu đố điền số gồm sáu câu chia ba mức độ mang tên Gà, Chim chích chòe và Đại bàng, khó dần theo thứ tự. Mỗi câu cho một dãy số với một chỗ trống, người chơi phải tìm số còn thiếu bằng cách nhận ra quy luật ẩn phía sau.
Sáu quy luật của bộ này riêng biệt nhau, không câu nào giống câu nào.
Câu thứ nhất cộng thêm số tăng dần với biên độ 1, tức mỗi bước cộng thêm một đơn vị so với bước trước; đáp án là 39. Câu thứ hai lấy số sau bằng tổng hai số đứng trước, đáp án là 21. Câu thứ ba cộng trừ xen kẽ theo kiểu +1, -2, +3, -4, +5, đáp án là 8. Câu thứ tư luân phiên thêm 1 và thêm bội số của 2 theo dãy 2, 4, 6, 8, đáp án là 19. Câu thứ năm cộng thêm bằng các số nguyên tố tăng dần, đáp án là 63. Câu thứ sáu khó nhất: số cộng thêm chính là các chữ số của số pi xấp xỉ 3,1415926535, đáp án là 26.
Mẹo giải dạng này là lấy hiệu hai số liền nhau trước, xem các số ấy tăng đều, xen kẽ hay trùng với một dãy quen thuộc nào không. Mức Đại bàng thường giấu quy luật ở một dãy số mà ai từng thuộc lòng vài chữ số thập phân của pi sẽ nhận ra ngay. Đây là phần phân thắng thua tốt nhất nếu đem ra thi, vì cùng một đề, có người giải nhanh, có người giải chậm.
Bước 4: Giải đố tranh quan sát
Đố tranh là dạng giải câu đố bằng mắt thay vì bằng tai: nhìn tranh vài chục giây rồi trả lời câu hỏi. Cách làm chia ba nhịp: tập trung quan sát từng người trong tranh, phân tích những chi tiết nhỏ, rồi mới suy luận đưa ra đáp án.
Chi tiết nhỏ mới là thứ quyết định. Dấu hiệu cho biết một người có con nhỏ gồm khuôn mặt thiếu ngủ, người xách ba lô hoặc túi chứa đồ trẻ em. Dấu hiệu nhà có trẻ còn thấy kẹo cao su dính trên tóc, vết bút màu vẽ bậy trên túi xách.
Tranh đố quen thuộc hỏi người nào không có con nhỏ có đáp án là người số 4, một nữ doanh nhân đang căng thẳng vì công việc. Bài học từ dạng này: đừng đoán theo cảm tính, hãy đếm và đối chiếu từng dấu hiệu với từng nhân vật trong tranh, chi tiết càng nhỏ càng đáng tin.
Bước 5: Tổ chức thi đố vui
Giải quen rồi, bạn có thể mang bộ câu đố ra thi cùng bạn bè hay gia đình. Nguyên tắc đầu tiên: tính điểm theo đội thay vì theo cá nhân. Bảng xếp hạng cá nhân chỉ thưởng cho người biết mọi thứ. Chia nhóm nhỏ biến buổi đố thành dịp để mọi người thảo luận, tranh luận và cùng quyết định câu trả lời.
Một cấu trúc vòng thi đáng tin cậy gồm ba phần: mở đầu bằng vài vòng chọn đáp án dễ để làm nóng không khí, chèn vòng ghép cặp hoặc phân loại vào giữa, rồi dùng câu hỏi sắp xếp đúng thứ tự làm bài cuối phân thắng thua. Theo đó, kết hợp nhiều dạng câu hỏi giúp duy trì sự chú ý của cả phòng.
Thứ tự chơi nên quyết định công bằng bằng vòng quay may mắn ghi sẵn tên các đội. Trong khi thi, nên hiển thị bảng xếp hạng sau mỗi vòng thay vì chỉ công bố ở cuối; cách này giúp các đội đang tụt lại tiếp tục cuộc chơi và tạo động lực cho đội dẫn đầu giữ vững phong độ.
Điều khiến ai cũng dám giơ tay là luật chơi không trừng phạt: trả lời sai trong trò chơi đố vui không mất gì, nên cả những thành viên trầm lặng vẫn tiếp tục tham gia. Mỗi câu hỏi là một cơ hội tương tác lặp đi lặp lại với rủi ro thấp, tạo nền tảng cho cuộc trò chuyện thực sự giữa mọi người. Thử hình dung một nhóm bạn chia ba đội, vòng quay chỉ vào đội mở màn bằng câu đố con heo, và cả phòng cười rần trước khi ai đó kịp nói ra đáp án.
Chơi game và đi xa hơn
Khi các dạng đố chữ, đố số, đố tranh đã nằm lòng, người chơi có thể chuyển sang các game giải đố để luyện hằng ngày. Game Giải câu đố chơi kiểu Brain out, Brain test, cho xem gợi ý với câu hỏi khó. Game này chơi miễn phí trực tuyến trên Android, iOS, iPad và máy tính.
Trên máy tính và điện thoại còn có những lựa chọn khác. Game Câu đố dân gian về dế yêu trên download.com.vn tải miễn phí, với câu hỏi xoay quanh văn hóa dân gian và lịch sử Việt Nam. Game Riddle Quiz cho Windows 8 cũng miễn phí, giúp luyện khả năng ngôn ngữ qua những câu đố lắt léo. Game giải đố trốn thoát Hotel Of Mask miễn phí, người chơi có bảy ngày thu thập huy hiệu để thoát khỏi khách sạn.
Vui mà vẫn phải có giới hạn: game Giải câu đố khuyến cáo chơi quá 180 phút một ngày ảnh hưởng xấu sức khỏe, và người chơi dưới 18 tuổi chỉ được chơi theo thời lượng pháp luật quy định. Giới hạn ấy cũng hợp cho buổi đố ngoài đời: một vòng thi gia đình khoảng một tiếng, kết thúc ở câu đố số khó nhất, là đủ để mọi người nhớ mãi tiếng cười chiều cuối tuần. Ai muốn đào sâu hơn, các tuyển tập câu đố dân gian kèm đáp án trên sách và trang giáo dục là chỗ để tìm thêm đề.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.