Phong cách
Đồ si là gì? Tên gọi lạ từ thùng viện trợ Thụy Điển
Ken Murphy, Phó chủ tịch cấp cao mảng sản phẩm của nền tảng bán lại OfferUp, nói thẳng: chất lượng secondhand không có nghĩa là rẻ. Đồ si là gì, vì sao người trẻ đổ xô săn hàng thùng, và mặt trái nào ít ai nghĩ tới.
Quan niệm đồ si là hàng viện trợ rẻ rách, mặc tạm cho đỡ tốn tiền, đã theo người Việt hàng chục năm. Giờ thì quan niệm ấy đã vỡ, và người chứng minh nó nhanh nhất chính là giới trẻ.
Đồ si là quần áo, hàng hóa đã qua sử dụng được bán lại, còn gọi là hàng secondhand, hàng thùng hay đồ cũ. Câu hỏi đồ si là gì giờ không còn khó trả lời như xưa. Nhưng chuyện vì sao một chiếc sơ mi cũ bán chạy hơn áo mới, thì lại là một câu chuyện dài.
Nguồn gốc tên gọi đồ si
Chữ si trong đồ si không phải tiếng Việt bản địa, cũng không phải tiếng lóng của giới trẻ. Tên gọi ấy bắt nguồn từ các thùng quần áo cũ do Tổ chức hợp tác phát triển quốc tế Thụy Điển viện trợ cho Việt Nam từ những năm cuối thập niên 1980, viết tắt tiếng Anh là SIDA.
Cuối thập niên 1980 và đầu thập niên 1990, tổ chức này thực hiện nhiều chương trình viện trợ cho Việt Nam, trong đó có quyên góp quần áo cũ từ người dân, giặt sạch, đóng thùng rồi gửi sang. Kịch bản thường mở đầu như thế này: một người bán vỉa hè bóc đinh thùng gỗ, lật tấm bìa, và cả xóm nhỏ xúm vào xem trong đó có gì.
Nhưng các thùng quần áo ấy không được phát cho người nghèo như nhiều người tưởng. Chúng trở thành hàng hóa bày trên vỉa hè hoặc trong những cửa hàng nhỏ, dần dần tập trung thành chợ bán đồ Sida.
Tên SIDA trùng với tên căn bệnh SIDA/AIDS chỉ là sự trùng hợp ngẫu nhiên, không dính dáng gì đến y tế. Cái tên ấy đã bám rễ vào đời sống. Chương trình viện trợ kết thúc từ lâu, nhưng người Việt vẫn gọi món quần áo cũ từ nước ngoài chảy vào thị trường là đồ Sida.
Người kinh doanh hàng cũ còn gọi món hàng này bằng nhiều tên khác. Dân mạng viết gọn secondhand thành 2hand, vì trong tiếng Anh số 2 đọc là Second. Còn trong giới tiểu thương buôn từ miền Bắc vào miền Nam, cụm hàng thùng nguyên kiện mới là cách nói phổ biến, vì hàng được đóng trong các kiện, thùng lớn.
Sức hút của món đồ đã qua tay
Giá rẻ là lý do đầu tiên kéo người trẻ đến với hàng thùng. Đồ si thường chỉ từ vài chục đến một-hai trăm nghìn đồng một món, vừa túi tiền học sinh, sinh viên.2 Ở chợ hàng thùng Đông Tác dưới chân khu tập thể Trung Tự, Đống Đa, Hà Nội, một sinh viên Đại học Thủy Lợi từng mua được chiếc sơ mi hàng hiệu chỉ với 50.000 đồng. Chị Mai Châu, 24 tuổi, ở Cầu Diễn, Hà Nội, cho biết đồ si nhập từ Hàn Quốc, Nhật Bản có kiểu dáng đẹp, giá rẻ hơn đến một nửa so với mua mới.4 Áo phao hay áo dạ mùa đông ở đây chỉ 200.000 đến 300.000 đồng.4
Món hàng được săn nhiều nhất lại là đồ hiệu cao cấp bán với giá chưa đến một nửa giá gốc. Hồng Hạnh, chủ cửa hàng secondhand online tại Hà Nội, cho biết nhiều kiện hàng có sản phẩm đến từ các thương hiệu thời trang cao cấp. Khách chỉ trả chưa đến nửa giá gốc cho món đồ hiệu nên hàng bán rất nhanh.1
Với người đã qua tuổi sinh viên, sức hút nằm ở chỗ khác. Đồ si thường mỗi món chỉ có một chiếc, một size, không có nhiều màu như hàng mới, nên người mặc tạo được dấu ấn riêng và hạn chế “đụng hàng”.3 Qua 30 tuổi, khách đồ si thường ở lại vì một cảm giác khó mua bằng tiền: tự tay tìm thấy một món đồ độc đáo, không ai đặt sẵn cho mình.
Số liệu từ OfferUp cho thấy chuyện này không riêng gì Việt Nam. 84% người tiêu dùng Mỹ đã từng mua ít nhất một sản phẩm secondhand, trong đó 35% lần đầu thử mua sắm secondhand năm nay, tăng 8% so với mức 27% của năm ngoái. 58% người tiêu dùng thích mua secondhand hơn mua hàng mới vì tính bất ngờ và niềm vui tìm được món hời, kiểu săn tìm kho báu.1
Điều đáng nói là chất lượng. 6 trong 10 người mua cho rằng quần áo secondhand thường có chất lượng tốt hơn hàng bán ở cửa hàng hiện nay, và khoảng 7 trong 10 người tiêu dùng nghĩ định kiến về đồ secondhand đã giảm.1 Ngọc Vy, nhân viên văn phòng tại TP.HCM, dùng đồ secondhand gần một năm và không hối hận.1
Gần 60% người mua secondhand lần đầu tại Mỹ cho biết chi phí sinh hoạt tăng là lý do họ quan tâm thị trường này.1 Hàng cũ giờ là cách chi tiêu thông minh khi giá cả leo thang, không còn là chuyện riêng của người khó khăn. Ở Việt Nam cũng vậy: một chiếc áo dạ si Hàn 200.000 đồng khiến nhiều người trẻ tự hỏi vì sao phải trả gấp đôi cho áo mới.
Đồ si, đồ cũ và vintage
Lần đầu đi si đồ, ai cũng có thể gặp tình huống tương tự: đứng trước hai chiếc váy cùng cũ, một chiếc được chủ sạp gọi là đồ si thường, chiếc kia được cửa hàng gắn nhãn vintage, và tự hỏi khác nhau chỗ nào. Câu trả lời nằm ở độ tuổi và nguồn gốc của món đồ.
Theo trang chuyên về hàng thùng Dosityna, đồ cũ chỉ là một tên gọi khác của đồ si, đồ sida, hàng thùng. Tất cả đều chỉ quần áo cũ, giày dép cũ từng thuộc về người khác ở Việt Nam hoặc nước khác, được nhập về bán ở Việt Nam. Hàng 2hand có xuất xứ rất đa dạng, thu gom từ nhiều nguồn, đa số đã qua tay, vẫn có hàng nguyên tem nguyên mác, và chất lượng không giống nhau giữa các món. Nguồn hàng trải từ hàng Việt Nam xuất khẩu đến hàng bình dân Trung Quốc, hàng 2hand Lào, Thái Lan, Campuchia và hơn 50 quốc gia khác trên toàn thế giới.
Vintage thì khác hẳn.
Khái niệm này ban đầu chỉ sự xưa-cũ trong ngành sản xuất rượu hoặc dầu, sau đó mở rộng sang xe hơi, đồ họa, nội thất. Trong thời trang, quần áo vintage thường chỉ những mẫu trang phục đẹp và tinh tế thuộc thời đại cũ, các thiết kế ra đời khoảng thập niên 30-60 và thịnh hành khoảng thập niên 90 của thế kỷ trước.
Nói cách khác, hàng secondhand, hàng sida, hàng thùng, đồ cũ qua chỉ là các tên gọi khác nhau của cùng một thứ: đồ đã qua sử dụng. Vintage là một nhánh nhỏ hơn, đắt hơn, và người bán thường chọn lọc theo thời đại, phong cách rõ ràng. Ai muốn tìm hiểu thêm về các phong cách mặc cũ có thể xem chuyên mục Phong cách.
Thời trang nhanh và nghĩa địa đồ si
Mặt trái của việc mua quá nhiều quần áo mới nằm ở một sa mạc xa xôi. Ngày 26/9/2021, ảnh núi quần áo cũ ở sa mạc Atacama, Iquique, Chile lan truyền toàn cầu. Chile nhập khẩu ước tính từ 60.000 đến 44 triệu tấn quần áo cũ mỗi năm, nhiều nhất Mỹ Latin. Khoảng 85% đồ si nhập vào Iquique không bán được, bị vứt ở sa mạc dù luật nước này cấm.
Người tạo ra dòng hàng khổng lồ ấy là các hãng thời trang nhanh.
Shein, thành lập tại Nam Kinh tháng 10/2008, đạt doanh thu hơn 30 tỉ USD năm 2023, trở thành nhà bán lẻ thời trang nhanh lớn nhất thế giới. Hãng thường cập nhật hàng ngàn mặt hàng mới mỗi ngày, với mức giá trung bình khoảng 10 USD (250.000 đồng).
Sheng Lu, giáo sư thời trang và công nghệ Đại học Delaware, nói chi phí thực của món đồ 5 USD cao hơn giá tiền. Câu nói ấy nhắc rằng giá rẻ trên tem nhãn chưa kể chi phí môi trường phải gánh sau đó. Vì thế, mua secondhand trở thành một lựa chọn có ý nghĩa: việc tái sử dụng quần áo giúp kéo dài vòng đời sản phẩm, giảm rác thải thời trang. Theo báo cáo ThredUp năm 2023, nếu mỗi người tiêu dùng mua một món đồ secondhand thay vì đồ mới, lượng khí thải CO2 thế giới có thể giảm hơn 2 tỷ pound.1
Cả các thương hiệu xa xỉ cũng phải theo kịp. Gucci, Burberry và Stella McCartney đã tung ra chương trình bán lại sản phẩm riêng hoặc hợp tác với các nền tảng bán lại hiện có.1
Người trẻ Việt và mốt đồ si
Ở Việt Nam, đồ si đã đi từ vỉa hè lên sàn diễn của giới trẻ. Nhiều người bán hàng secondhand ở Sài Gòn góp phần lăng xê mốt mặc đồ si, biến những chiếc áo thun hàng thùng thành món đồ được săn lùng. Tại Hà Nội, chợ hàng thùng Đông Tác khoảng chục năm trước khách quen chủ yếu là người nội trợ và người lao động, nhưng vài năm gần đây sinh viên, thanh niên kéo đến đông.3
Kinh doanh đồ secondhand cũng trở thành nghề của người trẻ. Thiện, sinh năm 2002 đến từ Hải Phòng, mở cửa hàng thời trang secondhand để tự chủ kinh tế, và đã bán hơn 600 sản phẩm dịp Tết Nhâm Dần 2022.
Nhận thức người tiêu dùng về đồ si cũng được nâng cao.1 Người từng coi đồ secondhand là hàng viện trợ rẻ rách giờ tìm đến cửa hàng tuyển chọn kỹ, nơi đồ được giặt là, vệ sinh cẩn thận, đẹp như mới với giá hợp lý.1 Mốt thời trang cũng góp phần đẩy nhu cầu. Sự trở lại của phong cách Y2K và thời trang vintage thập niên 1990 khiến các kiểu trang phục như quần jeans ống rộng, áo khoác da, áo dệt kim cổ điển được người trẻ tìm kiếm ở chợ đồ cũ.3
Mua đồ si an toàn và tiết kiệm
Hiểu đồ si là gì mới là bước đầu, mua được mới là chuyện của người sành.
Đồ si rẻ nhưng không mua bừa cũng được. Quần áo secondhand được đóng bao kiện, chuyển qua nhiều môi trường trong thời gian dài, nên vi khuẩn có thể sinh sôi, gây bệnh nhiễm trùng da hoặc bệnh truyền nhiễm. Rận, rệp, bọ chét cũng có thể ẩn náu trong quần áo nếu không được xử lý, vệ sinh đúng cách.2 Cách làm là giặt sạch, phơi khô kỹ trước khi mặc. Với những cửa hàng tuyển chọn kỹ thì đồ đã được giặt là, vệ sinh cẩn thận, đẹp như mới với giá hợp lý.1
Vì sản phẩm từng thuộc về người khác nên tình trạng, chất liệu, độ mới không giống nhau, đòi hỏi thời gian và kinh nghiệm lựa chọn. Tại nhiều sạp ở chợ Đông Tác, giá không niêm yết cố định, khách lần đầu thiếu kinh nghiệm có thể trả giá cao hơn dự kiến.3 Một lưu ý khác đến từ chính giá rẻ: giá hời dễ dẫn đến mua sắm không cần thiết. Nên chọn một món đồ cũ và mặc nó nhiều lần, thay vì mua vì giá hời rồi xếp xó.2
Chuyện nhận hàng hư hỏng còn gặp cả ở mặt hàng giá trị cao. Tháng 4/2021, một người mua POCO F3 trên Lazada giá 7.990.000 đồng nhận máy móp, xước dù còn nguyên seal. Đã có trường hợp mua iPhone 12 online nhưng nhận hộp bút màu hoặc viên đá vỡ. Cách tự bảo vệ là quay video bóc hàng và đồng kiểm với shipper khi mua hàng điện tử giá trị cao online. Lazada từng cam kết hoàn tiền trong vòng 72 giờ sau khi khách yêu cầu đổi trả smartphone bị móp.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.
Nguồn tham khảo
- Vì sao thời trang secondhand ngày càng được ưa chuộng? (vneconomy.vn) ↩a ↩b ↩c ↩d ↩e ↩f ↩g ↩h ↩i ↩j
- Thời trang secondhand: Xu hướng xanh hay “bình mới rượu cũ” ? (ueh.edu.vn) ↩a ↩b ↩c
- Giới trẻ chuộng đồ hàng thùng: Khi quần áo cũ trở thành xu hướng tiêu dùng mới (cafebiz.vn) ↩a ↩b ↩c ↩d
- Bạn trẻ chen chân mua hàng giảm giá dịp Tết, 'hàng thùng' hút khách (tienphong.vn) ↩a ↩b