Đổ lỗi hay đỗ lỗi: từ nào chính xác?

Trong một tin nhắn gửi đồng nghiệp hay email xin lỗi khách, chỗ dễ vấp nhất thường là dấu thanh ở chữ “đổ”. Gõ xong, nhìn lại, nhiều người vẫn phân vân đổ lỗi hay đỗ lỗi mới đúng. Đáp án là “đổ lỗi”, dấu hỏi nơi chữ đầu; các cách viết “đỗ lỗi”, “đổ nỗi”, “đổ lội” đều sai.

Báo chí trong nước viết nhất quán như vậy. Khi dịch Ebola bùng phát ở Tây Phi, IMF bị đổ lỗi vì chính sách bị cho là làm hệ thống y tế khu vực này yếu kém. Cái cách quy trách nhiệm cho bên ngoài ấy cho thấy cụm từ hiện diện cả trong những chuyện lớn, đâu riêng đời sống thường ngày.

Ông Vũ Huy Hoàng từng nói: “Tôi làm cái gì sai tôi chịu trách nhiệm, không hề đổ lỗi cho ai”.^{11 Ông Vũ Huy Hoàng: 'Tôi không đổ lỗi cho ai' (tienphong.vn)} Câu nói ấy cho thấy cụm từ này gắn với chuyện nhận hay né trách nhiệm, đâu phải chỉ một lỗi gõ. Phần dưới đi vào nghĩa, cách phân biệt và những chỗ người viết hay vấp.

Đổ lỗi hay đỗ lỗi, đổ nỗi, đổ lội: từ nào đúng?

Trang này viết “đổ lỗi”, dấu hỏi ở tiếng “đổ”. Cụm từ này được dùng thống nhất trong báo chí trong nước. Trong ba dạng sai, “đỗ lỗi” sai rõ và thỉnh thoảng vẫn gặp trên mạng; “đổ nỗi” và “đổ lội” ít gặp hơn, phần lớn là gõ nhầm.

Có điều nên nói trước cho công bằng. Một số dạng sai chỉ được đếm thấy lẻ tẻ, chưa qua phép thử nào về ngữ cảnh. Có dạng còn là cụm từ có thật trong câu khác, khi hai từ đứng cạnh nhau. Vì thế không nên nói ai viết những dạng ấy cũng sai. Dù bạn gõ đỗ lỗi hay đổ lỗi khi tìm kiếm, câu trả lời vẫn là một cách viết.

Muốn phân biệt, chỉ cần nhớ nghĩa. “Đổ” là trút xuống, làm rơi xuống: đổ nước, đổ bê tông. “Đỗ” là dừng lại: đỗ xe, hoặc đạt kết quả thi: thi đỗ. Trong cụm này, hình ảnh là trút cái sai sang người khác, nên dùng “đổ”.

Danh sách 33 yếu tố Hán Việt viết dấu ngã cần ghi nhớ có “Đỗ: đỗ quyên”; “đổ” trong cụm này không nằm trong nhóm ấy. Không thể lấy lý do “đỗ” là yếu tố Hán Việt để viết dấu ngã cho mọi trường hợp.

Vì sao người viết hay nhầm? Một phần có thể do khi viết, người ta chép theo âm mình nghe, mà dấu hỏi với dấu ngã lại gần nhau về âm. Gõ nhanh trên điện thoại mà không nhìn lại cũng là lý do quen thuộc. Đây là lỗi ai cũng có thể gặp, không phải dấu hiệu của người kém chữ.

Đổ lỗi nghĩa là gì

Đổ lỗi nghĩa là gì? Đó là quy trách nhiệm cho người khác hoặc cho hoàn cảnh thay vì tự nhận phần trách nhiệm về mình. Cách nói này gắn với việc né phần việc thuộc về mình, nên thường mang sắc thái không tích cực.

Sắc thái ấy hiện rõ trong một phát biểu được báo chí trích lại. Chuyên gia Nguyễn Phi Vân nói: “Người chỉ biết đổ lỗi cho người khác là người kém trách nhiệm, thiếu kỹ năng, khả năng, và không đáng tin cậy”.^{33 Chuyên gia Nguyễn Phi Vân: Chỉ biết đổ lỗi cho người khác là người kém trách nhiệm, thiếu kỹ năng và không đáng tin cậy (cafef.vn)} Câu nói đặt cụm từ vào đúng chỗ của nó: đây là dấu hiệu của người trốn phần việc của mình, không phải cách ứng xử trung tính.

Tạp chí Em Đẹp mô tả xu hướng than thở, đổ lỗi và mang theo tâm lý “nạn nhân” là khá phổ biến. Khi nói ai đó hay đổ lỗi, người nghe hiểu ngay là người ấy ít khi tự nhận lỗi về mình.

Câu đúng thường gặp trên báo: “Thay vì chủ động nhận lỗi, lại hay có thói quen đổ lỗi cho người khác và hoàn cảnh”. Nghĩa của cụm còn tùy hoàn cảnh. Trong nhà, đó có thể là câu “tại mẹ không nhắc con”; ở công ty, là “tại bộ phận kia chậm”; ngoài xã hội, là “tại hoàn cảnh”. Điểm chung là người nói không đặt mình vào vị trí chịu trách nhiệm.

Vì vậy, muốn dùng đúng và hay, nên đặt cụm từ này trong ngữ cảnh phê bình nhẹ nhàng hoặc phân tích tâm lý. Tránh biến nó thành lời kết tội nặng nề với người đối diện, nhất là khi họ đang gặp chuyện không may.

Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Ví dụ câu đúng, câu sai

Tám cặp câu dưới đây viết theo đời thường, mỗi cặp một dòng đúng và một dòng sai, chữ sai kèm sửa trong ngoặc. Đọc thành tiếng từng cặp sẽ thấy dấu hỏi nơi chữ “đổ” đi với nghĩa trút trách nhiệm rất tự nhiên.

• Gia đình: “Mẹ đừng đổ lỗi cho con, mẹ xem lại giúp con.”, Sai: “Mẹ đừng đỗ lỗi cho con…” (đỗ → đổ).
• Gia đình: “Cốc vỡ thì xem lại tay mình, chớ đổ lỗi cho cái bàn.”, Sai: “chớ đổ nỗi cho cái bàn” (nỗi → lỗi).
• Công việc: “Dự án chậm, anh ấy nhận phần của mình chứ không đổ lỗi cho khách.”, Sai: “không đỗ lỗi cho khách” (đỗ → đổ).
• Công việc: “Họp xong là đổ lỗi cho phòng bên cạnh, chẳng ai nhận gì.”, Sai: “là đổ lội cho phòng bên cạnh” (lội → lỗi).
• Trường lớp: “Bài kiểm tra thấp, em đừng đổ lỗi cho đề khó.”, Sai: “đừng đỗ lỗi cho đề khó” (đỗ → đổ).
• Trường lớp: “Cô giáo nhắc cả lớp không đổ lỗi cho bạn bị bắt nạt.”, Sai: “không đổ nỗi cho bạn bị bắt nạt” (nỗi → lỗi).
• Tết: “Về quê muộn thì nhận là mình sắp xếp chưa khéo, đừng đổ lỗi cho xe khách.”, Sai: “đừng đỗ lỗi cho xe khách” (đỗ → đổ).
• Tết: “Mâm cỗ thiếu món, bà nói thẳng chứ không đổ lỗi cho ai.”, Sai: “không đổ lội cho ai” (lội → lỗi).

Đọc thêm: Căng thẳng hay căn thẳng: từ nào chính xác?

Mẹo nhớ và các cặp dễ nhầm

Cách nhớ ngắn nhất là nhớ theo nghĩa: trút xuống thì dấu hỏi, dừng lại thì dấu ngã. Khi viết cụm từ này, hãy nghĩ đến hình ảnh trút cái sai sang người khác, dấu hỏi sẽ hiện ra. Với dấu hỏi và dấu ngã nói chung, nhiều người thuộc câu vè “Em Huyền mang nặng ngã đau / Anh Ngang sắc thuốc hỏi đau thế nào?”.

Hai cặp cùng nhóm, trả lời gọn trong một dòng:

• Đổ hay đỗ? “Đổ” là trút xuống, “đỗ” là dừng lại hoặc thi đạt; trong cụm này dùng “đổ”.
• Lỗi hay nỗi? “Lỗi” là sai sót, “nỗi” là điều đau buồn; trong cụm này dùng “lỗi”.

Đổ lỗi cho nạn nhân

Một khái niệm cần biết là đổ lỗi cho nạn nhân.^{66 Đổ lỗi nạn nhân (Wikipedia)} Wikipedia tiếng Việt định nghĩa đây là khi nạn nhân của một tội ác hoặc hành động sai trái bị buộc tội hoàn toàn hoặc một phần do sự tổn hại xảy ra với họ.⁶ Cách này thường xuất hiện trong vụ bạo lực, xâm hại hoặc tai nạn, khi người ngoài hỏi “sao lại đi một mình”, “sao không giữ đồ cẩn thận” thay vì hỏi người gây ra đã làm gì.

Bài trên báo Dân trí nêu đổ lỗi cho nạn nhân là cách thoái thác trách nhiệm xã hội, khiến người đổ lỗi cảm thấy an toàn hơn.^{44 Hãy dừng ngay việc đổ lỗi cho nạn nhân! (noivuxahoi.dantri.com.vn)} Cũng trên báo này, một bài về bạo lực học đường kêu gọi dừng việc đổ lỗi cho nạn nhân.^{22 Dừng đổ lỗi cho nạn nhân bị bạo lực học đường! (dansinh.dantri.com.vn)} Trong bài ấy, cách xử lý quen thuộc là cô giáo hỏi học sinh bị đánh đã làm gì để bị đánh, thay vì hỏi người gây ra đã làm gì.²

Chuyện không dừng ở bạo lực học đường.^{22 Dừng đổ lỗi cho nạn nhân bị bạo lực học đường! (dansinh.dantri.com.vn)} Bài viết còn nêu ví dụ đổ lỗi ngược cho nạn nhân bị xâm hại tình dục.^{44 Hãy dừng ngay việc đổ lỗi cho nạn nhân! (noivuxahoi.dantri.com.vn)} Ba tình huống khác nhau nhưng cùng một cơ chế: người có lỗi được tách ra khỏi câu chuyện, còn người chịu thiệt thì bị hỏi vì sao lại để chuyện ấy xảy ra.

Lỗi chính tả có thể lọt cả vào bài báo tưởng chừng cẩn thận nhất. Một tiêu đề từng viết “Đỗ lỗi do dịch!”, đúng phải là “đổ lỗi”. Chỉ một dấu thanh sai cũng đủ làm người đọc khó chịu, dù nghĩa của câu vẫn đoán được.

Hiểu khái niệm này giúp dùng cụm từ chính xác hơn. Không phải mọi lời phê bình đều là đổ lỗi, nhưng khi trách nhiệm bị đẩy hết về phía người yếu thế, đó là lúc cụm từ này được dùng đúng chỗ.

Đọc thêm: Che giấu hay che dấu: từ nào chính xác?

Trẻ hay đổ lỗi và cách dạy

Chuyện trong nhà thường bắt đầu rất nhỏ. Nhiều gia đình gặp tình trạng con làm sai là tìm người khác để giải thích thay vì nhận lỗi. Cốc vỡ thì trách cái bàn, bài không nộp thì trách cô giáo không nhắc. TS tâm lý Nguyễn Kim Quý cho rằng cách dạy trẻ đổ lỗi tạo thói quen ỷ lại, không dám nhận trách nhiệm.^{55 Vì sao, phải làm gì khi trẻ hay đổ lỗi? (infonet.vietnamnet.vn)} Nếu người lớn cũng thường đổ lỗi cho hoàn cảnh, trẻ sẽ học theo rất nhanh.

Lời khuyên của chuyên gia là dạy con tự chịu trách nhiệm, không đổ lỗi, và người lớn làm gương.^{55 Vì sao, phải làm gì khi trẻ hay đổ lỗi? (infonet.vietnamnet.vn)} Có quan điểm cho rằng dạy trẻ nghĩ kết quả do hoàn cảnh quyết định sẽ hình thành tâm lý đổ lỗi. Vì thế, khi con làm vỡ cốc hay quên bài, câu “con xem lại việc mình làm” hữu ích hơn câu “tại cái bàn”. Cách này không làm trẻ sợ, mà giúp trẻ hiểu mình có phần trong kết quả.

Đổ lỗi trong đời sống báo chí

Báo chí dùng cụm từ này ở nhiều tình huống quen thuộc. Khi một bé 12 tuổi phát hiện ung thư dạ dày, có bài khuyên đừng vội quy cho việc ăn uống hay bỏ bữa sáng. Chuyện lái xe gây tai nạn cũng vậy, số sàn hay chế độ tự động đâu phải nguyên nhân. Còn việc bỏ IELTS từng kéo theo tranh luận về tâm lý đổ lỗi cho trẻ từ khi còn bé.

Thể thao cũng đầy ví dụ. Sau khi thua sốc tại Qatar ExxonMobil Open, Nadal đổ lỗi cho “tâm lý căng thẳng”. Enrique thì nói thẳng rằng thật sáo rỗng khi Barca thua và đổ lỗi cho thể lực. Hai chuyện khác nhau, chung một thói quen: khi kết quả không như ý, người trong cuộc dễ tìm nguyên nhân bên ngoài.

Kinh doanh cũng không ngoài vòng ấy. Có vụ giám đốc bị tố vẽ dự án “ma” lừa khách hàng, nhưng lại đổ lỗi cho nhân viên. Y tế cũng có chuyện tương tự. Một sản phụ mất con, gia đình tố bác sĩ tắc trách, còn phía bệnh viện đổ lỗi do “gia đình đen”. Giám đốc Bệnh viện Phụ sản Hà Nội đã lên tiếng về câu chuyện đổ lỗi qua lại này.

Những vụ việc trên cho thấy trách nhiệm bị đẩy qua lại như chuyền bóng, và người đọc khó biết đâu là sự thật. Đọc tin kiểu này, người viết cũng nên tự soát lại dấu thanh trong câu của mình trước khi đăng. Đó cũng là lúc câu hỏi đổ lỗi hay đỗ lỗi đáng được trả lời cho chắc.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Câu hỏi thường gặp

Đổ lỗi hay đỗ lỗi từ nào đúng? Chỉ “đổ lỗi” đúng chính tả, dấu hỏi ở chữ “đổ”. Các dạng “đỗ lỗi”, “đổ nỗi”, “đổ lội” đều là viết nhầm.

Viết “đỗ lỗi” có bị coi là sai chính tả không? Có, đây là lỗi dấu thanh. Người đọc vẫn hiểu nghĩa, nhưng trong văn bản gửi khách hàng hay bài đăng công khai, lỗi này làm câu văn mất chỉn chu.

“Đổ lỗi” dùng trong hoàn cảnh nào? Thường dùng khi nói về việc quy trách nhiệm cho người khác hoặc cho hoàn cảnh, trong gia đình, công việc, thể thao, kinh doanh. Cụm từ mang sắc thái phê bình nhẹ, nên cân nhắc khi nói trực tiếp với người đối diện.

Có cách nào để không nhầm nữa không? Nhớ theo nghĩa trút xuống thì dấu hỏi, dừng lại thì dấu ngã. Khi cần chắc, dán đoạn văn vào ô Kiểm tra chính tả của nền tảng Chúc Mừng Năm Mới để soát lại. Thói quen đọc lại một lượt trước khi bấm gửi tiết kiệm nhiều hơn một lần tra cứu.

Muốn xem thêm các cặp từ cùng kiểu, mời đọc Chuyên mục Chính tả; quy tắc phân biệt l và n có trong bài Phân biệt l và n.