Chính tả
Dở khóc dở cười hay giở khóc giở cười: từ nào chính xác?
Viết đúng là “dở khóc dở cười”, cả hai chữ đều là dở; “giở khóc giở cười” là cách viết sai, vì chữ giở chỉ việc mở một vật đang gấp. Còn một lỗi khác ít được nhắc: rơi mất tiếng dở cuối, thành “dở khóc cười”.
Tra câu dở khóc dở cười hay giở khóc giở cười đúng chính tả, đáp án nằm ngay dòng đầu: viết đúng là “dở khóc dở cười”, chữ dở mở đầu và chữ dở kết thúc. Trang này viết theo cách ấy, và các từ điển đã kiểm cũng ghi như vậy.
Bên cạnh chuyện dở hay giở, còn một lỗi khác ít được nhắc: thiếu tiếng dở cuối, thành “dở khóc cười”. Lỗi này từng lọt vào nhan đề trên báo, nên đáng có một mục riêng ở phía dưới.
Dở khóc dở cười hay giở khóc giở cười: chữ dở mới đúng
Hỏi dở khóc dở cười nghĩa là gì, cách giải thích gọn là: đứng trước một chuyện oái ăm, khóc cũng chẳng nổi mà cười cũng chẳng nên, rơi vào thế tiến thoái lưỡng nan. Nói gần nghĩa hơn: “buồn không được, vui chẳng xong”. Sắc thái ấy hiện rõ trong cách dùng thực tế: tình huống khiến người trong cuộc vừa buồn cười vừa bực bội mà không làm gì được.
Báo chí dùng cụm này cho đủ thứ chuyện khó xử. Doanh nghiệp từng “kêu trời”, “loay hoay”, “lúng túng” khi làm thủ tục xin giấy đi đường. Ở vùng lũ, dân được hỗ trợ cá giống nhưng không có chỗ thả: “không nhận không được nhưng nhận về không biết thả cá ở đâu”.3 Cái khó nằm ở chỗ cả hai lối đều không ổn, nên người ta chỉ còn biết cười trừ.
Những tình huống nhỏ hơn cũng được gọi bằng cụm ấy: nhiều lái xe trước giờ thu phí không dừng, cảnh trẻ nhỏ tranh nhau đồ trong nhà. Đám cưới mà shipper giao hàng đúng ngay giờ lành khiến cô dâu chú rể bối rối đi ra đi vào. Chuyện làm lễ ly hôn trên mạng xã hội cũng được gọi tên bằng cụm này, kèm câu hỏi dân mạng không biết nên chúc gì. Kịch bản dự giờ “siêu hoàn hảo” khiến cô giáo bỗng hóa mẹ hiền thì vào nhan đề một bài khác. Game thủ cũng dở khóc dở cười với bản mod “người lớn” của một tựa game đang được chú ý. Có nơi còn gom thành “những khoảnh khắc khó đỡ khiến người xem dở khóc dở cười”.4
Người nổi tiếng cũng không ngoài cuộc. CEO Tim Cook từng rơi vào cảnh dở khóc dở cười với nhân viên Apple, theo bài báo của VTV. Cụm từ này sống được ở chuyện doanh nghiệp, chuyện làng xóm lẫn chuyện trong một công ty lớn, vì cái oái ăm thì ở đâu cũng có.
Cụm từ không hề mang nghĩa bi đát. Người viết dùng nó khi muốn kể một chuyện trớ trêu mà không nặng lời, thường kèm nụ cười chịu đựng. Vì thế nó hợp với tin ngắn, tít báo, lời kể trong bữa cơm, và cả câu đùa trong nhóm chat cơ quan.
Tám cặp câu dưới đây là những chỗ người viết hay phải sửa tay nhất; sau mỗi câu sai là chữ cần đổi.
- Đúng: “Hỏng xe giữa đường về quê ăn Tết, đúng là chuyện dở khóc dở cười.”, Sai: “Hỏng xe giữa đường về quê ăn Tết, đúng là chuyện giở khóc giở cười.” (giở → dở)
- Đúng: “Sếp giao việc gấp mà máy tính đứng hình, cô ấy dở khóc dở cười.”, Sai: “Sếp giao việc gấp mà máy tính đứng hình, cô ấy dỡ khóc dỡ cười.” (dỡ → dở)
- Đúng: “Ông bà dặn con cháu đủ điều, nghe xong dở khóc dở cười.”, Sai: “Ông bà dặn con cháu đủ điều, nghe xong dở khóc dỡ cười.” (dỡ → dở)
- Đúng: “Cô giáo đọc bài văn của học trò mà dở khóc dở cười.”, Sai: “Cô giáo đọc bài văn của học trò mà giở khóc dở cười.” (giở → dở)
- Đúng: “Đặt hàng một đằng giao một nẻo, mở hộp ra thấy dở khóc dở cười.”, Sai: “Đặt hàng một đằng giao một nẻo, mở hộp ra thấy dở khóc giở cười.” (giở → dở)
- Đúng: “Hàng xóm mượn đồ rồi trả nhầm, câu chuyện dở khóc dở cười.”, Sai: “Hàng xóm mượn đồ rồi trả nhầm, câu chuyện vở khóc dở cười.” (vở → dở)
- Đúng: “Đám tiệc đông khách, chuyện dở khóc dở cười phát sinh từ cái ghế thiếu.”, Sai: “Đám tiệc đông khách, chuyện dở khóc rở cười phát sinh từ cái ghế thiếu.” (rở → dở)
- Đúng: “Cuộc họp kéo dài mà chẳng quyết được gì, ai cũng dở khóc dở cười.”, Sai: “Cuộc họp kéo dài mà chẳng quyết được gì, ai cũng dỡ khóc dở cười.” (dỡ → dở)
Vì sao hay viết nhầm dở và giở
Nguyên nhân đầu tiên nằm ở cách phát âm. Nhiều người đọc phụ âm đầu D và GI như nhau, nên khi viết cũng dễ lẫn hai chữ này. Nghe “dở” và “giở” thấy giống nhau, chỉ khi nhìn mặt chữ mới tách được. Có giọng đọc lẫn dấu hỏi với dấu ngã. Có giọng thì v, d, gi đọc na ná nhau, hỏi ngã cũng lẫn vào một chỗ. Vì thế, cùng một chữ có thể bị gõ ra nhiều kiểu sai khác nhau, tùy cách mỗi người nghe.
Chuyện lẫn D và GI còn đi cùng nhóm cặp phụ âm đầu khác. Nhóm hay nhầm gồm S với X, CH với TR, L với N, và chính cặp R, D, GI. Ai đã quen nhầm một cặp thì thường nhầm luôn vài cặp khác. Khi đọc lại bài, nên nhìn cả nhóm chứ đừng chỉ soi một chỗ, vì lỗi hay đi thành cụm.
Muốn tách hai chữ, cứ bám vào nghĩa. Chữ giở là mở một vật đang được gấp lại hoặc xếp lại: giở sách, giở vở, giở áo quần. Chữ này còn dùng để chỉ việc chuyển từ tốt sang xấu, như giở chứng, giở trời. Còn chữ dỡ là tháo xuống, cũng chẳng hợp với khóc cười.
Đem nghĩa ấy đặt vào câu “giở khóc giở cười” là thấy ngay chỗ vô lý: không ai “mở” cơn khóc hay “mở” cái cười, cũng không ai chuyển từ khóc sang cười như giở chứng. Nghĩa không nối được, nên cách viết ấy không đứng vững. Đặt hai cách cạnh nhau, cách viết có hai chữ dở mới là chuẩn.
Cũng nên nói rõ để tránh hiểu lầm: người viết “giở” phần nhiều không phải vì cẩu thả. Thói quen phát âm, cộng với việc gõ nhanh trên điện thoại và ít đọc lại, mới là chuyện chính. Hiểu nguyên nhân rồi thì sửa dễ hơn nhiều so với việc chỉ nhớ máy móc một đáp án.
Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Báo chí cũng viết thiếu chữ
Lỗi sót tiếng dở cuối từng lọt vào nhan đề. Trên báo có bài về những bài văn của học sinh tiểu học, nhan đề ghi “Dở khóc cười văn học sinh tiểu học”. Bài khác nhan đề “Anh trai ‘Say Hi’ kể kỷ niệm dở khóc cười khi MV ca khúc chủ đề”. Cả hai đều thiếu một tiếng dở, trong khi ba chữ còn lại vẫn đúng.
Vì sao lỗi này dễ lọt đến thế? Cụm bốn tiếng rút còn ba tiếng mà vẫn nghe xuôi tai. “Dở khóc cười” đọc lên vẫn trôi, vẫn đủ ý với người đọc lướt, nên mắt người soát bài cũng bỏ qua. Khi viết nhanh trong lúc gấp gáp, người ta có xu hướng gõ đủ ý rồi đi tiếp, không đếm lại từng tiếng của một cụm đã quá quen.
Ngoài ra còn các dạng viết lệch khác như dỡ khóc dỡ cười, dở khóc dỡ cười, giở khóc dở cười, dở khóc giở cười, rở khóc dở cười, vở khóc dở cười. Bao nhiêu cách gõ lệch, đáp án cho câu hỏi dở khóc dở cười hay giở khóc giở cười đúng chính tả vẫn chỉ có một: dở khóc dở cười. Chỉ cần thiếu một tiếng trong nhan đề, câu thành ngữ đọc lên đã khác hẳn, nên khâu soát lại vẫn đáng làm kể cả với người viết quen tay.
Đọc thêm: Dang dở hay giang dở: từ nào chính xác?
Mẹo nhớ và cách soát nhanh
Cách soát đáng tin nhất là nhìn mặt chữ thay vì nghe âm. Nghe thì “d” và “gi” chẳng khác gì nhau, nên đọc thành tiếng không giúp phát hiện lỗi. Ai đã rõ dở khóc dở cười là gì vẫn có thể gõ sai, vì lỗi nằm ở tay chứ không ở hiểu biết.
Mẹo thứ hai: hễ thấy chữ giở cứ nghĩ ngay tới giở sách, giở vở, tức là mở một vật đang gấp, chứ không phải chuyện khóc cười. Mẹo thứ ba là đếm: câu thành ngữ có đủ hai chữ dở, thiếu một chữ là sai. Hai nhan đề báo chí ở mục trên đều chỉ thiếu đúng một tiếng dở cuối, và đây chính là chỗ rơi nhiều nhất khi soát lại. Cụm càng quen thì càng dễ bỏ sót, vì mắt tự động điền chỗ trống.
Nhóm lỗi này thuộc loại lỗi chính tả hay gặp, đã có bài quy tắc riêng để tra: Lỗi chính tả hay gặp.
Khi cần tra nhanh một từ trước khi đăng bài hay gửi tin nhắn, ô Kiểm tra chính tả của nền tảng Chúc Mừng Năm Mới giúp đối chiếu mặt chữ. Muốn xem thêm các cặp từ cùng kiểu, mời đọc chuyên mục Chính tả. Chỗ dễ sai nhất vẫn là tiếng dở cuối, vì nó đứng xa chữ đầu nên người viết hay bỏ qua; đọc lại chậm một nhịp ở đúng chỗ ấy là đủ.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.
Nguồn tham khảo
- Những chiêu giận chồng dở khóc dở cười (ngoisao.vnexpress.net)
- Doanh nghiệp dở khóc dở cười xin giấy đi đường (dttc.sggp.org.vn)
- Nghệ An: "Dở khóc, dở cười" chuyện hỗ trợ thiên tai (dansinh.dantri.com.vn) ↩
- Những khoảnh khắc ‘khó đỡ’ khiến người xem ‘dở khóc dở cười’ (infonet.vietnamnet.vn) ↩