Dở hay dỡ, giở: từ nào chính xác?

Dở, dỡ hay giở? Câu hỏi này xuất hiện mỗi khi người viết đứng trước những cụm như “công việc còn dở dang” hay “bài hát hay dở thế nào”. Nhiều người chọn “giở” vì nghe quen tai, nhưng “hay giở” viết sai và không có nghĩa; chữ đúng ở đây là “hay dở”.

Cả ba chữ đều có thật trong tiếng Việt, đọc lên gần giống nhau, nhưng từ loại và nghĩa khác hẳn. Bài dưới đây giải nghĩa từng chữ kèm bảng so sánh, xử lý riêng cặp “dở dang” với “dỡ dang”, chỉ ra chỗ người viết hay vấp, rồi cho mười cặp câu đúng - sai để bạn tự đối chiếu.

Ba chữ dở, dỡ, giở khác nhau ở đâu

Chữ “dở” là tính từ, chỉ sự không đạt yêu cầu hoặc kém cỏi. Nó đứng sau tính từ “hay” để hỏi hay đánh giá chất lượng: “hay dở”. Ghép một tính từ chỉ tốt với một động từ chỉ hành động sẽ ra cụm vô nghĩa, nên “hay giở” không dùng được. Ngoài “hay dở”, chữ dở còn có trong “dở hơi”, “dở tệ”, “dở éc”, “gàn dở”, “dở khóc dở cười”, “chết dở”. Ai viết “dở khóc dỡ cười” hay “chết dỡ” là gõ nhầm: hai cụm này đều dùng chữ dở.

Chữ “dỡ” là động từ. Theo từ điển Việt - Việt trên vdict, dỡ dùng khi tháo gỡ hoặc phá bỏ từng phần một công trình, vật dựng. Từ này cũng dùng khi bốc hàng hóa xếp trên xe, tàu xuống, khi mở những thứ dính chặt hay xếp chặt vào nhau, và cả khi múc cơm, xôi chín khỏi nồi để ăn hoặc đem đi. Từ điển này liệt kê các từ tiếng Anh đi kèm: unload, discharge, dismantle, take apart, pull down, demolish, dish out, scoop out, dig up.

Chữ “giở” cũng là động từ nhưng nghĩa khác: mở một cái gì ra hoặc đem một cái gì ra dùng, như “giở sách”, “giở gói bánh”, “giở thủ đoạn”. Người ta còn nói “giở trò”, “giở chứng”; biến thể “trở chứng” cũng được ghi nhận. Dỡ và giở không thay thế cho nhau được: mở trang sách là giở sách, còn tháo rời từng mảnh chiếc bàn là dỡ bàn.

Có một phép thử nhanh: đặt chữ vào câu rồi xem nó đứng cạnh từ nào. Đứng sau “hay”, “rất”, “quá” thì gần như chắc chắn là dở, vì đó là vị trí của tính từ. Đứng trước “hàng”, “nhà”, “máy” thì là dỡ, vì đó là vị trí của động từ tác động lên vật. Đứng trước “sách”, “trang”, “gói” thì là giở, vì đó là động từ mở ra.

Bảng dưới đây gom ba chữ lại theo từ loại, nghĩa và ví dụ để đối chiếu nhanh.

Dở dang hay dỡ dang: từ nào đúng

Với cặp dở dang hay dỡ dang, từ điển ghi “dang dở”, nghĩa là chưa xong, chưa hoàn thành, còn bỏ ngỏ; còn “giang dở” không có mục từ nào. Cả hai tiếng dang và dở đều bắt đầu bằng d, đây chính là dấu hiệu để nhận ra chữ đúng.

Trên báo chí, biến thể “dở dang” xuất hiện rất nhiều. Tuổi Trẻ viết “hành tinh ra đời dở dang” để chỉ hành tinh còn trong giai đoạn hình thành chưa hoàn tất. Gia đình và Sức khỏe đời sống dùng “tâm nguyện dở dang” cho tâm nguyện chưa được thực hiện trọn vẹn. Có tờ báo kể chuyện hàng loạt nhà máy nước ở Nghệ An thi công dở dang rồi bị bỏ hoang, để xưởng trống nhiều năm. Soha nhắc “lời hứa dở dang của hai người lính CASA”. Wikipedia có hẳn mục “công trình dở dang”, chỉ tòa nhà hoặc kết cấu xây dựng bị bỏ hoang hay tạm dừng ở một giai đoạn cụ thể.^{22 Công trình dở dang (Wikipedia)}

Cụm từ này không dành riêng cho công trình. “Mối tình dang dở” ám chỉ tình yêu chưa được xác định rõ hoặc chưa có hồi kết. Còn “dự án dang dở từ năm ngoái” nghĩa là dự án chưa hoàn thành và vẫn đang trong quá trình thực hiện. Cách dùng rộng như vậy khiến người viết dễ gặp cụm từ ở nhiều ngữ cảnh, từ chuyện riêng đến tin thời sự.

Vậy dở dang nghĩa là gì? Cả hai biến thể đều chỉ việc chưa làm xong, còn bỏ ngỏ. Cần nói thẳng một điều: các nguồn ghi khác nhau, từ điển ghi “dang dở” còn báo chí dùng “dở dang”, và chưa có nguồn nào so sánh trực tiếp hai biến thể để khẳng định bên nào chuẩn hơn. Báo chí dùng phổ biến “dở dang”; bạn gặp “dang dở” trong từ điển thì cũng hiểu đúng nghĩa như trên.

Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Vì sao ba chữ này hay bị viết nhầm

Nguyên nhân đầu tiên nằm ở giọng nói. Ở nhiều địa phương, âm d được phát âm gần giống âm gi, nên “dang dở” nghe ra như “giang dở” và người viết chép lại theo tai mình. Đây cũng là chỗ khiến các cặp d - gi - r khác trong tiếng Việt bị lẫn khi viết; xem thêm quy tắc phân biệt d, gi và r để hiểu rõ nhóm này.

Thứ hai, ba chữ dở, dỡ, giở đọc lên gần như giống nhau, chỉ khác phụ âm đầu và thanh điệu. Khi tai không phân biệt được, người viết thường chọn bừa một chữ theo cảm giác, và chữ “giở” hay được chọn vì nghe to, rõ trong giọng nói hằng ngày.

Thứ ba là thói quen trên mạng. Một cách viết nhầm được đăng nhiều lần sẽ quen mắt người đọc, rồi được chép tiếp mà không ai tra lại. Dừng lại tra một lần cho từng cặp từ là cách cắt gọn vòng lặp này.

Nhầm lẫn không phải lỗi của riêng ai. Người viết giỏi đến đâu cũng có lúc gõ nhanh mà chọn sai chữ, nhất là khi làm việc trên điện thoại với bàn phím nhỏ. Việc cần làm là biết chỗ hay sai để soát lại trước khi gửi.

Đọc thêm: Dang dở hay giang dở: từ nào chính xác?

Câu đúng và câu sai

Mười cặp câu dưới đây viết theo tình huống đời thường, mỗi cặp gồm một câu đúng và một câu sai. Đọc kỹ từng cặp, bạn sẽ thấy chữ nào đi với nghĩa nào.

Về chất lượng: “Không biết vở kịch đó hay dở ra sao mà nhiều người đi xem đến vậy” là câu đúng; viết “hay giở ra sao” là sai, vì cụm ấy không có nghĩa. Tương tự, “Tôi không hiểu về âm nhạc nên chẳng biết bài hát này hay dở thế nào” đúng, còn “hay giở thế nào” sai. Câu “Hay dở là cảm nhận của mỗi người, đối với tôi thì bộ phim này rất ý nghĩa và đáng để xem thử” cũng đúng; đổi chữ dở thành giở là mất nghĩa.

Về việc chưa xong: “Dự án dang dở từ năm ngoái đến giờ chưa có tiến độ” đúng; “Dự án giang dở từ năm ngoái” sai, vì giang dở không có mục từ nào.

Về tháo xuống: “Căn nhà cũ được dỡ để xây lại từ đầu” đúng, còn “được dở để xây lại” sai vì dở không có nghĩa tháo rời. “Xe vừa vào bến, mấy người thợ bắt đầu dỡ hàng” đúng; viết “giở hàng” là sai, vì chuyển hàng xuống xe là dỡ hàng.

Về mở ra: “Cậu bé giở sách ra đọc ngay trang đầu tiên” đúng; “dở sách ra đọc” sai, vì mở sách là giở sách. “Nó giở thủ đoạn cũ ra dọa người mới” đúng; “dở thủ đoạn cũ ra dọa” sai, vì đem trò ra dùng là giở.

Hai câu còn lại thuộc nhóm tính từ. “Bác ấy hay gàn dở, cả nhà đều quen rồi” đúng; “gàn dỡ” sai, vì gàn dở chỉ lời nói vô lý, viết bằng dở. “Món ăn này dở tệ, tôi không ăn nổi miếng nào” đúng; “giở tệ” sai, vì chỉ chất lượng kém dùng dở.

Điểm chung của các câu sai là chữ bị chọn theo âm nghe quen chứ không theo nghĩa. Khi viết, thử tự hỏi: chỗ này đang nói về chất lượng, về việc tháo xuống hay về việc mở ra? Trả lời được câu ấy là chọn đúng chữ. Đây cũng là cách trả lời trọn vẹn câu hỏi dở, dỡ hay giở mà không cần học thuộc từng cụm.

Mẹo nhớ ba chữ

Với riêng cặp dở dang, mẹo dễ nhớ là “dang dở = đang dở = chưa xong”, cả hai từ đều bắt đầu bằng d. Việc nào đang làm mà chưa xong thì viết bằng d, không có chữ gi.

Cách thứ hai là gắn mỗi chữ với một hành động. “Giở sách”, “giở gói bánh” là mở ra, đem ra dùng; “dỡ hàng” là bốc hàng hóa xếp trên xe, tàu xuống; còn “dỡ nhà” là tháo rời từng phần một công trình. Ai học thêm tiếng Anh có thể lấy các từ tiếng Anh làm mốc nhớ: dỡ hàng là unload, discharge; dỡ nhà là dismantle, take apart, pull down, demolish. Nghĩ tới một trong những từ ấy là nhớ ra chữ dỡ.

Cuối cùng, khi đánh giá chất lượng: nói về hay hay kém, tốt hay tệ thì luôn là “dở”. “Hay dở” là một cặp tính từ đi đôi, nên chữ thứ hai cũng phải là tính từ, mà tính từ thì chỉ có dở.

Ba mẹo này không thay thế việc tra từ điển, nhưng đủ để xử lý phần lớn câu văn thường ngày. Khi còn lăn tăn giữa hai cách viết, chọn theo nghĩa trước rồi mới xét tới âm.

Tra cặp từ dễ nhầm bằng ô Kiểm tra chính tả

Nếu còn cặp từ nào chưa chắc, ô Kiểm tra chính tả của nền tảng Chúc Mừng Năm Mới giúp tra nhanh: gõ từ vào ô, kết quả hiện ngay cách viết đúng kèm giải nghĩa. Trên nền tảng còn tra được những cặp dễ nhầm khác, trong đó có trau chuốt.

Thói quen tra trước khi gửi văn bản, đăng bài giúp tránh được phần lớn lỗi chính tả. Các bài khác trong chuyên mục Chính tả có thêm cách phân biệt những cặp từ hay vấp, trong đó có bài riêng về cặp dang dở hay giang dở.

Nhớ nhanh

• Ba chữ, ba việc: chất lượng kém là dở, tháo xuống là dỡ, mở ra là giở.
• Chỉ viết “hay dở” và “dở dang”; “hay giở” với “giang dở” không dùng được.
• Chưa xong việc thì chữ d đứng đầu: dang dở; còn giở đi với mở, dỡ đi với tháo.

Đọc thêm: Rời hay dời: từ nào chính xác?

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.