Di dời hay di rời, từ nào đúng chính tả và nghĩa của từ

Di dời hay di rời? Trả lời ngắn gọn: “di dời” mới đúng chính tả, còn “di rời” là cách viết sai, không tồn tại như một từ có nghĩa trong tiếng Việt. Di dời nghĩa là gì? Là chuyển đi nơi khác, đổi chỗ khác, ví dụ di dời dân cư để tránh thiên tai.

Từ này sống trong tin tức hằng ngày. UBND tỉnh Thái Bình đã có văn bản chỉ đạo tham mưu vị trí mới cho trạm thu phí BOT Tân Đệ, đồng nghĩa trạm phải di dời.^{11 Sẽ di dời trạm BOT Tân Đệ (fica.dantri.com.vn)} Đàn hổ linh vật ở quảng trường thị xã Phú Thọ bị di dời khỏi quảng trường sau khi gây “sốt” mạng dịp Tết 2022. Còn 42 hộ dân phía đông hồ Hoàn Kiếm được di dời, tái định cư tại Đông Anh hoặc Việt Hưng. Ba vụ việc khác nhau, một cách viết duy nhất.

Di dời hay di rời: cách viết đúng

“Di” là yếu tố Hán Việt chỉ sự chuyển, đổi chỗ. “Dời” là từ thuần Việt cũng mang nghĩa chuyển khỏi vị trí cũ. Ghép lại, “di dời” là động từ chỉ việc đưa người, đồ vật hay cả một cơ sở từ chỗ này sang chỗ khác. Các nguồn chuyên về chính tả giải nghĩa thống nhất như vậy: chuyển đi nơi khác, đổi chỗ khác.

Hỏi di dời hay di rời đúng chính tả thì câu trả lời nằm ở chỗ này: tiếng Việt chỉ có từ “di dời”, không có từ “di rời”. Viết “di rời” là sai chính tả, hoàn toàn không mang ý nghĩa chính thống. Trang này chọn viết “di dời” và chỉ dùng cách đó trong toàn bài.

Sắc thái của từ nghiêng về việc có tổ chức, có kế hoạch: di dời nhà máy, di dời cảng, di dời cả khu dân cư khỏi vùng lũ. Nước lũ dâng cao, Thái Nguyên từng di dời khẩn cấp hàng trăm hộ dân trong đêm. Cách nói ấy khác với “chuyển nhà” của một gia đình, vốn là việc riêng và nhẹ hơn.

Muốn thấy rõ cách dùng, cứ đối chiếu từng cặp câu dưới đây. Dòng đầu là câu viết đúng, dòng sau là câu viết sai cùng nội dung:

So qua các cặp câu trên sẽ thấy: chỗ nào nói tới việc chuyển cả một khối người hoặc một cơ sở sang vị trí khác, tiếng Việt dùng “dời”. Chỗ nào nói tới ai đó tự bỏ đi, tự tách khỏi nơi chốn hay một người, tiếng Việt dùng “rời”. Hiểu hai hướng nghĩa ấy thì không cần nhớ mặt chữ cũng viết đúng.

Các nguồn chuyên về chính tả đều khẳng định “di dời” là từ đúng, “di rời” là từ sai. Mục từ “di dời” trong các bộ từ điển lớn thì chưa đối chiếu trực tiếp được. Vì thế bài chỉ dừng ở điều chắc chắn: “di rời” không xuất hiện như một từ có nghĩa, còn “di dời” có mặt trong câu chữ hằng ngày, từ bản tin thiên tai tới văn bản hành chính.

• Cả xóm di dời đồ đạc lên tầng hai trước khi lũ về. (đúng), Cả xóm di rời đồ đạc lên tầng hai trước khi lũ về. (sai)
• Công ty di dời xưởng ra khu công nghiệp ngoại thành. (đúng), Công ty di rời xưởng ra khu công nghiệp ngoại thành. (sai)
• Nhà trường di dời phòng thư viện sang dãy nhà mới. (đúng), Nhà trường di rời phòng thư viện sang dãy nhà mới. (sai)
• Chính quyền di dời khu chợ tạm sang bãi đất cuối làng. (đúng), Chính quyền di rời khu chợ tạm sang bãi đất cuối làng. (sai)
• Gia đình dời bàn thờ sang gian giữa cho rộng. (đúng), Gia đình rời bàn thờ sang gian giữa cho rộng. (sai)
• Anh ấy rời quê ra thành phố làm việc. (đúng), Anh ấy dời quê ra thành phố làm việc. (sai)
• Cửa hàng dời sang bên kia đường sau khi hết hợp đồng. (đúng), Cửa hàng rời sang bên kia đường sau khi hết hợp đồng. (sai)
• Cô ấy rời xa gia đình mười năm để học. (đúng), Cô ấy dời xa gia đình mười năm để học. (sai)

Vì sao hay nhầm d với r

Nhiều người nói giọng Bắc đọc lẫn d và r, nên khi viết dễ nhầm. Đây cũng là lỗi chính tả phổ biến nhất tiếng Việt: nhầm phụ âm đầu như d với r, s với x, ch với tr, l với n. Phát âm vùng miền khác với phát âm chuẩn, viết sai theo. Thêm nữa, “dời” và “rời” đều gợi chuyện rời khỏi một chỗ, nên nhiều người thấy “di rời” nghe cũng xuôi tai. Tiếng Việt lại phân vai rạch ròi: “rời” là tự tách khỏi, “dời” là được chuyển sang vị trí khác. Nghe xuôi chưa đủ để thành chữ đúng.

Cùng nhóm d và r còn cặp “rời xa” với “dời xa”. “Rời xa” là từ đúng, nghĩa là chia cắt, tách lìa khỏi, các bộ phận không còn mối liên quan tới nhau. “Dời xa” là từ không có trong từ điển tiếng Việt và không mang ý nghĩa chính thống. Muốn xem quy tắc chi tiết, ghé trang phân biệt d, gi và r của mục chính tả.

Riêng cặp “rời đi” và “dời đi” thì tài liệu chưa thống nhất. Một hướng nói “rời đi” đúng, “dời đi” không chuẩn. Hướng khác cho rằng cả hai đều đúng chính tả nhưng khác nghĩa: “dời đi” chỉ sự thay đổi chỗ, địa điểm vốn tương đối cố định; “rời đi” chỉ việc chuyển khỏi chỗ hoặc tách lìa khỏi một bộ phận. Gặp chỗ còn tranh cãi, cách an toàn là dùng “rời đi” khi nói về người tự ra đi, và “di dời” khi nói về chuyển cơ sở, đồ đạc.

Thói quen trên mạng làm lỗi lan nhanh. Một bài đăng viết sai, người sau chép lại, vài tháng sau cách viết ấy thành quen mắt. Nhưng quen mắt không phải là đúng. Tiêu đề bản tin về trạm BOT Tân Đệ hay về đàn hổ ở Phú Thọ đều dùng “di dời”, không dùng cách viết kia.

Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Mẹo phân biệt dời và rời

Dễ nhớ nhất là nhìn chủ thể: “rời đi” dùng cho con người, ý là tự ra đi; “dời” dùng cho đồ vật, ý là được di chuyển. Ai làm chủ việc ra đi thì dùng “rời”, cái gì bị chuyển đi thì dùng “dời”. Một cái bàn bị kê sang phòng khác là “dời”, không ai nói nó “rời” phòng. Đây cũng là cách phân xử nhanh khi còn phân vân di rời hay di dời.

Nhìn vào nghĩa cũng rõ: “rời” nhấn vào việc tách khỏi, không còn liên quan tới nơi cũ; “dời” nhấn vào việc đổi vị trí, vật vẫn còn đó và tồn tại ở chỗ mới. Nghĩa của “rời xa” là các bộ phận hay đồ vật không còn mối liên quan tới nhau. Còn “di dời” thì vật vẫn nguyên vẹn, chỉ đổi chỗ.

Đọc thành tiếng cũng bắt được lỗi. “Di dời” có hai tiếng cùng phụ âm đầu d, đọc lên nghe liền một mạch. Nếu thấy hai tiếng lệch phụ âm đầu như “di rời” thì dừng lại, vì đó là dấu hiệu của cách viết sai. Cần tập phân biệt d và r khi phát âm để tránh nhầm lẫn về sau. Nên học theo cụm quen: dời nhà, dời đồ, dời mộ, di dời đi với “dời”; rời đi, rời xa, rời khỏi, chia rời đi với “rời”. Nhớ cả cụm như vậy dễ hơn nhớ từng chữ lẻ.

Đọc thêm: Xa hoa hay sa hoa: viết sao cho đúng?

Di dời trong đời sống

Chủ trương di dời nhà máy khỏi nội đô Hà Nội đặt ra đã 20 năm nhưng vẫn bỏ ngỏ. Đến nay thành phố mới di dời được gần 70 cơ sở trong tổng số 117 cơ sở theo lộ trình. Đợt 1 đề xuất di dời 66 cơ sở, gồm 51 cơ sở sản xuất công nghiệp và 15 trụ sở cơ quan.^{22 Nhà máy Rạng Đông sắp rời nội đô, Hà Nội tính không xây nhà ở trên đất di dời (vietnamnet.vn)}

Trong nhóm phải đi có những cái tên quen. Nhà máy Bia Hà Nội, Thuốc lá Thăng Long cùng 7 cơ sở khác thuộc diện phải di dời khỏi nội đô trong 5 năm tới.^{22 Nhà máy Rạng Đông sắp rời nội đô, Hà Nội tính không xây nhà ở trên đất di dời (vietnamnet.vn)} CTCP Bóng đèn phích nước Rạng Đông nằm trong 42 cơ sở công nghiệp đề xuất di dời mới.² Doanh nghiệp này có kế hoạch di dời nhà máy sang Bắc Ninh, tiến độ đến năm 2022. Phía nam, Cảng Sài Gòn di dời về Hiệp Phước (Nhà Bè) gặp khó vì thiếu đường kết nối, luồng Soài Rạp chưa nạo vét. Năm 2011, cảng đạt sản lượng 10,2 triệu tấn, giảm so với mức trên 11 triệu tấn của năm trước. Nhà nước đã tính từ sớm: Quyết định 791/QĐ-TTg ngày 12-8-2005 giao các bộ ngành nghiên cứu chính sách hỗ trợ doanh nghiệp di dời. Sau đó, Quyết định 46/2010/QĐ-TTg ngày 24-6-2010 ban hành quy chế tài chính di dời cảng.

Có những cuộc di dời kéo theo cả một khu đất rộng. Năm 1898, Toàn quyền Paul Doumer cho phép lập nhà máy tơ chạy hơi nước tại Nam Định. Nhà máy Dệt Nam Định tồn tại gần 120 năm. Đến năm 2003, nhà máy bị xác định gây ô nhiễm nghiêm trọng nên buộc phải di dời ra khỏi thành phố. Đất cũ dành cho khu đô thị 24,8 ha với tổng mức đầu tư trên 410 tỷ đồng. Tổng giám đốc Nguyễn Văn Miêng cho biết cây bàng lịch sử ở nhà máy sẽ được giữ lại vĩnh viễn. Ở phía bắc, trước khi sáp nhập, thị trấn Đông Hưng thuộc tỉnh Thái Bình cũ nằm cách trạm thu phí Tân Đệ khoảng 30 km, gây bất cập cho việc thu phí hoàn vốn, nên trạm phải tính chỗ đặt mới.^{11 Sẽ di dời trạm BOT Tân Đệ (fica.dantri.com.vn)} Hà Nội cũng đã di dời xong nhà máy cơ khí Trần Hưng Đạo và cơ khí Mai Động.

Quỹ đất sau di dời ở nội đô lịch sử được ưu tiên cho không gian công cộng, cây xanh, bảo tồn, không dùng để xây nhà ở.^{22 Nhà máy Rạng Đông sắp rời nội đô, Hà Nội tính không xây nhà ở trên đất di dời (vietnamnet.vn)} Đất cũng không được dựng chung cư cao tầng sai quy hoạch. KTS. Nguyễn Thị Lan Hương thuộc Viện Quy hoạch xây dựng Hà Nội là một trong những người bàn về hướng dùng đất ấy. Kỳ họp thường lệ cuối năm của HĐND thành phố Hà Nội dự kiến xem xét danh mục di dời từ 26 đến 28/11.² Muốn soát lại cách viết trước khi gửi văn bản, ô Kiểm tra chính tả của trang làm xong việc đó trong vài giây.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Hỏi đáp nhanh

Dời xa có phải từ đúng chính tả?

Không, “dời xa” không có trong từ điển tiếng Việt và không mang ý nghĩa chính thống. Từ đúng là “rời xa”, nói chuyện tách lìa, các bộ phận không còn liên quan tới nhau. Cách kiểm tra nhanh: “dời” luôn cần một chỗ mới để chuyển tới (dời nhà, dời đồ), còn “xa” không phải chỗ, nên “dời xa” nghe xuôi mà thật ra không thành từ.

Viết “di rời” trong văn bản gửi cơ quan thì sao?

Đó vẫn là lỗi chính tả phụ âm đầu, không phải cách viết được chấp nhận trong văn bản hành chính hay bản tin. Người soát văn bản nên đổi hết “di rời” thành “di dời” trước khi phát hành. Với bài dài, cách gọn nhất là dán vào ô kiểm tra chính tả của trang rồi soát lại từng chỗ được đánh dấu.