Dè bỉu hay dè biểu: từ nào chính xác?

Cách viết đúng chính tả là «dè bỉu».^{44 Chính tả tiếng Việt (Wikipedia)} Các dạng «dè biểu», «dè bĩu» và «rè bỉu» đều là chỗ lẫn âm hoặc lẫn chữ; khi muốn nói về thái độ xem thường người khác thì cả ba cần sửa lại thành «dè bỉu».

Dè bỉu là thái độ khinh miệt, xem thường, khác với gièm pha hay nói xấu ở chỗ không nhất thiết có chủ đích làm hại ai. Nghĩa chi tiết, ví dụ câu đúng, câu sai và mẹo nhớ nằm ở các phần dưới.

Dè bỉu hay dè biểu: từ nào đúng?

Nhiều báo chí lớn của Việt Nam viết «dè bỉu». Hoa hậu Thu Thảo từng nói đáng sợ nhất là khi người ta «tự cho mình cái quyền dè bỉu, chê cười vẻ bề ngoài, ngoại hình của người khác».^{22 Thu Thảo: Đáng sợ nhất là tự cho mình cái quyền dè bỉu vẻ bề ngoài người khác (dansinh.dantri.com.vn)} Nghệ sĩ Trung Dân lên án hành vi giễu cợt ngoại hình. Trong bài kể về việc mua ô tô cũ giá rẻ hơn chiếc SH, tác giả đặt «dè bỉu» ngay cạnh «chê bai».

Cách dùng ấy trải rộng nhiều lĩnh vực. Ở mảng văn hóa, tạp chí Harper's Bazaar dè bỉu album mới của ca sĩ Lana Del Rey, chứng tỏ từ này dùng được cả với tác phẩm nghệ thuật, không riêng gì con người. Báo thể thao, báo kinh tế, trang giải trí đều có lúc đặt từ này lên tiêu đề. Chuyện đời thường thì nhiều vô kể: một người chọn lên thành phố lập nghiệp, nhiều năm sau đi họp lớp vẫn nghe lại những lời chê bai cho lựa chọn ấy.

Ngược lại, chưa tìm thấy nguồn nào ghi «dè biểu» với nghĩa xem thường. Gõ «dè biểu hay dè bỉu» vào ô tìm kiếm, bạn cũng chỉ gặp một cách viết duy nhất. «Dè bỉu» chưa phải mục từ quen thuộc trong từ điển, một số cuốn còn bỏ trống, nên cách dùng thống nhất trên báo chí là chỗ dựa đáng tin hơn cả. Trang này theo cách viết ấy: «dè bỉu».

Hai dạng còn lại cũng nên sửa. «Dè bĩu» sai ở thanh điệu, còn «rè bỉu» lẫn phụ âm đầu; cả hai thỉnh thoảng gặp trên mạng xã hội. Riêng «dẻ bỉu» từng xuất hiện trong một bài báo, thiếu hẳn dấu huyền ở tiếng đầu, trong khi những chỗ khác của chính bài ấy vẫn viết đúng «dè bỉu», nên nhiều khả năng đó chỉ là lỗi đánh máy.

Nghĩa của từ dè bỉu

Dè bỉu nghĩa là gì? Đó là thái độ tiêu cực, xem thường người khác, cho rằng họ thấp kém và không xứng đáng được tôn trọng hay đối xử bình đẳng. Thái độ ấy lộ ra bằng lời nói, hành động, ánh mắt hoặc cử chỉ, nhằm hạ thấp giá trị của người bị dè bỉu.

Tiếng «dè» gợi cái nhìn khinh khỉnh từ trên xuống; tiếng «bỉu» gợi nét mặt nhăn nhó, méo mó khó chịu. Ghép lại, từ này tả cả thái độ lẫn vẻ bề ngoài của người tỏ ra khinh miệt. Người có thái độ dè bỉu thường tự cao, tự đại, cho rằng bản thân vượt trội hơn về trí thức, quyền lực, ngoại hình hoặc xuất thân.

Dè bỉu dễ bị lẫn với hai hành vi gần nghĩa. Gièm pha là cố ý làm hại người khác bằng cách bịa đặt hoặc lan truyền thông tin sai lệch. Nói xấu là chỉ trích, phê phán hay bôi nhọ người khác khi vắng mặt. Dè bỉu thì thể hiện thái độ khinh miệt mà không nhất thiết có chủ đích làm hại, tuy nhiên vẫn gây tổn thương thật cho người nhận.

Điều ngược lại với sự dè bỉu là sự tôn trọng, khi mỗi người được công nhận và đánh giá cao bất kể sự khác biệt. Một bài về bánh mì đặt hai cực ấy cạnh nhau ngay trong tiêu đề: «Bánh Mì: Từ Tiếng Nói Dè Bỉu Đến Biểu Tượng Kiêu Hãnh Toàn Cầu». Trong câu nói hằng ngày, từ này thường đi với chuyện ngoại hình, xuất thân, nghề nghiệp hay lựa chọn sống: «dè bỉu ngoại hình», «bị mọi người dè bỉu», «lời dè bỉu của người đời».

Báo chí ghi lại đúng những chỗ con người ta hay bị dè bỉu nhất. Chàng trai Văn Lộc bị người đời dè bỉu khi quyết tâm lấy Nguyễn Nhi, người khuyết tật. Một cô dâu 26 tuổi cưới chồng 71 tuổi từng bị cả làng dè bỉu, câu chuyện được nhắc lại sau 10 năm. Trong quan hệ công sở, từ này cũng hay gặp: một tác giả kể bị đồng nghiệp dè bỉu vì hay lấy lòng sếp, nơi lời nói nhỏ nhất cũng đủ làm người khác nao lòng.

Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Vì sao hay viết nhầm thành dè biểu

Một nguyên nhân thường được nêu là tiếng «bỉu» hiếm khi đứng một mình. Người viết quen với «biểu» qua những từ rất phổ biến: biểu hiện, biểu tượng, biểu quyết, biểu đồ. Tay gõ vì thế vô thức chọn «biểu» cho vần nghe na ná, và «dè biểu» vẫn xuất hiện đều đặn trên mạng dù không có từ điển nào ghi.

Thêm nữa, chính tả tiếng Việt có nhiều cặp âm, nhiều cặp thanh nghe rất gần nhau, nên khi đọc thành tiếng rồi viết lại theo tai, người viết dễ chọn nhầm chữ. Cùng một cụm mà người này nghe ra «dè», người kia nghe ra «dẻ», người khác lại nghe thành «rè»; mỗi người ghi một kiểu. Thắc mắc «dè bỉu hay dè biểu đúng chính tả» vì thế không có gì lạ.

Còn có lỗi đánh máy thuần túy, như trường hợp bài báo in «dẻ bỉu» đã nêu. Kể cả người viết cẩn thận cũng cần đọc lại, vì chỉ thiếu một dấu huyền là câu văn đã khác hẳn. Câu hỏi «dè bỉu hay dè biểu từ nào đúng» vì thế xuất hiện cả trong tin nhắn, cả trên diễn đàn lẫn trong bài tập của học sinh.

Ví dụ câu đúng và câu sai

Tám cặp câu dưới đây lấy từ những tình huống quen gặp trong báo chí và đời sống, mỗi cặp gồm một câu viết đúng và một câu viết sai kèm chú thích.

• Đúng: Người ta thường dùng «dè bỉu» để chỉ thái độ khinh miệt người khác. — Sai: …thái độ dè biểu… («biểu» không mang nghĩa khinh miệt).
• Đúng: Đồng nghiệp dè bỉu khi biết tôi hay lấy lòng sếp. — Sai: …đồng nghiệp dè biểu… (sai chính tả, sửa thành dè bỉu).
• Đúng: Khán giả có thể dè bỉu một vận động viên khi đưa ra nhận xét tiêu cực. — Sai: …khán giả rè bỉu… (lẫn phụ âm đầu, sửa thành dè bỉu).
• Đúng: Mua xe cũ giá rẻ, ai cũng dè bỉu, nhưng với tôi đó là quyết định hạnh phúc. — Sai: …ai cũng dè bĩu… (sai thanh điệu, phải là thanh ngã).
• Đúng: Chàng trai bất chấp lời dè bỉu của người đời vẫn cưới người mình yêu. — Sai: …lời dè biểu của người đời… (sai chính tả).
• Đúng: Đáng sợ nhất là tự cho mình cái quyền dè bỉu ngoại hình người khác. — Sai: …quyền dè biểu ngoại hình… (sai chính tả).
• Đúng: Cô bĩu môi, lắc đầu, ánh mắt dè bỉu lộ rõ. — Sai: …cô biểu môi… («biểu môi» không phải từ tiếng Việt).
• Đúng: Một ánh mắt dè bỉu cũng đủ khiến người đối diện tổn thương. — Sai: …một ánh mắt dè bĩu… (sai thanh điệu, sửa thành dè bỉu).

Mẹo nhớ cách viết đúng

Mẹo đầu tiên dựa vào nghĩa. Tiếng «bỉu» trong «dè bỉu» cùng vần với «bĩu» trong «bĩu môi», hành động nhăn mặt méo môi. Báo chí vẫn viết «bĩu môi nhăn nhó» khi tả gương mặt Ngu Thư Hân vì mãi không được gọi tên. Hai từ này cùng tả một biểu cảm, nên nhớ «bĩu môi» thì nhớ được «dè bỉu».

Mẹo thứ hai dựa vào chỗ «biểu» được dùng. Tiếng «biểu» chỉ xuất hiện trong những từ như biểu hiện, biểu tượng, biểu quyết, biểu đồ; cụ thể nhất là cụm «biểu tượng kiêu hãnh» thường thấy khi nói về một thứ được cả thế giới công nhận. Không có từ nào mang nghĩa khinh miệt lại chứa «biểu», nên gặp câu nói về thái độ xem thường thì loại ngay «dè biểu».

Mẹo thứ ba dành cho lúc đang vội: thay vì đoán, hãy dán câu chứa từ phân vân vào một công cụ kiểm tra chính tả. Tra một lần nhanh hơn nhiều so với sửa lại cả bài sau khi gửi đi.

Các cặp từ dễ viết nhầm

Viết tiếng Việt, người ta hay vấp vào vài nhóm lỗi: đánh lẫn những vần na ná nhau, lẫn thanh hỏi với thanh ngã, lẫn phụ âm đầu d, gi, r. Trang có sẵn quy tắc phân biệt các vần này để tra nhanh. Rà lại bài sẽ nhẹ nhàng hơn nếu bạn biết sẵn mình hay vấp nhóm nào.

«Dè bỉu» thuộc nhóm vần iu, nên hay bị thay bằng vần yêu quen thuộc hơn. Những cặp khác cũng vậy: viết về cây cối ra hoa, nhiều người phân vân «trổ bông hay trỗ bông», mỗi cách có chỗ dùng riêng; «trau chuốt» cũng hay bị viết sai, phải hiểu nghĩa từng tiếng mới chọn đúng.

Cặp «áy náy hay áy láy» là lỗi kinh điển của vần gần nhau, nhiều người viết «áy láy» mà không biết mình sai. Ngoài ra còn những cặp không sai chính tả nhưng dùng sai nghĩa: câu văn vẫn đọc xuôi mà ý đã lệch, phải hiểu rõ nghĩa mới phân biệt được.

Kiểm tra chính tả trước khi gửi

Nền tảng Chúc Mừng Năm Mới có ô Kiểm tra chính tả nhận cả câu, cả đoạn rồi soi từng từ trong vài giây. Trước khi đăng bài, nhắn tin hay bình luận, dán đoạn văn vào đó một lần là yên tâm. Nhiều bài tập kiểm tra chính tả tiếng Việt cũng ra đời đúng để rèn thói quen viết đúng từ đầu.

Chuyện thống nhất cách viết còn được bàn ở tầm rộng hơn: một giáo sư từng đề xuất phải có chuẩn chính tả tiếng Việt. Còn với người viết hằng ngày, gửi ra ngoài những câu đã rà kỹ là một đóng góp thiết thực.

Nếu thích đọc thêm những cặp từ dễ lẫn khác, bạn có thể xem các bài trong chuyên mục Chính tả của trang.

Nhớ nhanh

• Cặp dè bỉu, dè biểu chỉ có một cách viết đúng, đó là dè bỉu.
• Nghĩa của từ: xem thường, khinh miệt; khác gièm pha và nói xấu ở chỗ không cố ý làm hại.
• Nhớ «bĩu môi» là nhớ «dè bỉu»; vội thì dán câu vào ô kiểm tra chính tả.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.