Chính tả
Chia rẽ hay chia rẻ: từ nào chính xác?
Tra từ điển tiếng Việt, bạn chỉ gặp “chia rẽ”; “chia rẻ” không có mục từ nào vì viết sai dấu nên vô nghĩa. Báo chí vẫn dùng từ đúng ấy khi nói nội bộ Facebook chia rẽ hay nước Mỹ chia rẽ sau một sắc lệnh.
Chia rẽ hay chia rẻ, từ nào đúng chính tả? Đáp án là “chia rẽ”. Mở từ điển tiếng Việt ra, bạn chỉ gặp “chia rẽ”; “chia rẻ” không có mục từ nào vì viết sai dấu nên vô nghĩa.
Từ đúng ấy không phải của riêng sách vở. Sử sách đặt hẳn tên sự kiện bằng hai tiếng này: chia rẽ Trung - Xô. Trên mặt báo, nội bộ Facebook từng được tả là chia rẽ.1 Phần còn lại của bài trả lời ba việc: “chia rẽ” nghĩa là gì, vì sao người viết hay nhầm sang “chia rẻ”, và làm sao nhớ cho chắc. Có tám cặp câu đúng sai để bạn đối chiếu với đoạn văn mình đang viết, cùng những chỗ từ này xuất hiện trên mặt báo.
Chia rẽ hay chia rẻ: từ nào đúng
Câu hỏi này chỉ có một đáp án, vì đây là lỗi dấu hỏi và dấu ngã, không phải trường hợp cả hai cách viết đều được chấp nhận. Tra cứu thì chỉ có “chia rẽ”; cách viết “chia rẻ” không được từ điển thu nhận. Ai tìm “chia rẽ hay chia rẻ từ nào đúng” hay đảo lại thành “chia rẻ hay chia rẽ” cũng đến cùng một câu trả lời.
Chữ “rẻ” đứng một mình thì có nghĩa: giá rẻ, rẻ tiền, rẻ rúng. Ghép với “chia” thì cụm từ chẳng còn nghĩa gì, bởi “chia” ở đây là tách ra, còn “rẻ” không góp được nghĩa tương ứng. Người đọc gặp “chia rẻ” trong một câu nói về mất đoàn kết sẽ hiểu lệch hướng, có khi tưởng đó là chuyện bán rẻ thứ gì.
Trên mạng thỉnh thoảng còn lọt hai biến thể nữa: “chia rễ” và “chia dẻ”. Hai dạng này ít gặp hơn hẳn “chia rẻ”, nhưng cùng một gốc lỗi: người viết nghe âm rồi chép theo âm, không nhớ mặt chữ.
Vậy muốn viết chia rẽ hay chia rẻ đúng chính tả thì đâu phải chuyện tùy thích. Có ý kiến đề xuất phải có chuẩn chính tả tiếng Việt để việc viết và in ấn bớt tùy tiện. Việc tuân thủ quy tắc chính tả giúp bảo đảm sự chuẩn xác trong giao tiếp bằng văn bản. Sai một dấu thôi trong văn bản gửi đối tác hay bài đăng của cơ quan cũng đủ khiến người đọc dừng lại, cân nhắc xem người viết có đáng tin không.
Mặt báo là nơi thử từ này tốt nhất. Tin về nội bộ Facebook nói công ty này chia rẽ, tức người trong công ty mâu thuẫn với nhau. Ở lĩnh vực công nghệ, Thung lũng Silicon chia rẽ vì AI Trung Quốc. Chuyện quốc gia cũng vậy: nước Mỹ chia rẽ sau sắc lệnh của ông Donald Trump.2 Trong đại dịch Covid-19, một số nước ASEAN đã gặp khó khăn trong việc thống nhất cách ứng phó. Giới đầu tư Phố Wall chia rẽ giữa việc tiếp tục rót tiền và chốt lời cổ phiếu AI; FIFA chia rẽ vì ông Infantino.
Những cái tên lớn nhất là các sự kiện lịch sử. “Chia rẽ Trung - Xô” được định nghĩa là một cuộc xung đột chính trị và ý thức hệ.3 “Chia rẽ Tito - Stalin” được mô tả là đỉnh điểm cuộc xung đột giữa giới lãnh đạo Nam Tư và Liên Xô.4 Cách đặt tên ấy cho thấy từ này đủ sức chứa những rạn nứt kéo dài nhiều năm giữa các quốc gia, chứ không phải chuyện cãi nhau trong một nhóm nhỏ. Đọc các tiêu đề ấy, bạn thấy một điểm chung: chưa lần nào người ta viết “chia rẻ”.
Cách xử lý gọn nhất khi chưa chắc: tra từ điển trước khi đăng, và với văn bản dài thì đọc lại từng câu. Quy tắc chọn dấu hỏi hay dấu ngã cho từng trường hợp được trình bày tại bài quy tắc dấu hỏi, dấu ngã.
Nghĩa của chia rẽ và vì sao hay viết nhầm
Muốn hiểu chia rẽ nghĩa là gì, tách hai tiếng ra. “Chia” là tách ra làm nhiều phần. “Rẽ” là tách theo hướng khác nhau, như một lối đi tách khỏi lối chính. Ghép lại thành động từ chỉ việc làm cho người khác hoặc một tập thể mâu thuẫn, mất đoàn kết, mất thống nhất.
Vậy chia rẽ là gì trong một câu cụ thể? Đó là hành động có chủ thể: một người nói xấu, gieo tin đồn, khơi lại chuyện cũ, và kết quả là một nhóm vốn cùng đứng về một phía tách thành nhiều phe, xa cách hoặc đối đầu nhau. Từ này không dùng để tả việc chia đôi đồ vật hay chia tiền; nó chỉ dùng cho quan hệ giữa người với người.
Sắc thái của từ là tiêu cực, nên nó thường đi với những danh từ chỉ tập thể: nội bộ, đoàn, nhóm, gia đình, dòng họ, dân cư. Trong câu, từ này hay đứng sau chữ “để”, “làm”, “khiến”, chỉ nguyên nhân dẫn tới mất đoàn kết. Người chủ động chia rẽ thường bị đánh giá xấu; người bị chia rẽ là tập thể chịu hậu quả.
Có thể phân biệt nhanh với vài từ gần nghĩa. “Chia ly” nói về người phải xa nhau, không hàm ý ai gây ra. “Chia rẽ” luôn có người gây ra và luôn có hậu quả trong một tập thể. Còn “chia phần”, “chia việc” chỉ là phân chia công việc hay lợi ích, không mang nghĩa xấu.
Nguyên nhân viết nhầm nằm ở cách phát âm: ở nhiều vùng, dấu hỏi và dấu ngã được đọc gần như nhau, nên người viết nghe âm rồi chọn nhầm chữ. Người viết nhanh trên điện thoại, gõ theo quán tính, rất dễ chọn nhầm dấu trong bảng gợi ý.
Lỗi dấu thanh thuộc nhóm phổ biến; người ta từng nhầm dấu của “chẳng lẽ”. Một dấu hỏi viết thành dấu ngã, hay ngược lại, có thể làm thay đổi hoàn toàn nghĩa của từ. Với “chia rẽ”, sai một dấu là từ mất nghĩa, câu không còn nói được điều mình muốn nói.
Cùng nhóm dễ nhầm còn có những cặp khác. “Trau chuốt” là cách viết đúng, viết nhầm phụ âm đầu tr và ch là sai. Chữ “rẽ” cũng gặp trong cặp “ngả rẽ hay ngã rẽ”, một trường hợp dễ viết nhầm khác. Các hướng dẫn chính tả còn nêu những nhóm quen thuộc như s và x, ch và tr, r và d và gi, l và n, i và y, ă và â.
Tiếng Việt có hệ thống âm vị và nghĩa phong phú, nên người viết thường gặp lỗi chính tả. Thêm một lý do nữa: trên mạng, người ta đọc bài của nhau nhiều hơn đọc sách, nên một cách viết sai lan nhanh trước khi có ai sửa.
Muốn bớt sai, các hướng dẫn chính tả đưa ra mấy việc làm được ngay: đọc nhiều và đọc chuẩn, tra từ điển mỗi khi nghi ngờ, tự kiểm tra lại bài sau khi viết xong. Ngoài ra nên ghi chép lại những lỗi mình hay mắc để lần sau nhớ, và tìm hiểu sâu về ngữ âm tiếng Việt. Với cặp từ này, việc ghi chép rất ngắn: một dòng “chia rẽ - dấu ngã” dán cạnh bàn làm việc là đủ.
Người soạn văn bản cho cơ quan hay doanh nghiệp còn có một cách nữa: nhờ một người khác đọc lại. Người ngoài cuộc sẽ bắt lỗi dấu nhanh hơn chính bạn, vì họ không phải nghe mãi cái âm đọc sai mà bạn đã quen tai.
Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Ví dụ câu đúng, câu sai và mẹo nhớ
Tám cặp câu dưới đây lấy từ những cảnh quen: trường lớp, công sở, gia đình, Tết, họ hàng, bạn bè, xóm giềng và nhóm chung. Mỗi cặp gồm một câu đúng và một câu sai có chú thích chỗ cần sửa.
Trước hết là chuyện trường lớp: “Có vài bạn học sinh hay nói xấu các bạn để chia rẽ nội bộ lớp” là câu đúng; viết “chia rẻ nội bộ lớp” thì sai, phải sửa thành “rẽ”. Chuyện tình cảm cho cặp tiếp theo: “Cặp đôi bị sếp lớn chia rẽ bằng mọi giá”; “chia rẻ” ở đây sai, vì câu nói về việc làm hai người xa nhau.
Chuyện gia đình và ngày Tết cũng có chỗ cho cặp từ này: “Vài lời gièm pha vô cớ làm gia đình anh rẽ hai phía, ăn Tết cũng không ngồi cùng mâm” viết đúng; đổi “rẽ” thành “rẻ” thì chữ ấy vô nghĩa. Cặp tiếp theo là chuyện họ hàng: “Người quen đi lại giữa hai nhà, nói này nói nọ, khiến dòng họ chia rẽ từ vụ chia đất”; “chia rẻ” sai, vì câu đang nói về rạn nứt trong một tập thể.
Ở xóm giềng, lỗi này cũng xuất hiện thường xuyên: “Chỉ vì chuyện tiền cúng sân, cả xóm chia rẽ thành hai nhóm, gặp nhau chẳng chào”; viết “chia rẻ” là sai dấu của tiếng “rẽ”. Cặp thứ sáu nói về bạn bè: “Tin đồn thất thiệt làm hai người bạn thân chia rẽ, mười năm không nói chuyện với nhau”; “chia rẻ” mắc đúng lỗi đang bàn.
Hai cặp còn lại nói về nhóm và công việc: “Vài bình luận thiếu kiểm chứng khiến nhóm chung của lớp chia rẽ, ai về phòng riêng bàn”; thay bằng “chia rẻ” thì câu mất nghĩa. Cặp cuối: “Công việc bị trì hoãn vì phòng kinh doanh và phòng kỹ thuật chia rẽ, chẳng ai chịu nhượng bộ”; “chia rẻ” cũng sai, dù người đọc quen cụm ấy trên mạng.
Tám câu sai đều mắc cùng một chỗ: chỗ cần dấu ngã thì người viết đặt dấu hỏi. Cách thử chắc nhất là che dòng đúng, đọc dòng sai thành tiếng rồi xem câu ấy còn nói được điều mình muốn nói không; chậm một chút nhưng đáng, nhất là với câu sẽ đăng lên trang của cơ quan hay gửi cho khách.
Với bài đăng trên mạng, việc cần làm rất cụ thể: gõ đúng “chia rẽ”, đọc lại một lần trước khi đặt tiêu đề có hai tiếng này. Cần soát cả đoạn dài thì dán vào ô Kiểm tra chính tả của trang này để xem chỗ nào bị đánh dấu, rồi sửa theo nghĩa của câu. Chuyên mục Chính tả còn nhiều bài giải đáp ngắn, mỗi bài một cặp từ cùng kiểu.
- Nghĩ tới “lối rẽ”, “rẽ hướng”: cùng gốc với tiếng “rẽ” trong “chia rẽ”, đều mang dấu ngã.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.
Nguồn tham khảo
- Nội bộ Facebook chia rẽ (vnexpress.net) ↩
- Nước Mỹ chia rẽ sâu sắc vì sắc lệnh của Trump (vietnamnet.vn) ↩
- Chia rẽ Trung – Xô (Wikipedia) ↩
- Chia rẽ Tito – Stalin (Wikipedia) ↩