Phong cách
Chăm sóc da tuổi dậy thì: 4 bước hằng ngày và cách thử loại da bằng giấy thấm dầu
Theo Hiệp hội Da liễu Hoa Kỳ (AAD), hơn 85% thanh thiếu niên từ 12-18 tuổi gặp vấn đề về mụn ở các mức độ khác nhau, nên chăm sóc da tuổi dậy thì là nhu cầu thật của hầu hết bạn teen.
Thử hình dung một học sinh lớp tám thấy trán và mũi bóng dầu từ giữa buổi sáng, đến tháng sau mũi bắt đầu nổi vài mụn đầu đen, trong khi hai bên má vẫn khô thoải mái. Chuyện này xảy ra với rất nhiều bạn cùng tuổi, và phần lớn trong số đó không cần tới mỹ phẩm đắt tiền hay quy trình mười bước.
Chăm sóc da tuổi dậy thì chỉ cần đúng nguyên tắc làm sạch, dưỡng ẩm và bảo vệ, cộng thêm một chút hiểu biết về làn da của chính mình. Từ cách nhận ra da mình thuộc loại nào cho tới lúc nào nên dừng tự chăm và đi khám bác sĩ, tất cả nằm trong bốn bước dưới đây.
Vì da dậy thì hay nổi mụn
Tuổi dậy thì thường gặp vấn đề da ở khoảng 13-17 tuổi, khi tuyến bã nhờn hoạt động mạnh gây mụn, lỗ chân lông to và bóng nhờn. Nguyên nhân chính nằm ở nội tiết tố androgen tăng trong giai đoạn này, kích thích tuyến bã nhờn tiết ra nhiều dầu hơn mức cần thiết.
Cơ chế hình thành mụn diễn ra theo từng nấc. Tế bào chết kết dính với bã nhờn, tạo thành nút tắc trong lỗ chân lông; nút tắc hở ra ngoài thành mụn đầu đen, đóng kín bên trong thành mụn đầu trắng. Khi lỗ chân lông bít tắc, vi khuẩn kỵ khí Propionibacterium acnes sinh sôi mạnh và gây viêm, dẫn tới mụn viêm, mụn mủ, mụn bọc.
Vị trí mụn cũng có quy luật riêng. Mụn trứng cá tuổi dậy thì thường xuất hiện ở vùng chữ T gồm trán, mũi và cằm, sau đó có thể lan ra má, lưng và ngực. Nam giới ở tuổi này thường tiết dầu nhiều hơn nữ giới do lượng androgen cao hơn.2
Hiểu được cơ chế này, người ta sẽ bớt đổ lỗi cho việc rửa mặt chưa đủ sạch. Da nổi mụn vì dầu tiết ra nhiều và bị bít lại, nên mọi việc cần làm là làm sạch vừa đủ, không chà rát, và không tạo thêm điều kiện cho lỗ chân lông bị tắc.
Thử loại da bằng giấy thấm dầu
Da người chia thành năm loại chính: thường, khô, dầu, hỗn hợp và nhạy cảm, còn đa số bạn teen thuộc nhóm da dầu hoặc hỗn hợp dầu. Biết rõ mình thuộc loại nào, việc chọn sữa rửa mặt, kem dưỡng hay chống nắng sẽ không còn là phỏng đoán.
Cách thử tại nhà rất đơn giản và mất chưa tới mười phút. Rửa mặt sạch bằng sữa rửa mặt dịu nhẹ, không thoa thêm bất kỳ sản phẩm nào, chờ 30 phút cho da trở về trạng thái tự nhiên. Sau đó áp một tờ giấy thấm dầu lên vùng chữ T trong 5 phút rồi đọc kết quả.
Nếu giấy thấm nhiều vệt dầu rõ ràng, đó là da dầu. Nếu chỉ vài vùng có dầu, vài vùng khô như hai bên má, đó là da hỗn hợp. Với da khô và da nhạy cảm, kết quả giấy thấm không đặc trưng bằng, nên cần kết hợp quan sát tổng thể: da khô thường căng và thiếu nước, da nhạy cảm dễ khó chịu khi gặp sản phẩm mới.
Từ kết quả đó, việc chọn sản phẩm có hướng rõ. Da dầu nên chọn sản phẩm không chứa dầu, không gây mụn để tránh bít tắc lỗ chân lông. Da khô cần ưu tiên làm ẩm, cấp nước bằng kem dưỡng ẩm, serum và mặt nạ dưỡng ẩm. Da nhạy cảm nên thử sản phẩm trên vùng da nhỏ trước khi dùng lên mặt.
Rửa mặt đúng cách
Nhiều bạn nghĩ rửa mặt thật nhiều sẽ làm da bớt dầu. Thực tế ngược lại: càng rửa nhiều, da càng tăng tiết bã nhờn. Rửa quá 3 lần mỗi ngày còn khiến da khô rát, đau.2
Hai lần mỗi ngày là đủ: sáng sau khi thức dậy và tối trước khi ngủ, để loại bỏ bụi bẩn và dầu thừa. Nói chung, 2-3 lần mỗi ngày với kem rửa mặt phù hợp là đủ cho da sạch mịn.
Kỹ thuật rửa cũng quan trọng không kém tần suất. Dùng nước ấm vừa phải, massage nhẹ bằng đầu ngón tay theo chuyển động tròn, không chà xát mạnh, rửa sạch cặn và lau bằng khăn mềm. Vinmec cũng khuyên rửa mặt và cổ hai lần mỗi ngày bằng xà phòng nhẹ và nước ấm, không chà mặt vì có thể gây kích ứng và làm mụn nặng thêm.3
Về sản phẩm, chọn sữa rửa mặt dịu nhẹ, pH cân bằng khoảng 5.5-6, tránh loại chứa sulfate mạnh hoặc hạt scrub thô. Với da dầu mụn, nên chọn loại có salicylic acid, trà xanh hoặc chiết xuất rau má.
Bốn bước chăm sóc da tuổi dậy thì mỗi ngày
Một quy trình chăm sóc da tuổi dậy thì chỉ cần 4-5 bước là đủ và hiệu quả nhất; dùng nhiều sản phẩm cùng lúc ở tuổi này dễ gây kích ứng. Da tuổi teen cần sự tối giản và ổn định, chưa cần các sản phẩm trị liệu mạnh như chống lão hóa, vì dùng nhiều hoạt chất mạnh quá sớm dễ gây bong đỏ, châm chích.
Bước đầu là tẩy trang, cần thiết kể cả khi không trang điểm, vì giúp lấy sạch bụi bẩn mà sữa rửa mặt không làm sạch sâu được; tuổi teen chỉ cần dùng nước tẩy trang là đủ. Nếu dùng kem chống nắng hoặc trang điểm, buổi tối cần tẩy trang trước rồi mới rửa mặt bằng sữa rửa mặt.
Sau khi rửa mặt, cân bằng da bằng toner không cồn, có chiết xuất trà xanh, rau má hoặc hoa cúc, giúp làm dịu da và hỗ trợ da hấp thụ dưỡng chất. Tiếp theo là dưỡng ẩm: dù da dầu hay da khô vẫn cần dưỡng ẩm, chọn kem dạng gel hoặc lotion kết cấu mỏng nhẹ, thấm nhanh, không gây bí da.
Bước cuối là chống nắng. Chọn kem chống nắng SPF từ 30 trở lên, không gây bí da, phù hợp da dầu mụn, thoa trước khi ra ngoài ít nhất 20 phút và thoa lại sau mỗi 2 giờ. Riêng khi da đang có mụn, nên chọn kem chống nắng không chứa dầu.2 Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cho biết tới 80% tác hại của tia UV tích lũy trên da xảy ra trước tuổi 18, nên chống nắng hằng ngày ở tuổi này là đầu tư cho làn da lâu dài.
Về thành phần trị mụn, các loại được ưa chuộng gồm Salicylic Acid, Sulfur, Resorcin và Benzoyl Peroxide; kem rửa mặt có thành phần kháng khuẩn mụn như Isopropylmethylphenol cũng là lựa chọn đáng cân nhắc. Tuy nhiên, một số thành phần khi dùng chung có thể gây kích ứng do thay đổi độ pH đột ngột, ví dụ BHA với Retinol, hoặc AHA với vitamin C. Ở tuổi dậy thì, càng dùng nhiều sản phẩm cùng lúc, khả năng gặp kích ứng càng cao, nên giữ quy trình ít bước là cách an toàn nhất.
Một câu hỏi thường gặp ở tuổi này là có cần kem dưỡng vùng mắt hay chưa. Câu trả lời là chưa cần, vì lão hóa chưa xuất hiện ở tuổi dậy thì. Cũng không nên dùng mỹ phẩm của người lớn hay mượn sản phẩm của bạn bè, vì làn da mỗi người có đặc điểm và nhu cầu chăm sóc khác nhau.
Tẩy tế bào chết vừa đủ
Tần suất khuyến nghị chung là 1-2 lần mỗi tuần: da thường và da dầu 1-2 lần, da khô khoảng 1 lần, da nhạy cảm 1 lần hoặc ít hơn; tẩy quá nhiều làm suy yếu hàng rào bảo vệ da.
Nên chọn loại tẩy tế bào chết hóa học nhẹ như AHA, BHA, tránh dạng hạt to dễ gây tổn thương da. Sau khi tẩy, da nhạy cảm hơn với ánh nắng, nên cần chống nắng hằng ngày và dưỡng ẩm ngay sau khi tẩy.
Dấu hiệu tẩy quá mức dễ nhận: da khô căng, đỏ rát, châm chích khi dùng mỹ phẩm, bong tróc, da nhạy cảm hơn và dễ nổi mụn do kích ứng. Khi gặp các dấu hiệu này, cần giảm tần suất và tập trung phục hồi, dưỡng ẩm.
Da kích ứng do mỹ phẩm cũng cần được xử lý đúng ngay từ đầu. Dấu hiệu nhận biết gồm da nóng rát, ửng đỏ, nổi mụn, mề đay, viêm da tiếp xúc hoặc khô da; kích ứng nhẹ thường thuyên giảm sau 1-2 ngày ngừng sử dụng sản phẩm nghi ngờ.
Cách xử lý từng bước như sau. Đầu tiên, làm sạch da ngay bằng sữa rửa mặt dịu nhẹ, tránh xà phòng và chất tẩy rửa mạnh. Tiếp đó, làm dịu da bằng khăn sạch quấn viên đá lăn nhẹ hoặc rửa bằng nước muối sinh lý, không lạm dụng vì gây khô da. Sau đó ngưng mọi sản phẩm nghi ngờ và dò nguyên nhân bằng cách dùng lại từng loại trong khoảng 1 tuần; trong thời gian hồi phục, không bôi thêm mỹ phẩm nào khác vì có thể làm kích ứng nặng thêm, chỉ dùng sản phẩm làm sạch và dưỡng dịu nhẹ. Nếu kích ứng nặng với nhiều nốt sần có mủ, ngứa, bong tróc, nên đi khám da liễu.
Về BHA, theo các bác sĩ da liễu, tuổi dậy thì có thể dùng BHA nếu da không quá nhạy cảm và không có phản ứng dị ứng; thông thường sau 15 tuổi là có thể cân nhắc sử dụng, tuy nhiên không có nhiều khuyến cáo chính thức nên cần theo dõi tình trạng da và tuân theo chỉ định của bác sĩ (bản lưu Internet Archive, chụp ngày 12/02/2025). Riêng khi da đang có mụn viêm, không tẩy tế bào chết và không chà xát vùng đó.
Ăn ngủ và thói quen
Thức khuya, ăn nhiều đồ ngọt, đồ chiên rán và căng thẳng kéo dài là bốn yếu tố khiến mụn dễ bùng phát. Căng thẳng kéo dài đặc biệt dễ bị bỏ qua, vì nhiều bạn chỉ chú ý tới món ăn mà quên rằng áp lực thi cử, thiếu ngủ cũng tác động trực tiếp tới da. Giữ giờ ngủ ổn định và bớt đồ ngọt trong tuần là hai thay đổi không tốn tiền mà lại đúng trọng tâm.
Về ăn uống, nên ăn nhiều rau củ quả như cà chua, cà rốt, súp lơ, ớt chuông, bơ; hạn chế món cay nóng, nhiều dầu mỡ. Chế độ dinh dưỡng lành mạnh không thay thế việc chăm da, nhưng là nền tảng giúp da có nguyên liệu để tự phục hồi.
Thói quen cuối cùng cần bỏ là tự nặn mụn. Nặn sai cách gây chảy máu, viêm nhiễm, mụn sưng to và để lại thâm sẹo khó phục hồi; mụn còn có thể lây sang vùng da khác. Chưa có hướng dẫn của chuyên gia da liễu thì tốt nhất là để nguyên, kiên trì với bộ sản phẩm phù hợp thay vì lấy tay nặn.
Khi nào cần gặp bác sĩ
Có vài mốc nên đi khám da liễu: khi mụn trứng cá nặng, khi đã dùng phương pháp không kê đơn trong một vài tháng mà da không cải thiện, khi mụn xuất hiện sau khi bắt đầu dùng thuốc, khi nhận thấy sẹo trên da, hoặc khi mụn ảnh hưởng đến sự tự tin. Phương pháp không kê đơn ở đây cụ thể là gel retinoid tại chỗ, benzoyl peroxide, axit salicylic, axit glycolic hoặc axit lactic.3
Điều trị sớm giúp da hồi phục nhanh hơn nhiều.3 Mụn đầu trắng, mụn đầu đen là loại tổn thương ít nghiêm trọng nhất và dễ điều trị nhất, còn mụn trứng cá rộng hơn có thể cần thuốc theo đơn của bác sĩ da liễu.3
Mụn không chỉ là chuyện da. Trẻ bị mụn trứng cá nặng dễ bị trầm cảm, ngại kết bạn và hạn chế học kỹ năng xã hội vì tự ti về ngoại hình.1 Đi khám sớm vì vậy là cách bảo vệ cả làn da lẫn tinh thần của bạn teen.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.
Hỏi đáp nhanh
Da dầu có nên rửa mặt nhiều hơn ba lần mỗi ngày để bớt dầu không?
Không nên. Da càng bị rửa nhiều càng tiết bã nhờn nhiều hơn, chứ không bớt dầu như nhiều bạn nghĩ. Rửa quá 3 lần mỗi ngày còn khiến da khô rát, đau.2 Chỉ cần 2-3 lần mỗi ngày với sữa rửa mặt dịu nhẹ là đủ, ví dụ sáng sau khi thức dậy và tối trước khi ngủ.
Nguồn tham khảo
- Cần làm gì khi trẻ bị mụn trứng cá? (lifestyle.zingnews.vn) ↩
- CHĂM SÓC DA TUỔI DẬY THÌ ĐÚNG CÁCH (benhviennhitrunguong.gov.vn) ↩a ↩b ↩c ↩d
- Mụn trứng cá tuổi teen: Khi nào bạn nên đi khám bác sĩ? (vinmec.com) ↩a ↩b ↩c ↩d
Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn chuyên môn.