Cài phần mềm không rõ nguồn an toàn bằng ba bước kiểm tra trước khi nhấn nút cài

Mỗi tuần, hàng nghìn người Việt tải về máy những file cài đặt từ diễn đàn, nhóm chat hay trang web tìm trên Google, trong đó không ít file không ghi rõ ai làm ra và đi đường nào tới tay người dùng. Một file cài đặt nhỏ vài chục megabyte có thể mang theo keylogger ghi lại từng phím gõ, hoặc backdoor mở cửa cho tin tặc đọc toàn bộ dữ liệu trên máy.

Cài phần mềm không rõ nguồn an toàn là làm theo một chuỗi kiểm tra cụ thể trước khi nhấn nút cài: nhận diện rủi ro, đọc dấu hiệu cảnh báo, dùng ba công cụ kiểm tra file, xử lý khi lỡ cài nhầm, và giữ thói quen bảo vệ dữ liệu cá nhân trên laptop.

Rủi ro từ file cài đặt lạ

Phần mềm độc hại là phần mềm được thiết kế có chủ đích nhằm gây gián đoạn máy tính, làm rò rỉ thông tin riêng tư hoặc truy cập trái phép vào hệ thống.^{55 Phần mềm ác ý (Wikipedia)} Trên laptop cũ, rủi ro còn lớn hơn. Máy đã qua sử dụng thường cài sẵn nhiều phần mềm không rõ gốc gác, kèm mã độc, quảng cáo không mong muốn hoặc file kích hoạt can thiệp sâu vào hệ thống ngay từ lúc người mua nhận máy.

Thử hình dung một sinh viên tải một công cụ chỉnh sửa video từ một trang không uy tín. Sau khi cài xong, máy bắt đầu gửi dữ liệu đăng nhập ngân hàng tới một máy chủ bên ngoài mà chủ máy không hề hay biết. Kịch bản này không xa vời: các chuyên gia bảo mật tại ThreatFabric đã phát hiện những ứng dụng chứa mã độc Anatsa xâm nhập thiết bị và đánh cắp tài khoản ngân hàng của người dùng.

Đường vào máy của mã độc chủ yếu vẫn là email. Báo cáo điều tra vi phạm dữ liệu năm 2018 của Verizon cho thấy email chiếm 96% lượng phần mềm độc hại được phân phối trên toàn thế giới.^{55 Phần mềm ác ý (Wikipedia)} Ngoài ra, tin tặc còn xâm phạm hoặc tạo các trang web có thứ hạng cao trong kết quả tìm kiếm để phát tán mã độc, như trường hợp GootLoader hoạt động từ năm 2020, khiến người dùng tưởng mình đang tải phần mềm từ một trang đáng tin.

Ngay cả phần mềm chính hãng cũng từng bị lợi dụng. Trong vụ SolarWinds, tin tặc xâm nhập công ty rồi triển khai bản cập nhật phần mềm Orion chứa mã độc, và có tới 18.000 khách hàng đã tải về bản cập nhật đó.^{44 Microsoft phát hiện phần mềm độc hại trong hệ thống (baotintuc.vn)} Bản cập nhật chính thức vẫn có thể trở thành kênh phát tán mã độc, huống chi một file cài đặt không ai đứng tên.

Dấu hiệu cần dừng lại

Trước khi file cài đặt gây hại, nó thường để lại vài tín hiệu. Hai nhà nghiên cứu Microsoft là Dimitrios Valsamaras và Sang Shin Jung cho biết ứng dụng yêu cầu quá nhiều quyền hạn vô lý có thể là đặc điểm nhận dạng phần mềm độc hại.^{33 Cảnh báo phần mềm độc hại âm thầm trừ tiền người dùng (mst.gov.vn)} Một trình chỉnh sửa ảnh mà đòi đọc danh bạ, truy cập vị trí và chạy ngầm khi khởi động máy là ví dụ điển hình.

Microsoft cũng cho biết các mẫu mã độc gian lận cước phí hay đội lốt ứng dụng trang trí hình nền, khóa màn hình, làm đẹp, chỉnh ảnh, nhắn tin, nhiếp ảnh, thậm chí giả luôn công cụ diệt virus. Chính phần mềm diệt virus giả cũng là một loại mã độc, nên đừng tin một ứng dụng chỉ vì nó tự nhận là công cụ bảo vệ máy.

Phòng tránh phần mềm giả mạo bắt đầu từ việc để ý những tín hiệu dưới đây khi tải và cài đặt:

Ba công cụ kiểm tra trước khi cài phần mềm không rõ nguồn an toàn

Đây là phần cốt lõi, nơi ba công cụ mỗi bên đảm nhận một việc. VirusTotal kiểm tra đa công cụ trực tuyến, SignTool xác minh chữ ký số trên Windows, còn HashCalc tạo mã MD5 hoặc SHA1 để đối chiếu với mã mà người chia sẻ công bố.

VirusTotal.com, thuộc Google từ năm 2012, cho phép quét link tải trực tiếp của file .exe với hơn 60 công cụ diệt virus mà không cần tải file về máy. Nếu kết quả hiển thị 0/65, nghĩa là không có phần mềm diệt virus nào trong 65 công cụ tích hợp phát hiện virus trong link vừa gửi lên máy chủ. VirusTotal còn có tiện ích mở rộng cho Chrome, Firefox và Internet Explorer để kiểm tra link bằng chuột phải. Tuy nhiên, một số mã độc được thiết kế để tránh các thuật toán phát hiện của phần mềm diệt virus, nên kết quả sạch chưa chắc là kết luận cuối cùng.

SignTool trả lời câu hỏi khác: file này có thật sự do đơn vị phát hành nêu tên ký không. Trên laptop Windows, người dùng chạy lệnh signtool verify /pa theo chính sách xác minh Authenticode; tùy chọn /v hiển thị chi tiết về chứng chỉ, chuỗi chứng chỉ và dấu thời gian. Ví dụ, sau khi tải file setup.exe, chạy lệnh signtool verify /pa /v setup.exe mà nhận thông báo No signature found thì nên hủy cài đặt, vì không ai đứng tên bảo đảm file đó.

HashCalc dùng khi nhà sản xuất công bố mã hash của bản cài đặt. Phần mềm này đọc nội dung file và tạo mã hash MD5 hoặc SHA1; nếu mã trùng với mã được công bố thì file tải về đầy đủ, không bị sửa đổi. Chỉ cần thiếu hoặc thừa một phần nhỏ của file cũng khiến mã thay đổi, nên đây là cách phát hiện file bị cài cắm hoặc tải hỏng. Ba công cụ bổ trợ cho nhau: VirusTotal quét mã độc, SignTool xác nhận nguồn gốc, HashCalc xác nhận file nguyên vẹn.

Đọc thêm: Bảo mật website là gì? Cách bảo vệ trang web khỏi tấn công

Lỡ cài rồi phải làm sao

Nếu phần mềm đáng ngờ đã nằm trên máy, việc đầu tiên là cô lập chiếc laptop khỏi mạng và các thiết bị khác, để mã độc không lan sang máy khác trong nhà cũng như không gửi tiếp dữ liệu ra ngoài. Việc kiểm tra phần mềm độc hại laptop lúc này nên giao cho người có kinh nghiệm hoặc phần mềm diệt virus đã cập nhật cơ sở dữ liệu mới nhất, quét toàn bộ hệ thống để tìm và loại bỏ mã độc.

Khi máy đã sạch, người dùng nên đăng xuất mọi thiết bị và đổi mật khẩu từ một thiết bị an toàn khác, không đổi ngay trên chính chiếc laptop nghi nhiễm. Các loại mã độc như NanoCore, được biết đến từ năm 2013, có thể cho phép tin tặc theo dõi máy tính nạn nhân qua kích hoạt webcam; Formbook xuất hiện lần đầu năm 2016 thì theo dõi thao tác bàn phím và đánh cắp mật khẩu trình duyệt. Vì thế, đổi mật khẩu là bước không thể bỏ qua.

Pháp luật cũng đứng về phía người dùng trong tình huống này. Nghị định 13/2023/NĐ-CP của Chính phủ về bảo vệ dữ liệu cá nhân, đăng toàn văn ngày 17/4/2023, quy định chủ thể dữ liệu có quyền đồng ý hoặc không đồng ý cho phép xử lý dữ liệu của mình, quyền rút lại sự đồng ý, quyền xóa dữ liệu, quyền phản đối xử lý nhằm hạn chế tiết lộ dữ liệu, và quyền yêu cầu bồi thường thiệt hại khi xảy ra vi phạm. Nghị định này cũng cấm xử lý dữ liệu cá nhân trái pháp luật và cản trở hoạt động bảo vệ dữ liệu cá nhân của cơ quan có thẩm quyền.

Giảm thiệt hại từ trước

Phòng bệnh vẫn hơn chữa bệnh, và với laptop cũ thì lớp phòng bị cần dày hơn. Chuyên gia an ninh mạng khuyên bật xác thực hai yếu tố cho tất cả tài khoản quan trọng, dùng mã PIN, mật khẩu phức tạp hoặc sinh trắc học để khóa màn hình. Khi kẻ gian đã đọc được mật khẩu nhờ keylogger, lớp xác thực thứ hai là rào cản cuối cùng.

Sao lưu thường xuyên lên dịch vụ đám mây giúp dữ liệu quan trọng không mất theo máy khi laptop hỏng, bị mất hoặc bị mã độc tống tiền mã hóa toàn bộ ổ đĩa. Người dùng cũng nên kiểm tra lại danh sách ứng dụng có quyền truy cập danh bạ, vị trí, email và chỉ cung cấp thông tin thực sự cần thiết; những quyền không dùng đến thì thu hồi. Với người cao tuổi mới dùng ứng dụng ngân hàng trên thiết bị di động, cách chọn máy và thiết lập bảo mật cơ bản được trình bày riêng trong bài về điện thoại bảo mật dữ liệu cho người cao tuổi.

Đọc thêm: Nhận diện bạn bè độc hại và cách rời xa an toàn

Khi cần nhờ tay nghề

Tự quét và dọn mã độc không phải việc ai cũng làm được, nhất là khi hệ thống đã bị can thiệp sâu. Lúc này việc đưa laptop tới trung tâm sửa chữa là lựa chọn hợp lý, nhưng mức độ công việc thay đổi nhiều theo từng trường hợp: máy chỉ cần gỡ phần mềm lạ thì xử lý đơn giản, còn khi mã độc đã cài backdoor sâu vào hệ thống thì thường phải cài lại toàn bộ, kèm nguy cơ mất dữ liệu nếu không sao lưu trước.

Chi phí và thời gian xử lý phụ thuộc vào mức độ nhiễm, loại mã độc và uy tín của nơi sửa chữa. Người dùng nên yêu cầu báo cáo chi tiết sau khi kiểm tra, ghi rõ những file và phần mềm nào đã bị ảnh hưởng, thay vì chỉ nhận lại máy với lời nói máy đã sạch. Dù đã nhờ thợ, việc kiểm tra phần mềm độc hại laptop định kỳ sau đó vẫn nên duy trì, vì mã độc có thể quay lại nếu thói quen tải file lạ không đổi.

Thói quen giữ an toàn lâu dài

Hầu hết phần mềm độc hại có thể bị ngăn chặn bằng những việc lặp lại đều đặn: cài phần mềm diệt virus, bật tường lửa, áp dụng các bản vá thường xuyên, bảo vệ mạng khỏi xâm nhập, sao lưu định kỳ và cô lập hệ thống bị nhiễm ngay khi phát hiện.^{55 Phần mềm ác ý (Wikipedia)} Chuyên gia an ninh mạng khuyên chỉ cài đặt ứng dụng từ cửa hàng chính thức như Google Play hay App Store; trên laptop thì ưu tiên website chính thức của hãng, đọc kỹ từng tùy chọn trong bộ cài thay vì bấm next liên tục. Cửa hàng và website chính thống chính là lớp phòng tránh phần mềm giả mạo đầu tiên.

Cập nhật hệ điều hành và các ứng dụng giúp vá những lỗ hổng bảo mật mới nhất, thứ mà tin tặc luôn tìm cách khai thác. Đáng lưu ý, một số lỗ hổng không phải vô tình mà được cài cắm có chủ đích vào phần mềm, ví dụ do nhân viên bất mãn bán quyền truy cập cho tội phạm mạng.^{66 Lỗ hổng (an toàn máy tính) (Wikipedia)} Vì thế, người dùng nên cẩn trọng cả khi quét mã QR, kiểm tra kỹ trước khi đồng ý kết nối để tránh trang lừa đảo chứa mã độc.

Cẩn trọng với file cài đặt phải đi kèm cẩn trọng với tin nhắn và cuộc gọi. Tin tặc giờ dùng AI tạo tin nhắn lừa đảo cá nhân hóa, gọi là spear phishing, viết chuyên nghiệp đến mức người dùng dễ cung cấp thông tin đăng nhập mà không nghi ngờ. Nghiêm trọng hơn, deepfake và kỹ thuật sao chép giọng nói đã bị lợi dụng cho các cuộc gọi video lừa đảo, trong đó kẻ gian có thể giả danh nhân viên hỗ trợ của hãng phần mềm, bảo người dùng cài thêm một công cụ lạ để sửa lỗi. Một giọng nói quen thuộc trên màn hình không còn là bằng chứng đủ tin cậy như trước.

Nguyên tắc còn lại rất ngắn: trước khi cài phần mềm không rõ nguồn an toàn, dành vài phút quét link bằng VirusTotal, xác minh chữ ký số bằng SignTool và đối chiếu mã hash nếu có. Vài phút đó rẻ hơn nhiều so với việc đổi toàn bộ mật khẩu, khóa thẻ ngân hàng và đưa máy đi cài lại từ đầu.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Nguồn tham khảo

• Bảo mật dữ liệu cá nhân (nhandan.vn)
• 11 phần mềm độc hại nguy hiểm hàng đầu trong năm 2021 (antoanthongtinhaiphong.gov.vn)
• Cảnh báo phần mềm độc hại âm thầm trừ tiền người dùng (mst.gov.vn) ↩
• Microsoft phát hiện phần mềm độc hại trong hệ thống (baotintuc.vn) ↩
• Phần mềm ác ý (Wikipedia) ↩^a ↩^b ↩^c
• Lỗ hổng (an toàn máy tính) (Wikipedia) ↩