Sức khỏe
Cách dùng gừng chữa cảm cúm tại nhà bằng trà gừng, cháo nóng
Một nhánh gừng tươi thái lát, 250-300 ml nước sôi ngấm 5-10 phút cùng một thìa mật ong, theo lương y Bùi Hồng Minh, là cốc nước gừng mật ong giải cảm quen thuộc của nhiều gia đình Việt. Bài viết hướng dẫn cách dùng gừng chữa cảm cúm tại nhà và chỉ rõ những ai nên tránh.
Chiều thứ hai đi xe máy về giữa cơn mưa, tối nằm xuống thấy rát họng, hắt hơi liên tục, nhiều người việc đầu tiên là vào bếp đập dập một nhánh gừng rồi rót nước sôi. Cách dùng gừng chữa cảm cúm ở nhà thực ra có khuôn: pha trà gừng mật ong uống sau bữa ăn, kèm cháo nóng, súc miệng nước muối, và biết dừng đúng lúc.
Các cách dưới đây dành cho người lớn khỏe mạnh đang bị cảm cúm nhẹ, tự chăm sóc tại nhà. Trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai, người cao tuổi và người có bệnh mạn tính nên đọc kỹ phần lưu ý ở cuối, hoặc hỏi bác sĩ trước khi áp dụng.
Gừng làm gì với cơ thể
Gừng có tên khoa học Zingiber officinale, vị cay, tính nóng, là cây bản địa của châu Á và đã được con người sử dụng cách đây hơn 4.400 năm, theo Dược sĩ Lê Hằng của Viện Nghiên cứu phát triển Y Dược cổ truyền Việt Nam.1 Theo y học cổ truyền, gừng tươi chữa cảm mạo phong hàn, nhức đầu, ngạt mũi, ho có đờm.1
Hoạt chất chính là gingerol, cùng zingerone, tạo vị cay nồng đặc trưng. Khi gừng được nấu chín, gingerol chuyển thành shogaol, hợp chất giúp làm dịu ho và giảm buồn nôn.5 Cái mũi nghẹt cũng tìm được cứu trợ ở đây: gừng giúp thông thoáng đường hô hấp, làm lỏng chất nhầy và có tính long đờm.
Theo bác sĩ Khoa Y học cổ truyền của Trường Cao đẳng Dược Sài Gòn, gingerol có đặc tính chống viêm, chống oxy hóa và ức chế sự phát triển của nhiều loại virus, trong đó có virus gây cảm cúm. Nghiên cứu năm 2013 ghi nhận gừng tươi có tác dụng kháng virus trong các mô hình nhiễm trùng đường hô hấp, còn gừng khô không cho hiệu quả gì.
Vậy gừng chữa cảm cúm có hiệu quả không? Cần nói thật: chưa có bằng chứng rõ ràng cho thấy gừng chữa được cảm lạnh, các nghiên cứu chỉ ghi nhận khả năng phòng ngừa và giảm triệu chứng. Cốc nước gừng làm người bệnh dễ chịu hơn, chứ không thay thế nghỉ ngơi và theo dõi bệnh.
Vừa dầm mưa, gặp gió lạnh là lúc gừng tươi phát huy tốt nhất. Theo lương y Đỗ Minh Tuấn của Hội Đông y Hà Nội, gừng tươi giúp cơ thể đổ mồ hôi, tán hàn giải biểu, nên pha với nước ấm và mật ong uống ngay khi mới nhiễm hàn.
Trà gừng mật ong pha đúng cách
Trà gừng mật ong là cách dùng gừng chữa cảm cúm cơ bản nhất. Lấy 1-2 lát gừng tươi cạo vỏ, thái mỏng, cho vào cốc rồi đổ nước sôi, ngâm 5-10 phút cho gừng ra chất.5 Sau đó thêm 1-2 thìa cà phê mật ong, khuấy đều và uống khi còn ấm.5 Lương y Bùi Hồng Minh, Phó Chủ tịch Hội Đông y Ba Đình Hà Nội, hướng dẫn một biến thể quen thuộc: một nhánh gừng đập dập hoặc thái lát với 250-300 ml nước vừa đun sôi, để 5-10 phút rồi thêm một thìa to mật ong.
Thời điểm uống quan trọng không kém cách pha. Khi mới thấy hắt hơi, sổ mũi, rát họng, người bị cảm nên uống nước gừng mật ong hai lần mỗi ngày: buổi sáng sau khi ăn và buổi tối sau khi ăn hoặc trước khi đi ngủ.4 Thường sau 1-3 ngày các triệu chứng dần dứt.
Khi đã đỡ, đừng dừng đột ngột.
Nên uống thêm 1-2 ngày nữa, mỗi ngày một lần vào buổi sáng sau bữa ăn, để cơ thể ổn định hẳn.4 Song song, súc miệng bằng nước muối 3-4 lần mỗi ngày giúp sát khuẩn họng, rút ngắn thời gian rát họng.
Người rát họng mà ngại pha trà có thể chọn cách đơn giản hơn: gọt vỏ một miếng gừng tươi dài khoảng 2,5 cm rồi nhai chậm, hai đến ba lần mỗi ngày, để giảm đau họng. Vị cay nồng của gừng tươi khiến cổ họng ấm lên ngay sau vài phút nhai.
Về mức dùng, lương y Đỗ Minh Tuấn cho biết chỉ nên dùng khoảng 5g gừng mỗi ngày để an toàn.3 Dùng quá mức này, trang tin y tế Mỹ Medical News Today ghi nhận trà gừng có thể gây ợ nóng, tiêu chảy và các rối loạn tiêu hóa khác.2
Một người làm ca sáng thấy nghẹt mũi từ khi thức dậy, pha cốc trà gừng mật ong uống sau bữa sáng, tối uống thêm một cốc sau bữa tối; hai ngày sau, họng hết rát và mũi thông hẳn. Đây là diễn biến thường gặp với cảm nhẹ, nếu uống đúng nhịp.
Còn về buổi tối, lương y Bùi Đắc Sáng của Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam cho biết thời điểm tốt nhất để dùng gừng là ban ngày, vì khí trong dạ dày nhiều giúp kiện tì ôn vị; buổi tối dương khí thu lại, tính nóng của gừng có thể gây đau bụng, khó ngủ, nóng trong. Lương y Đỗ Minh Tuấn cũng khuyên không dùng gừng tươi vào đêm vì dễ bị lạnh, hàn khí xâm nhập khi cơ thể mất nhiệt.3 Thế nên người cảm cúm nên dồn phần uống chính vào ban ngày, buổi tối chỉ uống nhẹ sau bữa ăn nếu thật cần.
Cháo gừng và canh thịt gà
Người ốm thường chán ăn, mà bụng đói lại làm cơ thể yếu thêm. Bát cháo gừng nóng là lựa chọn dễ làm: vo gạo nấu thành cháo, sau đó cho vào 5-10g gừng tươi, 2-3 lòng trắng trứng gà, hành lá và tía tô, khuấy đều và ăn khi còn nóng. Ăn xong người ấm lên, dễ ngủ hơn hẳn so với ngồi no một bữa cơm nặng.
Nếu muốn bữa chính đậm đà hơn, canh gừng thịt gà là món hợp với người đang cảm: 10-20g gừng tươi thái nhỏ nấu cùng 300g thịt gà, ăn khi còn nóng. Nước canh ngọt, hơi cay nhẹ, giúp thông mũi ngay trong bữa ăn.
Một lưu ý ít người biết: gừng kỵ thịt lợn khi dùng để giải độc thực phẩm, theo lương y Bùi Hồng Minh.4 Trong những ngày dùng gừng làm món giải cảm, nên chọn thịt gà thay vì thịt lợn cho chắc.
Đọc thêm: Bé 5 tuổi tổn thương gan nặng vì dùng chung thuốc cảm và thuốc hạ sốt
Tía tô, hành trắng và bài thuốc sắc khi cảm nặng
Khi cảm nặng hơn, sổ mũi nghẹt mũi rõ, người ta thường tăng thêm lá tía tô. Cách đơn giản: 9g gừng tươi với 30g lá tía tô đun cùng 300ml nước, để nguội bớt rồi uống hàng ngày. Người đi mưa về uống nước này còn nóng, nằm đắp kín chăn cho ra mồ hôi là cách dân gian quen thuộc.
Riêng với cảm lạnh, có thể dùng gừng tươi kết hợp hành trắng: một củ gừng rửa sạch để cả vỏ, thái sợi; hành rửa sạch cắt khúc khoảng 4cm; đun sôi hai thứ cùng 500ml nước trong 10 phút. Uống khi còn nóng rồi nằm nghỉ đắp kín chăn để thoát mồ hôi, dùng 2 lần mỗi ngày đến khi hết bệnh.
Bài thuốc đầy đủ hơn của lương y Bùi Đắc Sáng dành cho người ngoại cảm phong hàn: gừng tươi 20g, kinh giới 20-30g, tử tô diệp 20-30g, trà 30g, sắc lấy nước, thêm đường đỏ khuấy đều để uống. Các vị này đều quen thuộc ở chợ thuốc Nam, dễ kiếm vào mùa giao lạnh.
Người ho khan kèm cảm nhẹ có thể chọn gừng chưng đường phèn: gừng tươi rửa sạch, thái lát mỏng, xếp cùng đường phèn rồi hấp cách thủy 15-20 phút. Để nguội, ngậm từng ngụm nhỏ và từ từ nuốt, thực hiện khoảng 2-3 lần mỗi ngày; sau khoảng 3-4 ngày, cơn ho giảm rõ rệt. Cách này cũng có thể kết hợp với lê: lê thái lát trộn đều với gừng đập dập và đường phèn, chưng cách thủy cùng khoảng thời gian.
Nước gừng muối ngâm chân
Trẻ nhỏ bị ho, sổ mũi nhẹ thì không cho uống nước gừng đặc được, nhưng có cách khác làm được ngay trong bếp: ngâm chân nước gừng muối ấm trước khi ngủ. Cách nấu là 50g gừng già gọt vỏ, giã nhỏ, nấu với 1 lít nước và 20g muối hạt; nước sôi thì vặn nhỏ lửa 5 phút rồi tắt bếp.
Đợi nước nguội bớt còn ấm, cho trẻ ngâm chân và kết hợp massage bàn chân trước khi ngủ. Kiên trì làm trong 3 ngày, nhiều gia đình ghi nhận trẻ bớt hẳn ho và sổ mũi.4 Nước ấm giúp trẻ dễ ngủ, còn muối có tính sát khuẩn.
Ngoài ngâm chân, xông hơi với gừng cũng là cách nhiều nhà dùng cho cả trẻ và người lớn: hơi gừng nóng giúp loãng dịch nhầy mũi họng, giảm nghẹt mũi, tăng tuần hoàn, đồng thời có tác dụng chống viêm, kháng khuẩn. Cách này hợp nhất với những tối trời lạnh, mũi trẻ nghẹt khó thở trước giờ ngủ.
Cả hai cách này chỉ dành cho triệu chứng nhẹ. Trẻ sốt cao, bỏ bú, li bì thì không ngâm chân hay xông hơi mà cần đưa đi khám ngay.
Những ai không nên dùng gừng
Gừng không phải món ai uống cũng được.
Nhóm đầu tiên là phụ nữ mang thai: theo khuyến cáo y tế trên Báo Sức khỏe và Đời sống, lượng gừng tươi an toàn cho thai phụ không vượt quá 1 gam mỗi ngày, tương đương khoảng một thìa cà phê gừng bào nhỏ.6 Phụ nữ gần đến ngày sinh dự kiến, có tiền sử rối loạn đông máu hoặc có nguy cơ sảy thai nên hạn chế, vì gừng có đặc tính làm loãng máu nhẹ, ảnh hưởng đến quá trình đông máu trong và sau khi sinh.6
Thai phụ vẫn có cách dùng nhẹ nhàng nếu muốn: ngậm 3-5 lát gừng tươi, 3 lần mỗi ngày, liên tiếp trong 3-5 ngày để trị cảm cúm. Muốn uống nước thì pha thật loãng: 1-2 lát gừng mỏng với vài giọt nước cốt chanh trong khoảng 200-250 ml nước ấm. Đừng pha đậm hoặc quá cay, vì dễ ảnh hưởng đến dạ dày.6 Trước khi thêm thức uống thảo mộc vào chế độ ăn, thai phụ nên hỏi bác sĩ chuyên khoa.6
Nhóm thứ hai là người đang dùng thuốc ảnh hưởng đến đông máu. Trung tâm Y học bổ sung và Tích hợp quốc gia Mỹ (NCCIH) lưu ý gừng có thể ức chế thromboxane, chất làm đông máu, hoặc phản ứng với thuốc làm loãng máu như warfarin.2 Người chảy máu cam, chảy máu răng, băng huyết, ho ra máu hay đang dùng thuốc chống tiểu cầu cũng không nên dùng gừng, theo lương y Đỗ Minh Tuấn.3
Người viêm loét dạ dày, có khối u tại tuyến tiêu hóa, sỏi mật, viêm gan, cao huyết áp hay tiểu đường với đường huyết quá cao cũng nên thận trọng trước khi dùng gừng trị ho. NCCIH khuyến cáo tránh gừng trước khi làm phẫu thuật; người mắc rối loạn về máu cần hỏi bác sĩ trước khi ăn hay uống thực phẩm có gừng.2
Dùng quá 5g gừng mỗi ngày có thể gây ợ nóng, chướng bụng, tiêu chảy.2 Một người đang uống thuốc làm loãng máu theo đơn, thấy mình sổ mũi cũng pha trà gừng đặc uống cả ngày, vài hôm sau chảy máu nướu bất thường, mới nhớ ra gừng cũng ảnh hưởng đến đông máu. Thảo mộc quen thuộc đến đâu cũng vẫn cần hỏi dược sĩ hoặc bác sĩ khi đang dùng thuốc điều trị.
Dấu hiệu cần đi khám
Cảm cúm nhẹ ở người lớn khỏe mạnh thường tự khỏi sau vài ngày nghỉ ngơi và uống nước gừng khi bị cảm đúng cách. Nhưng có những dấu hiệu không nên chờ đợi nữa.
Người uống nước gừng đủ hai ngày mà vẫn sốt cao kéo dài kèm khó thở thì không tự chữa tiếp, cần đến cơ sở y tế. Cần khám ngay khi đau ngực, ho ra máu, hoặc triệu chứng nặng lên thay vì thuyên giảm.
Người cao tuổi, trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai và người có bệnh mạn tính nên đi khám sớm hơn người khỏe mạnh, ngay từ khi triệu chứng rõ ràng, vì cúm ở các nhóm này dễ gây biến chứng hơn.
- Ho ra máu, chảy máu cam kéo dài
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.
Hỏi đáp nhanh
Uống nước gừng khi bị cảm có thay được thuốc không?
Không. Gừng giúp giảm triệu chứng như nghẹt mũi, rát họng và làm ấm người, nhưng chưa có bằng chứng cho thấy gừng chữa được cảm lạnh hay cảm cúm. Người bệnh vẫn cần nghỉ ngơi, uống đủ nước và theo dõi; khi có dấu hiệu nặng cần đi khám thay vì kéo dài việc tự chữa tại nhà.
Bà bầu bị cảm cúm dùng gừng thế nào cho an toàn?
Được nhưng phải hạn chế và hỏi bác sĩ trước. Ngoài mức tối đa 1 gam gừng tươi mỗi ngày, thai phụ có thể ngậm 3-5 lát gừng tươi, 3 lần mỗi ngày trong 3-5 ngày khi cảm cúm. Nếu uống nước, hãy pha thật nhạt với vài giọt nước cốt chanh và uống sau bữa ăn khoảng 30 phút. Phụ nữ gần ngày sinh, có rối loạn đông máu hoặc nguy cơ sảy thai nên tránh dùng.6
Nguồn tham khảo
- Một số bài thuốc chữa bệnh từ củ gừng (cafef.vn) ↩a ↩b
- Trà gừng có phải lúc nào cũng tốt? (thanhnien.vn) ↩a ↩b ↩c ↩d
- Gừng sử dụng đúng là thuốc quý, dùng sai thành độc dược (vietnamnet.vn) ↩a ↩b ↩c
- Mùa cảm cúm, cảm lạnh: Những đồ uống, món ăn chữa bệnh siêu dễ từ củ gừng ai cũng nên dắt túi để xua đuổi bệnh (dansinh.dantri.com.vn) ↩a ↩b ↩c ↩d
- 6 cách chữa cảm cúm cho bà bầu bằng gừng an toàn, nhanh khỏi bệnh (vnvc.vn) ↩a ↩b ↩c
- Phụ nữ mang thai có thể uống nước chanh gừng như thế nào? (suckhoedoisong.vn) ↩a ↩b ↩c ↩d ↩e
- 'Sáng sớm ăn gừng tốt hơn cả uống nước sâm, buổi tối ăn gừng độc ngang thạch tín': Điều này có đúng? (cafef.vn)
Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn chuyên môn.