Sức khỏe
Dấu hiệu nhận biết và nguyên nhân của trầm cảm sau sinh
Vì sao có người mẹ khóc suốt mấy ngày đầu rồi lại bình thường, có người lại chìm dần vào buồn bã suốt nhiều tháng? Câu trả lời nằm ở ranh giới hai tuần giữa hội chứng buồn thoáng qua và trầm cảm sau sinh, rối loạn ảnh hưởng đến khoảng 1/7 người mới làm cha mẹ. Dấu hiệu nhận biết và nguyên nhân của trầm cảm sau sinh dưới đây sẽ giúp gia đình nhận ra sớm.
Thử hình dung một người mẹ sinh con lần đầu: hai tuần sau ngày con chào đời, người ấy vẫn khóc mỗi tối và ngại cả việc bế con trên tay. Người nhà hay bảo đó là chuyện thường của phụ nữ ở cữ, đợi một thời gian sẽ qua.
Nhưng ranh giới giữa nỗi buồn thoáng qua và bệnh thật không nằm ở cảm giác, mà ở thời gian kéo dài và mức độ ảnh hưởng đến cuộc sống. Dấu hiệu nhận biết và nguyên nhân của trầm cảm sau sinh là điều nhiều gia đình chỉ nhận ra khi chuyện đã nặng.1 Trong khi đó, một nửa số người mắc bệnh chưa từng được chuyên gia y tế chẩn đoán.3
Buồn thoáng qua hay đã thành bệnh
Người ta hay gộp mọi biểu hiện bất thường của sản phụ vào hai chữ mệt sau sinh, nên các dấu hiệu nhận biết và nguyên nhân của trầm cảm sau sinh dễ bị bỏ qua hơn cả những biểu hiện rõ ràng khác. Y khoa vạch ranh giới bằng đúng một con số: hai tuần.
Trầm cảm sau sinh là rối loạn cảm xúc với suy nghĩ tiêu cực, buồn chán và lo lắng ở phụ nữ sau khi con ra đời.1 Bệnh thường xảy ra trong khoảng 2-8 tuần sau sinh.2 Một số nghiên cứu ghi nhận khởi phát trong vòng 4 tuần đầu khi em bé ra đời, có trường hợp đến gần 1 năm sau mới lộ rõ.3 Một số khác bắt đầu từ khi mang thai và tiếp diễn sau đó.2
Trước đó, đa số người mẹ đều trải qua hội chứng buồn sau sinh, còn gọi là baby blues. Khoảng 50-75% bà mẹ mới sinh gặp tình trạng này, thường bắt đầu trong vòng 1-4 ngày sau sinh với buồn bã, lo lắng, tâm trạng thất thường và khó ngủ. Đa số tự hết sau 3-5 ngày, có trường hợp dai dẳng đến 2 tuần.2 Bác sĩ Trần Thị Hồng Thu dẫn con số 80% phụ nữ sau sinh mắc dạng trầm cảm tạm thời và tự hết, song nhiều trường hợp tiến triển thành bệnh nặng.3
Nỗi buồn ấy thuyên giảm trong vòng vài ngày mà không cần điều trị.4
Mốc phân biệt nằm ở đây: triệu chứng kéo dài quá 2 tuần, hoặc bắt đầu muộn hơn 2 tuần sau sinh, thì đã chuyển sang trầm cảm sau sinh.2 Thể nhẹ thường chỉ 1-2 tuần, thể nặng kéo dài trên 2 tuần với các biểu hiện ngày càng nghiêm trọng.1
Trong số 50-75% bà mẹ gặp baby blues, gần 20% sẽ tiến triển thành trầm cảm sau sinh. Trên phạm vi toàn cầu, 10-20% phụ nữ gặp trầm cảm trong thai kỳ hoặc 12 tháng đầu sau sinh; nhóm nước thu nhập thấp và trung bình cao hơn hẳn, từ 15% đến 57%.
Ở Việt Nam, các nghiên cứu cho con số khá chênh nhau. Một khảo sát tại Bệnh viện Hùng Vương ghi nhận 41% sản phụ có dấu hiệu trầm cảm sau sinh. Báo cáo tại Bệnh viện Từ Dũ là 12,5%, trong đó 5,3% là trầm cảm thực sự.6 Bác sĩ Trần Thị Hồng Thu dẫn nghiên cứu tại một số bệnh viện phụ sản cho tỷ lệ từ 11% đến 33%.3 Số liệu chênh nhau vì tiêu chuẩn chẩn đoán chưa thống nhất, nhưng tất cả đều chỉ về một điều: đây không phải chuyện hiếm.
Dấu hiệu nhận biết sớm
Một người mẹ từng thích nấu ăn nay không buồn vào bếp, đêm nằm trằn trọc đến gần sáng dù con đã ngủ yên. Người nhà nhìn thấy nhưng hay đổ cho chữ cữ, bảo đợi hết ở cữ sẽ hết. Thực ra những thay đổi kiểu này có thể là dấu hiệu bệnh, và nhận ra sớm hay không phụ thuộc phần lớn vào người ở cạnh mẹ mỗi ngày.
Các dấu hiệu nhận biết trầm cảm sau sinh thường đến thành từng nhóm chứ không đơn lẻ. Trên phương diện cảm xúc, người mẹ buồn vô cớ, thấy vô vọng hay trống rỗng, dễ khóc, cáu kỉnh, lo sợ và thậm chí giận dữ mất kiểm soát.1 Trên phương diện hành vi, người mẹ thu mình, ngại tiếp xúc người thân, bạn bè, thậm chí không muốn gần gũi với con.1
Còn một nhóm dấu hiệu ít được để ý hơn, nhưng lại là chỗ để người nhà quan sát mỗi ngày.
- Rối loạn giấc ngủ và ăn uống: khó ngủ, trằn trọc đến gần sáng, thức giấc nhiều lần, gặp ác mộng, hoặc ngược lại ngủ quá nhiều; chán ăn sụt cân, hoặc ăn quá nhiều khiến cân nặng thay đổi
- Suy giảm trí nhớ và tập trung: không thể đọc sách, xem tivi hay trò chuyện bình thường, khó đưa ra quyết định
- Cơ thể suy nhược: nhức đầu, đau dạ dày, đau cơ, mệt mỏi triền miên, thiếu sức để chăm sóc và cho con bú
- Lo lắng, hoảng sợ: sợ ở một mình, sợ ra ngoài, sợ bị bỏ rơi; có người đau đầu, đau cổ, đau lưng mà bác sĩ không tìm ra nguyên nhân
- Cảm giác tội lỗi: thấy bản thân là người mẹ tồi, không xứng đáng chăm sóc em bé, cảm thấy vô dụng
- Cảm giác bị ám ảnh: lo sợ làm tổn hại con, tin rằng mình là mối nguy hại cho gia đình, đặc biệt là đứa trẻ
Nguyên nhân của trầm cảm sau sinh
Câu trả lời đầu tiên nằm ngay trong cơ thể người mẹ. Trong thời kỳ mang thai, mức estrogen và progesterone tăng gấp 10 lần, nhưng sau sinh hai hormone này giảm mạnh, về mức trước khi mang thai chỉ trong vòng 3-5 ngày, đúng lúc rối loạn tâm lý dễ xảy ra nhất. Sự sụt đột ngột ấy khiến tâm lý sản phụ thất thường ngay trong tuần đầu.
Song song với đó, hormone tuyến giáp cũng giảm nhanh, cùng thay đổi về thể tích máu, huyết áp, hệ miễn dịch và chuyển hóa, gây mệt mỏi và thay đổi cảm xúc. Cơ thể đang gồng gánh một cuộc tái cấu trúc lớn, trong khi người mẹ lại phải thức đêm cho con.
Ngoài nội tiết, các áp lực đời sống cũng cộng dồn thành nguyên nhân của trầm cảm sau sinh. Đó là thiếu quan tâm chia sẻ của người thân, nhất là bạn đời, cùng mâu thuẫn gia đình, khó khăn tài chính, chỗ ở chật hẹp và thiếu kinh nghiệm chăm con.1 Bé quấy khóc đêm, ít ngủ khiến người mẹ căng thẳng, cơ thể suy nhược.3 Sức khỏe giảm sút sau sinh, đau đớn kéo dài cũng ảnh hưởng đến tâm trạng, riêng sinh mổ cần thời gian hồi phục dài hơn.
Y học chưa kết luận được một nguyên nhân chính duy nhất. Bệnh hình thành từ sự kết hợp của nhiều yếu tố tinh thần, thể chất và tâm lý.1
Vì thế hai người mẹ trong cùng hoàn cảnh vẫn đi hai hướng khác nhau.
Đọc thêm: Dấu hiệu nhận biết sách tóm tắt lịch sử không phù hợp cho con
Nhóm mẹ dễ gặp hơn
Một mẹ bỉm từng điều trị trầm cảm trước khi mang thai, giờ sinh con rạ và cứ thấp thỏm bệnh sẽ quay lại. Nỗi lo ấy có cơ sở: phụ nữ có tiền sử trầm cảm trước hoặc trong khi mang thai, hoặc đang điều trị trầm cảm, có nguy cơ trầm cảm sau sinh cao gấp 3-5 lần so với bình thường.
Những con số khác cũng đáng ghi nhớ. Người từng bị trầm cảm sau sinh có nguy cơ lặp lại khoảng 50% ở lần sinh sau; từng bị trầm cảm ngoài thai kỳ thì nguy cơ khoảng 25%. Khoảng 50% phụ nữ bị trầm cảm lúc mang thai sẽ bị trầm cảm sau sinh.2
Với người ngưng thuốc chống trầm cảm khi mang thai, khoảng 68% rơi vào trầm cảm sau sinh; nếu tiếp tục dùng thuốc thì con số chỉ khoảng 25%. Người trong gia đình có mẹ, chị hay cha từng bị trầm cảm cũng mang nguy cơ cao hơn.
Theo TS.BS Lê Thị Thu Hà của Bệnh viện Từ Dũ, bệnh dễ xuất hiện ở người sinh con so, tuy nhiên vẫn xảy ra ở cả con rạ.
Sinh lần thứ hai, thứ ba không phải tấm khiên bảo vệ.
Dấu hiệu phải đi khám
Gia đình cần nhớ một mốc: khi người mẹ có ít nhất 5 triệu chứng, trong đó gồm 3 triệu chứng chính, việc đi khám bác sĩ chuyên khoa tâm thần là cần thiết. Trước mốc đó, nếu các biểu hiện kéo dài quá hai tuần hoặc ngày càng nặng, việc khám sớm cũng không bao giờ thừa.
Có một dạng diễn tiến hiếm nhưng nguy hiểm: loạn thần sau sinh, chỉ gặp ở khoảng 1/1000 người sau sinh, cần chăm sóc y tế khẩn cấp vì có thể làm tăng nguy cơ tự sát của mẹ hoặc làm hại em bé. Ý nghĩ tự sát hay ý nghĩ làm hại trẻ, dù chỉ thoáng qua, là dấu hiệu khẩn cấp đòi hỏi can thiệp y khoa ngay.
Khi người mẹ bắt đầu nói những câu kiểu ấy, gia đình cần đưa đi khám ngay, không chờ xem có tự hết hay không.
Điều trị và phòng ngừa
Tin đáng mừng là bệnh đáp ứng tốt với điều trị khi được thăm khám đúng lúc. Hai phương pháp điều trị trầm cảm sau sinh chính là tâm lý trị liệu và thuốc chống trầm cảm.2 Người bệnh có thể cần một trong hai hoặc kết hợp cả hai, tùy mức độ mà bác sĩ đánh giá.
Tâm lý trị liệu giúp người mẹ nói ra suy nghĩ, học cách đối diện với cảm xúc tiêu cực. Còn thuốc chỉ dùng khi có chỉ định: người mẹ không tự ý mua, không tự ý ngưng thuốc đang dùng, vì thay đổi đột ngột có thể làm bệnh nặng thêm.
Khi đạt mốc đi khám đã nêu ở phần trên, người mẹ cần đến bác sĩ chuyên khoa tâm thần để được đánh giá đúng mức độ và nhận hướng xử trí phù hợp. Nếu bỏ qua, bệnh có thể kéo dài nhiều tháng, thậm chí nhiều năm, và đe dọa tính mạng cả mẹ lẫn con.
Phòng ngừa lại nằm trong những việc rất đời thường: chia sẻ việc chăm con cho người thân, tranh thủ ngủ khi con ngủ, và để người mẹ cảm nhận được sự quan tâm của gia đình. Không ít gia đình sắp xếp cho chồng thay mẹ trông con mỗi tối để mẹ ngủ một giấc liền, thực chất đang làm đúng điều mà các khuyến cáo nói.
Giữ để không tái lại
Với người từng bị trầm cảm sau sinh, lần sinh sau cần chuẩn bị từ sớm, bởi nguy cơ tái phát đã nêu ở phần trước không hề nhỏ. Việc theo dõi tâm trạng nên bắt đầu ngay từ khi mang thai. Nghiên cứu trên 377 thai phụ trong giai đoạn COVID-19 cho thấy người thân mất, thu nhập giảm, không khám thai theo hẹn và giảm chất lượng giấc ngủ đều làm tăng nguy cơ.6
Nhiều gia đình có kinh nghiệm này chọn cách chú ý theo dõi tâm trạng của người mẹ suốt 8 tuần đầu sau sinh, nhắc nhau chia sẻ việc nhà và giữ cho mẹ những giấc ngủ trọn.
Dấu hiệu nhận biết và nguyên nhân của trầm cảm sau sinh đã nằm trong tay, phần còn lại thuộc về sự để ý của những người xung quanh.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.
Hỏi đáp nhanh
Trầm cảm sau sinh có chữa được không?
Có, và càng can thiệp sớm càng đỡ vất vả. Bệnh đáp ứng tốt với điều trị bằng tâm lý trị liệu, kết hợp thuốc chống trầm cảm khi bác sĩ chỉ định. Cần phân biệt rõ: baby blues tự hết trong vài ngày đến một tuần, không cần điều trị; còn khi triệu chứng nặng hơn và kéo dài trên hai tuần, đó là trầm cảm sau sinh và cần được thăm khám. Bỏ mặc, bệnh âm ỉ nhiều tháng, thậm chí nhiều năm, và đe dọa tính mạng cả mẹ và con.
Nguồn tham khảo
- Dấu hiệu nhận biết và nguyên nhân của trầm cảm sau sinh (vinmec.com) ↩a ↩b ↩c ↩d ↩e ↩f ↩g
- Nhận biết sớm dấu hiệu trầm cảm sau sinh từ nhẹ đến nặng (hellobacsi.com) ↩a ↩b ↩c ↩d ↩e ↩f
- Trầm cảm sau sinh khiến người mẹ muốn hại con (vnexpress.net) ↩a ↩b ↩c ↩d ↩e
- Hội chứng buồn sau sinh có phải là dấu hiệu trầm cảm? (suckhoedoisong.vn) ↩
- Postpartum Depression (MedlinePlus)
- Nhận diện trầm cảm ở phụ nữ mang thai và sau sinh (yte.nghean.gov.vn) ↩a ↩b
Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn chuyên môn.