Chúc Mừng Năm Mới

Đếm ngược Tết còn 81 ngày (mở trong thẻ mới)

Chính tả

Bắc hay bắt: từ nào chính xác?

Bắc hay bắt là thắc mắc quen thuộc của người gõ hai chữ bắt đầu, một từ dùng hàng chục lần mỗi ngày. Cả hai tiếng đều có nghĩa riêng, nhưng với nghĩa khởi đầu một việc thì cách viết đúng là bắt đầu.

10 phút đọc

Gõ hai chữ bắc đầu hay bắt đầu lên ô tìm kiếm, rất nhiều người Việt băn khoăn không biết mình vừa viết đúng hay sai chính tả một từ dùng đến hàng chục lần mỗi ngày. Tin tốt là cả hai tiếng bắc và bắt đều có thật trong tiếng Việt, không tiếng nào là tiếng vô nghĩa. Vấn đề chỉ nằm ở chỗ mỗi tiếng gánh một nhóm nghĩa khác nhau, nên đặt tiếng nào vào câu nào mới là đúng.

Với nghĩa làm cái gì trước tiên, mở màn một quá trình, cách viết chuẩn là bắt đầu, tiếng thứ nhất kết thúc bằng chữ t. Cách viết bắc đầu không dùng cho nghĩa này; tiếng bắc chỉ đứng đúng ở những cụm như phía bắc, bắc cầu, bắc qua. Bài dưới đây giải nghĩa từng tiếng, chỉ ra vì sao nhiều người hay nhầm, kèm tám cặp câu đúng sai và mẹo nhớ để bạn đối chiếu ngay với văn bản của mình.

Bắt đầu mới là cách viết chuẩn

Trong từ điển tiếng Việt, cả hai tiếng bắt và bắc đều được ghi nhận, mỗi tiếng một nhóm nghĩa riêng. Tiếng bắt chỉ việc nắm lấy một vật, một người, hoặc chỉ điểm mở ra của một việc. Tiếng bắc có nghĩa phương bắc, hoặc việc gác một vật lên trên để vượt qua, như bắc cầu, bắc bàn, bắc qua con mương.

Vậy bắt đầu nghĩa là gì? Từ này gồm tiếng bắt chỉ sự mở ra và tiếng đầu chỉ phần trước tiên, ghép lại chỉ hành động làm cái gì trước tiên, mở màn cho một quá trình. Học kỳ bắt đầu ngày mùng năm, buổi họp bắt đầu lúc tám giờ, mùa lúa bắt đầu đẻ nhánh: cả ba câu đều nói về một mốc mở đầu, không nói về phương hướng hay việc gác gì lên cao. Ai còn hỏi bắt đầu là gì thì chỉ cần nhớ thế: bước đầu tiên của một việc.

Về cách viết, cả bắt đầu và bắc đầu đều xuất hiện trong đời sống, trên biển hiệu lẫn trong tin nhắn, nên câu hỏi bắt đầu hay bắc đầu mới đúng là có cơ sở. Với nghĩa mở đầu một việc, cách viết đúng là bắt đầu. Muốn nói khởi đầu thì viết bắt, muốn nói phương hướng hoặc gác qua thì viết bắc.

Một dẫn chứng thật cho thấy cách viết đúng này đã đi vào văn bản công cộng từ lâu. Một cụm mở đầu quen thuộc từng xuất hiện trong các thông cáo dịch vụ công cộng bằng tiếng Việt trên đài phát thanh tại Hồng Kông (Trung Quốc) vào cuối thập niên 1980 và đầu thập niên 1990.2 Chính cụm ấy cho thấy tiếng bắt, với nghĩa khởi đầu, đã được dùng trong một văn bản phát cho đông người nghe, chứ không phải cách nói riêng của một nhóm nào. Người nghe quen tai đến mức nhiều người nhầm nó thành một lời chào, đủ thấy cách viết đúng này phổ biến ra sao. Dù nghe thế nào, chữ trên kịch bản vẫn là bắt, với chữ t ở cuối, không phải bắc.

Đọc thêm: Bắt chước hay bắt trước: từ nào chính xác?

Bắc hay bắt: vì sao nhiều người viết nhầm

Nguyên nhân đầu tiên nằm ở cách phát âm. Nhiều người đọc hai âm cuối t và c gần nhau, nên tai khó phân biệt bắt với bắc; tay gõ theo âm quen nghe, chữ sai dễ lọt thẳng vào văn bản. Đây là một trong các nhóm lỗi chính tả phổ biến khi viết tiếng Việt.1

Lỗi dấu thanh là nguyên nhân thứ hai. Trong văn nói của một số vùng miền, dấu hỏi và dấu ngã đọc gần nhau, nên người viết dễ đặt nhầm dấu, giống trường hợp nhiều người viết “bắt bẽ” thay vì “bắt bẻ”. Chữ đúng là bắt bẻ; dạng có dấu ngã ra đời vì dấu ngã đã thế chỗ dấu hỏi, lỗi bắt nguồn từ cách phát âm vùng miền. Cộng thêm thói quen gõ nhanh trên điện thoại, chữ nào ra chữ đó mà ít khi soát lại, một từ quen như bắt đầu cũng bị viết sai theo quán tính tay.

Khắc phục không khó, chỉ cần luyện đều. Các mẹo khắc phục lỗi chính tả tiếng Việt thường khởi động từ việc luyện phát âm cho rõ âm cuối: đọc thành tiếng những cặp bắt với bắc, viết với việc, mắt với mắc để tai tự phân biệt. Sau đó mới tập phân biệt dấu hỏi với dấu ngã ở những cặp dễ lẫn như bẻ và bẽ, dở và dỡ. Khi miệng đã đọc đúng, tay gõ theo sẽ đỡ nhầm hơn hẳn. Cách nữa là đọc chậm lại đúng chữ mình sắp gõ, nhất là những từ nằm trong nhóm hay nhầm, thay vì gõ liền một mạch theo thói quen. Hai cách này tốn công ít hơn nhiều so với việc sửa lại một văn bản đã gửi đi.

Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Người phụ nữ ngồi bên máy khâu, tách trà trên bàn, bắt đầu hay bắc đầu là chỗ hay nhầm
Tai nghe hai âm cuối gần giống nhau nên tay gõ theo thói quen, chữ sai cứ thế lọt vào văn bản.

Câu đúng và câu sai

Đối chiếu với văn bản mình vừa viết là cách nhanh nhất để tự phát hiện lỗi. Tám cặp câu dưới đây lấy từ những tình huống đời thường trong nhà, ở cơ quan, ngày Tết và ở lớp học; dòng đầu viết đúng, dòng sau là câu sai kèm chú thích trong ngoặc. Ai đang băn khoăn bắt đầu hay bắc đầu đúng chính tả thì đọc kỹ từng cặp rồi so với câu của mình.

  • Đúng: Mùa xuân bắt đầu từ tháng giêng âm lịch. Sai: Mùa xuân bắc đầu từ tháng giêng âm lịch. (Nói mốc mở đầu một mùa, phải dùng tiếng bắt.)
  • Đúng: Buổi họp bắt đầu lúc tám giờ sáng. Sai: Buổi họp bắc đầu lúc tám giờ sáng. (Mốc thời gian mở màn, dùng bắt.)
  • Đúng: Con bắt đầu học chữ cái từ lớp một. Sai: Con bắc đầu học chữ cái từ lớp một. (Khởi đầu việc học, dùng bắt.)
  • Đúng: Nhà em ở phía bắc thành phố. Sai: Nhà em ở phía bắt thành phố. (Chỉ phương hướng, dùng bắc.)
  • Đúng: Người dân bắc cầu tạm qua sông mỗi mùa nước lũ. Sai: Người dân bắt cầu tạm qua sông mỗi mùa nước lũ. (Gác cầu lên, dùng bắc.)
  • Đúng: Chiếc cầu tre bắc qua con mương nối hai vườn. Sai: Chiếc cầu tre bắt qua con mương nối hai vườn. (Gác qua một khoảng, dùng bắc.)
  • Đúng: Bé bắt lấy quả bóng trước khi nó lăn ra cửa. Sai: Bé bắc lấy quả bóng trước khi nó lăn ra cửa. (Nắm lấy vật, dùng bắt.)
  • Đúng: Chị bắt tay từng người trong lớp trước ngày khai giảng. Sai: Chị bắc tay từng người trong lớp trước ngày khai giảng. (Đưa tay nắm, dùng bắt.)

Mẹo nhớ dấu thanh và âm cuối

Cách nhớ dễ nhất là bám vào nghĩa. Trước khi gõ, tự hỏi chữ này mang nghĩa gì: nắm lấy hay mở đầu một việc thì là bắt, phương bắc hay gác một vật lên thì là bắc. Chữ bắt trong bắt đầu cùng gốc với bắt tay, bắt lấy, đều là hành động đưa tay ra, nên viết với chữ t ở cuối. Quy tắc phân biệt âm cuối t và c được trình bày đầy đủ ở sổ tay quy tắc chính tả của trang; đọc thêm một lượt sẽ thấy nhóm từ này rất có hệ thống, không phải loạt ngoại lệ rời rạc.

Đọc chậm trước khi gõ cũng giúp nhiều. Đọc thành tiếng chữ bắt, nghe rõ âm cuối t rồi mới đặt tay lên bàn phím, tránh viết theo quán tính. Một mẹo nữa là ghép từ vào cụm quen: bắt đầu bài học, bắt đầu năm mới, bắt đầu từ nay. Ghép như vậy, tay sẽ gõ theo trí nhớ về nghĩa thay vì theo âm nghe nhầm.

Với đoạn văn dài, cách soát nhanh là dán cả đoạn vào ô Kiểm tra chính tả của nền tảng Chúc Mừng Năm Mới. Công cụ dò lỗi chính tả tiếng Việt tách văn bản thành từng từ rồi đối chiếu với kho từ đã ghi nhận. Từ nào không khớp với cách viết trong kho, hoặc rơi vào nhóm dễ nhầm, sẽ bị đánh dấu để bạn xem lại. Nhờ vậy không phải tự dò từng dòng, chỉ cần nhìn những chỗ được đánh dấu và quyết định sửa hay giữ. Bài toán kiểm tra chính tả kiểu này không thay được việc hiểu nghĩa, nhưng chỉ đúng chỗ cần xem lại, tiết kiệm khá nhiều thời gian.

Người đàn ông đặt thanh gỗ lên cưa ngựa, bắc đầu hay bắt đầu khác nhau ở nghĩa
Gác thanh gỗ lên cưa ngựa là bắc; còn mở một việc thì phải viết bằng chữ bắt.

Các cặp từ dễ nhầm khác

Việc phân biệt bắc với bắt thuộc nhóm lỗi âm cuối, nhưng cũng dính tới lỗi dấu hỏi và dấu ngã, hai nhóm lỗi phổ biến nhất khi viết tiếng Việt. Nhìn sang các cặp cùng nhóm sẽ giúp bạn chủ động phòng tránh thay vì sửa từng lỗi một khi gặp.

Trong cặp này, bắt bẻ mới là cách viết đúng; bắt bẽ sai vì dấu ngã đã thế chỗ dấu hỏi. Cặp trau chuốt cũng từng khiến nhiều người phân vân: trau chuốt mới đúng. Sang nhóm chỉ phương hướng và việc gác qua, Bắc Đẩu đúng khi nói về nhóm sao phương bắc, còn bắt đẩu là viết sai; bắc qua đúng, bắt qua sai; phía bắc đúng, phía bắt sai. Còn bắc và bắt khi đứng một mình thì cả hai đều đúng, mỗi tiếng một nghĩa: bắt là nắm lấy hay mở đầu, bắc là phương bắc hay gác qua. Cách phân biệt chung cho cả nhóm vẫn là hỏi nghĩa trước, rồi mới xét âm cuối và dấu thanh. Muốn xem thêm vài cặp cùng kiểu, bạn đọc tiếp trong chuyên mục chính tả của trang, nơi mỗi cặp từ được giải nghĩa theo lối đối chiếu nghĩa như bài này.

Soát lỗi trước khi gửi

Trước khi gửi một văn bản, dành một phút đọc lại những chỗ có dấu hỏi hoặc dấu ngã, đối chiếu nghĩa của từ với câu đang viết. Không cần làm thành việc lớn: mỗi lần viết xong đọc một lượt, chỗ nào thấy nghi ngờ thì tra lại hoặc dán vào ô Kiểm tra chính tả của nền tảng. Làm đều vài tuần, những cặp như bắt đầu với bắc đầu sẽ không còn khiến bạn phải dừng tay.

Vài câu hỏi người đọc hay gửi về chỗ này. bắc đầu có phải từ đúng trong từ điển không? Từ điển tiếng Việt ghi nhận tiếng bắc có nghĩa phương bắc hoặc việc gác qua, còn tiếng bắt là nắm lấy hay mở đầu một việc. Cách ghép bắc đầu cho nghĩa khởi đầu không thuộc nhóm nghĩa ấy, nên với nghĩa này cách viết đúng là bắt đầu. Vì sao gõ trên máy tính hay điện thoại lại dễ ra nhầm? Phần lớn do gõ nhanh, không đọc lại, cộng thêm thói quen phát âm vùng miền đọc lẫn âm cuối và dấu thanh. Còn cụm ấy thì viết thế nào cho đúng? Viết đúng như cụm từng mở đầu thông cáo trên đài phát thanh tại Hồng Kông (Trung Quốc) những năm cuối thập niên 1980: bắt đầu từ nay, chữ t ở cuối tiếng bắt.2

Ai muốn đọc thêm các trường hợp dễ nhầm khác thì vào chuyên mục chính tả của trang, nơi mỗi cặp từ được giải nghĩa riêng kèm ví dụ và mẹo nhớ. Viết đúng một từ nhỏ như bắt đầu giúp văn bản của bạn trông đáng tin hơn, từ tin nhắn trong nhà đến báo cáo ở cơ quan.

Đọc thêm: Dọn dẹp hay giọn dẹp? Cách viết đúng và mẹo nhớ

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Nguồn tham khảo

Kiểm tra chính tả

Kiểm tra chính tả tiếng Việt

Xem thêm trong mục Chính tả

chucmungnammoi.com