Xoay xở hay xoay sở mới đúng, từ điển chỉ ghi nhận một cách viết

Xoay xở hay xoay sở? Trả lời thẳng: từ điển tiếng Việt chỉ ghi nhận “xoay xở”, nên đây là cách viết đúng; “xoay sở” là lỗi chính tả. Nghĩa của từ là làm hết cách này đến cách khác để gỡ khó. Bài này giải nghĩa từng tiếng, lý giải vì sao chín trên mười lượt tra cứu lại dùng dạng sai, và đưa mẹo nhớ.

Xoay xở hay xoay sở: từ nào đúng

Người biên soạn từ điển chỉ ghi một dạng: “xoay xở”, với hai chữ “x”. Vậy nên câu hỏi xoay xở hay xoay sở, từ nào đúng, có đáp án gọn: chọn dạng có chữ “x” ở cả hai tiếng.

Số liệu tìm kiếm lại cho thấy một thực tế ngược hẳn. Tháng 4/2021, Google trả về 33.000.000 kết quả cho cụm có chữ “s”, nhưng chỉ 612.000 kết quả cho cụm có chữ “x”. Nghĩa là hơn 90% lượt tra cứu rơi vào dạng viết sai, chỉ khoảng 10% là dạng đúng. Cứ mười người gõ cụm từ này thì chín người viết theo chữ “s”.

Đến ngày 01/01/2022, ảnh chụp nhanh trên Google vẫn cho thấy dạng sai chiếm ưu thế áp đảo, xuất hiện dày đặc từ trang tin đến mạng xã hội. Lỗi này không chừa một nhóm nào: người viết tin, người viết bài, đủ lứa tuổi và trình độ học vấn.

Con số chênh lệch ấy giải thích vì sao nhiều người tra cứu lại càng thêm hoang mang. Khi gõ thử, kết quả trả về nghiêng hẳn về dạng sai, dù sách tra cứu chỉ ghi một dạng.

Trang này viết “xoay xở” theo đúng mục từ đã dẫn, và xem dạng có chữ “s” là cách viết sai cần sửa.

Xoay xở nghĩa là gì

Xoay xở nghĩa là gì? Các sách tra cứu trả lời thống nhất: đây là việc làm hết cách này đến cách khác để giải quyết cho được khó khăn. Mục đích cuối cùng là có được cái mình cần. Nói gọn, đó là xoay qua xoay lại, thử mọi lối để gỡ rối.

Tách từng tiếng sẽ dễ nhớ hơn. “Xoay” là chuyển hướng, thay đổi cách làm để tìm phương án mới; “xở” là gỡ ra, tháo gỡ một tình huống đang bế tắc. Ghép lại thành động từ chỉ sự loay hoay tìm lối thoát.

Về cấu tạo, đây là từ ghép đẳng lập, hai tiếng ngang hàng nhau. “Sở” không cùng trường nghĩa với “xoay” nên không thỏa nguyên tắc cấu tạo của kiểu từ ghép này,.

Từ điển Hoàng Phê (NXB Đà Nẵng - Trung tâm Từ điển học, 2003) lấy bốn ví dụ rất đời: xoay xở đủ nghề, người giỏi xoay xở, chuyện xoay xở tiền mua xe, hay cảnh đường cùng không còn chỗ xoay xở. Bốn ví dụ ấy phủ gần hết các tình huống thường ngày, từ nghề nghiệp đến chuyện tiền nong.

Đời sống còn có những câu khác cùng nghĩa. Người khởi nghiệp kể mình “đang xoay xở tiền nong từ anh em họ hàng để làm vốn kinh doanh”. Người con nhớ cảnh bố mẹ “phải xoay xở đi làm kiếm tiền sớm hôm để nuôi mấy anh chị em chúng tôi” trong thời kì khó khăn. Người lao động thì từng “xoay xở chóng mặt để tìm kế mưu sinh trong mùa dịch”.

Trên báo, cách dùng cũng nhất quán: “Bạn có xoay xở được tiền đóng học phí hay không?”, “Bệnh viện xoay xở như thế nào khi thiếu kinh phí xây dựng?”, “Anh ấy là người khéo xoay xở trong công việc”.

Sắc thái của từ này là chủ động và có nỗ lực, khác với ngồi chờ hoàn cảnh đổi thay. Vì thế nó hợp khi kể về người đang gồng gánh, còn khi nói về sự buông xuôi thì người viết thường chọn từ khác.

Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Vì sao hay viết nhầm thành xoay sở

Lỗi sai bắt nguồn từ cách phát âm trước tiên. “Sở” và “xở” đọc gần như nhau, nên thói quen lẫn “s” với “x” khi nói theo luôn vào mặt chữ. Giọng địa phương, tật nói ngọng, nói nhanh và việc chưa nắm chắc chính tả đều đẩy người viết về dạng sai.

Mỗi vùng lệch một kiểu. Người nói giọng Bắc hay lẫn “s” với “x”; người nói giọng Trung và giọng Nam lại hay nhầm dấu hỏi với dấu ngã. Cùng một từ mà mỗi nơi có một kiểu viết sai riêng, nên không thể lấy thói quen vùng mình làm chuẩn.

Chữ “sở” lại quá quen trong sở hữu, sở thích, cơ sở, công sở. Tay gõ theo phản xạ, mắt đọc cũng thấy thuận, thành ra lỗi khó bị phát hiện. Chữ “xở” hiếm khi đứng một mình nên ít có dịp được ghi nhớ.

Mạng xã hội khuếch đại lỗi ấy. Khi dạng sai nhiều hơn dạng đúng hàng chục lần trên Google, người viết dễ tưởng đó là chuẩn và chép lại y nguyên.

Cần nói rõ: “xở” không phải âm vô nghĩa. Ở một số địa phương, đặc biệt Thanh Hóa, người dân vẫn hỏi “Nhà bác xở cơm chưa?” để xem bữa ăn đã chuẩn bị xong chưa. Vùng Thanh Nghệ Tĩnh dùng “xở ra” với nghĩa gỡ ra. Chính nghĩa gỡ ấy là hạt nhân của từ đang bàn.

Một điểm nữa khiến người viết lúng túng: các bài giải đáp trên mạng đôi khi chọn phe ngược lại. Có nơi nói dạng có chữ “s” mới đúng, kèm cả mẹo nhớ riêng. Trong khi đó, mục từ của GS Hoàng Phê cùng phần lớn tài liệu tra cứu lại ghi dạng có chữ “x”,. Người đọc lướt qua vài kết quả đầu dễ chọn nhầm.

Đọc thêm: Giày vò hay dày vò đúng chính tả? Từ điển chỉ ghi một cách

Xoay sở có nghĩa gì không

Dạng có chữ “s” không được ghi nhận trong các sách tra cứu chuẩn. Ghép “xoay” với “sở” (vốn chỉ nơi chốn hoặc quyền sở hữu) không tạo ra nghĩa hợp lý để nói về việc giải quyết khó khăn.

Vẫn có ý kiến trái chiều. Một bài viết khẳng định “xoay sở” mới đúng, còn dạng có chữ “x” là lỗi, kèm mẹo nhớ dựa vào các từ như sở hữu, sở thích, sáng suốt, suy nghĩ. Lập luận này mâu thuẫn trực tiếp với mục từ của GS Hoàng Phê và với phần lớn tài liệu tra cứu khác,.

Cách xử lý thực dụng là bám theo dạng được từ điển ghi. Khi đọc bản thảo của người khác, người soát có thể sửa nhẹ nhàng sang dạng có chữ “x”, không cần tranh cãi gay gắt. Dạng kia có tồn tại trong thực tế, nhưng không được sách tra cứu chính thống công nhận.

Với câu hỏi xoay xở hay xoay sở đúng chính tả, câu trả lời của trang này là dạng có chữ “x”. Còn nếu ai đó dẫn nguồn ngược lại, người đọc nên xem kỹ nguồn ấy có dẫn được mục từ nào trong từ điển lớn hay không.

Ví dụ đúng sai trên báo chí

Báo trong nước dùng dạng có chữ “x” khá nhất quán. Có thể kể các tiêu đề: “Doanh nghiệp xoay xở trước áp lực chi phí leo thang”, “Du học sinh Việt xoay xở tránh trục xuất khỏi Mỹ”, “Doanh nghiệp bất động sản xoay xở tìm vốn”.

Nhiều lĩnh vực khác cũng vậy: “TikTok xoay xở thế nào trước nguy cơ bị cấm hoàn toàn tại Mỹ?”, “Hàng không Việt Nam phải xoay xở trong khủng hoảng”, “Doanh nghiệp xoay xở trong áp lực chi phí vốn sản xuất tăng cao”.

Có nguồn còn lập bảng đối chiếu riêng: “Xoay xở công việc” và “Xoay xở tiền bạc” là viết đúng; “Xoay sở kiếm sống” và “Xoay sở là từ chỉ đặc điểm” là viết sai chính tả.

Mấy cặp câu đời thường dưới đây để người đọc tự đối chiếu khi soát bài.

Đọc thêm: Ra dáng hay da dáng, từ nào mới đúng chính tả

Mẹo phân biệt s và x

Cách nhớ gọn nhất dựa vào nghĩa của tiếng thứ hai. “Xở” là gỡ, tháo, làm bung ra, như “xở ra” trong tiếng Nghệ Tĩnh. “Sở” gắn với sở hữu, cơ sở, công sở, sở thích. Muốn nói chuyện gỡ rối thì dùng “xở”; nói về cơ quan hay quyền hạn thì dùng “sở”.

Một mẹo nữa là đọc chậm các cặp từ chỉ khác âm đầu: xinh - sinh, xuống - sướng, xấu - sấu, xét - sét, xe - se, xả - sả. Nghe rõ môi và lưỡi đổi vị trí, tay sẽ viết chính xác hơn. Phần phân biệt s và x có thêm ví dụ cho nhóm này.

Những cặp dễ nhầm khác cùng nhóm nên lưu ý: cảm ơn hay cám ơn; xán lạn hay sáng lạn; dành hay giành trong dành cho, để dành; đơn sơ hay đơn xơ.

Mẹo cuối dựa vào chính cấu tạo từ. Vì “xoay xở” là từ ghép đẳng lập, hai tiếng phải cùng trường nghĩa. Đặt câu hỏi “sở có nghĩa gỡ rối không?” là đủ để loại dạng có chữ “s”.

Dùng xoay xở trong đời sống

Từ này hợp khi kể chuyện xoay tiền, xoay việc hay tìm cách gỡ một tình huống bế tắc. Ví dụ: “Tôi đang tìm cách xoay xở hàng hóa bị ùn tắc ở cửa khẩu”; “Người lao động đang phải xoay xở chóng mặt để tìm kế mưu sinh trong mùa dịch”.

Cách dùng tự nhiên khác cũng dễ gặp. “Trong tình huống gấp gáp, anh ta nhanh chóng xoay xở để giải quyết vấn đề”. “Dù kinh tế khó khăn, anh ấy vẫn cố xoay xở để lo đủ chi phí sinh hoạt cho cả gia đình”. “Nhờ khả năng xoay xở linh hoạt, cậu ấy luôn tìm được hướng đi phù hợp trong công việc”.

Các từ đồng nghĩa có thể thay khi câu bị lặp: xoay trở, xoay xoả, linh động, linh hoạt. Từ trái nghĩa: an phận, khuôn sáo, máy móc, cứng nhắc, bất động. Một nguồn ghi “xoay xỏa” là biến âm của “xở”.

Khi soát bài, người viết nên soi riêng những chỗ có từ này thay vì đọc lướt cả đoạn. Gõ lại vào ô Kiểm tra chính tả của nền tảng Chúc Mừng Năm Mới là cách nhanh nhất để chắc chắn.

Chuyên mục Chính tả còn nhiều cặp tương tự để đối chiếu, như giày vò hay dày vò, thiếu sót hay thiếu xót. Điểm tựa để nhớ vẫn là nghĩa gốc: “xở” là gỡ ra, còn “sở” là nơi chốn hay quyền sở hữu.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Hỏi đáp nhanh

Trong “xoay xở”, phải viết “sở” hay “xở”?

Phải viết “xở”. Tiếng này nghĩa là gỡ ra, tháo ra, khớp với nghĩa cả cụm; còn “sở” chỉ cơ quan hay quyền sở hữu, không dính đến việc gỡ rối.

Viết xoay sở có bị coi là sai chính tả không?

Có, theo các từ điển hiện hành. Tuy vậy lỗi này quá phổ biến: hơn 90% lượt tra cứu dùng dạng sai, nên gặp nhiều không có nghĩa là đúng. Khi góp ý cho người khác, chỉ cần dẫn mục từ trong từ điển là đủ, không cần tranh cãi.

Có cách nào để không nhầm hai cách viết nữa không?

Có. Trước hết nhớ nghĩa tiếng thứ hai: gỡ ra là “xở”, cơ quan hay quyền sở hữu là “sở”. Khi viết xong, đọc lại thành tiếng chậm các chỗ có âm s và x, vì tai bắt được lỗi mà mắt dễ lướt qua. Câu “Nhà bác xở cơm chưa?” của người Thanh Hóa cũng là một cách ghép nghĩa “xở” vào trí nhớ.