Vẽ tranh bảo vệ môi trường trên giấy A3: từ cuộc thi học đường đến khung tranh treo lớp

Tranh bảo vệ môi trường là loại tranh truyền tải thông điệp về ý thức giữ gìn thiên nhiên, vẽ được bằng những chất liệu đơn giản nhất như bút chì, màu sáp hay màu nước trên một tờ giấy A3. Hình ảnh gần gũi, chân thực đôi khi còn lay động lòng người hơn những bức họa cầu kỳ. Một em học sinh lớp 3 vẽ cảnh bạn bè cùng trồng cây bằng bút chì và màu sáp trên giấy A3 cũng đã là tranh bảo vệ môi trường đúng nghĩa.

Ở Việt Nam, thể loại này xuất hiện nhiều trong các cuộc thi dành cho học sinh. Cuộc thi vẽ tranh bảo vệ môi trường trong học đường lần thứ hai, chủ đề “Sân trường mơ ước của em”, do Tạp chí điện tử Môi trường và Cuộc sống tổ chức, phát động ngày 12/9/2025, dành cho thiếu nhi từ 6 đến 10 tuổi, tức học sinh tiểu học. Ban tổ chức nhận tranh khổ A3, chất liệu tự chọn từ bột màu, màu nước, màu sáp đến bút dạ, acrylic. Nghĩa là dù mới tập vẽ, bất kỳ em nhỏ nào cũng có thể cầm bút ngay hôm nay.

Chuẩn bị giấy A3 và dụng cụ

Giấy A3 là khổ giấy tiêu chuẩn theo ISO 216, đo 297 mm x 420 mm, tương đương 29,7 cm x 42 cm hay 11,69 inch x 16,54 inch, diện tích gấp đôi tờ A4. Tỷ lệ hai cạnh của khổ giấy là 1:√2, nên khi cắt một tờ giấy theo chiều dài thành hai phần bằng nhau, hai tờ nhỏ thu được vẫn giữ đúng tỷ lệ với tờ ban đầu. Đặc điểm này giải thích vì sao một tờ A3 gấp đôi lại cho đúng hai tờ A4, tiện khi muốn phóng to hay thu nhỏ bản phác thảo.

Dụng cụ cần chuẩn bị khá đơn giản: giấy vẽ hoặc giấy trắng, bút chì, tẩy, thước kẻ và một bộ màu gồm bút sáp màu, bút chì màu hoặc màu nước. Với người mới, bộ này đủ để hoàn thành cả bản phác lẫn bản tô màu, chưa cần vội mua màu acrylic hay bột màu đắt tiền. Thước kẻ giúp kẻ khung viền và chia bố cục, còn tẩy dùng cho những nét phác đầu tiên, khi đường nét chưa chốt.

Chọn màu cho trẻ nhỏ cần để ý đến độ an toàn. Trên bao bì nên có ký hiệu AP, tiêu chuẩn an toàn của Viện Vật Liệu Nghệ Thuật và Sáng tạo ACMI Hoa Kỳ, hoặc ký hiệu CE, dấu chứng nhận đạt chuẩn lưu hành tại châu Âu, vì những sản phẩm này không chứa chất phụ gia độc hại. Bút sáp làm từ sáp ong và nguyên liệu tạo màu tự nhiên như màu rau củ quả cũng là lựa chọn đáng ưu tiên cho trẻ có thói quen đưa bút vào miệng.

Phân biệt hai loại bút sáp giúp tránh phiền toái sau này: bút sáp dầu rất khó tẩy rửa, còn bút sáp nước có thể xóa sạch vết màu bằng nước thông thường, thuận tiện khi vệ sinh tay áo và mặt bàn. Về độ tuổi, bé khoảng 15 tháng đã nắm được bút sáp để vẽ những nét nguệch ngoạc, nhưng phụ huynh cần cẩn thận với bé dưới 2 tuổi vì bé dễ cho bút vào miệng. Cách an toàn là để bé tập dùng bút sáp màu từ 3 tuổi trở lên.

Chọn ý tưởng cho tranh bảo vệ môi trường

Bức tranh dễ thành công nhất thường bắt đầu từ điều người vẽ nhìn thấy mỗi ngày. Lấy cảm hứng từ hành động nhỏ là cách làm hiệu quả: em nhỏ trồng cây, mọi người thu gom rác, dùng năng lượng sạch như gió và mặt trời, tắt vòi nước khi không cần thiết, hay cả nhà đi chợ bằng túi vải thay túi nilon. Hành động bé xíu như tắt vòi nước cũng đủ thành thông điệp rõ ràng của cả tranh, người xem nhìn vào hiểu ngay.

Cảnh học sinh trồng cây là một đề tài đơn giản mà giàu chi tiết: mỗi bạn đảm nhận một việc như đào đất, vác cây, xây hàng rào, cùng chung mục tiêu xanh hóa đồi trọc. Cách chia việc này giúp tranh có nhiều nhân vật, nhiều động tác mà vẫn gọn một chủ đề, rất hợp với học sinh tiểu học vốn quen vẽ người theo dáng đứng, dáng cúi.

Những ý tưởng tượng trưng cũng đáng thử: quả Trái Đất được bao bọc bởi cây xanh và dòng sông trong lành, hay hình ảnh một bàn tay nâng niu địa cầu như biểu tượng của sự che chở. Mẫu đơn giản dễ hiểu khác là quả địa cầu xanh với những cánh tay nhiều màu vươn ra giữ lấy, hoặc hình cầu ở giữa dòng chữ SOS, cánh tay của mọi người các châu lục chung tay cứu lấy Trái Đất.

Với học sinh, có nhiều kiểu trình bày để chọn: tranh tự do vẽ động vật, cây cối hay người dọn dẹp môi trường; tranh theo chủ đề cụ thể như trồng cây, giữ gìn sạch sẽ, bảo vệ động vật; truyện tranh kể câu chuyện qua nhân vật và tình huống; hoặc vẽ biểu tượng môi trường kèm khẩu hiệu. Với học sinh lớp 3, khẩu hiệu thường ngắn gọn như “Bảo vệ môi trường” hay “Hãy làm sạch”, viết cạnh hình vẽ để chữ và tranh cùng nói một ý. Một lớp có thể vẽ chung trên bảng hay tờ giấy lớn để nhiều em hợp tác thành tác phẩm tập thể.

Quy trình vẽ tranh bảo vệ môi trường năm bước

Vẽ tranh bảo vệ môi trường trên giấy A3 theo trình tự giúp người mới không bị rối giữa chừng. Bắt đầu bằng bút chì, dừng lại kiểm tra bố cục trước khi tô màu, và chỉ ký tên khi mọi thứ đã xong.

Khi phác thảo, vẽ núi, sông, cây trước bằng các hình tròn, vuông, tam giác cơ bản, sau đó thêm lá cây, dòng nước chảy, mái nhà để tranh tự nhiên hơn. Cách làm này áp dụng được cho mọi chủ đề, từ sân trường đến dòng sông, vì mọi hình phức tạp đều ghép từ những hình đơn giản.

• Phác thảo bố cục bằng bút chì với những đường nét cơ bản, tập trung vào cân đối tổng thể; xác định thành phần chính trước như núi, sông, cây cối, ngôi nhà.
• Thêm chi tiết nhỏ và tạo sự liên kết giữa các yếu tố: lá cây, dòng nước chảy, mái nhà.
• Tô màu nền cho các khu vực lớn như bầu trời, mặt đất bằng màu nhạt trước rồi pha trộn dần.
• Hoàn thiện chi tiết và điểm nhấn bằng màu đậm hơn.
• Kiểm tra tổng thể, sửa các đường nét lệch, điều chỉnh độ đậm nhạt rồi ký tên ở góc tranh.

Màu sắc và bố cục

Màu sắc quyết định cảm xúc của bức tranh. Gam xanh dương và xanh lá cây diễn tả sự tinh khiết, trong khi màu tối, xám, nâu thể hiện ô nhiễm. Về chất liệu, màu nước tạo hiệu ứng mềm mại, loang nhẹ, còn sáp dầu hoặc acrylic cho những mảng màu đậm, nổi bật.

Một mẹo trình bày mạnh về thị giác là chia đôi khung hình: bên trái dòng sông trong xanh với cá bơi lội, bên phải sông đen ngòm đầy rác và cá chết. Cú tương phản này khiến người xem hiểu thông điệp trong vài giây, không cần đọc lời nào. Cách đối lập tương tự dùng được với nửa Trái Đất xanh tươi và nửa bị ô nhiễm.

Về sắp xếp, quy tắc một phần ba giúp tranh cân mắt: hậu cảnh dùng màu sáng và chi tiết nhỏ hơn, còn tiền cảnh và trung cảnh vẽ với chi tiết rõ ràng hơn. Nhờ đó mắt người xem đi từ nền trời, mảng cây xa rồi dừng lại đúng nơi thông điệp đặt ở. Tranh cổ động, tranh biếm họa hay tranh kể chuyện đều áp dụng được quy tắc này, chỉ khác ở cách chọn hình và chữ đi kèm.

Tranh theo từng đề tài

Mỗi đề tài có hình ảnh đặc trưng riêng, chọn đúng đề tài giúp việc vẽ tranh bảo vệ môi trường dễ dàng hơn vì các chi tiết đã có sẵn trong trí nhớ. Muốn nói về biển, hãy dùng rạn san hô rực rỡ và đàn cá màu sắc để truyền tải thông điệp gìn giữ đại dương.

Rừng gắn với hình ảnh rừng rậm, bầu trời trong; rừng được gọi là “lá phổi xanh” của hành tinh vì cung cấp oxy và duy trì cân bằng sinh thái. Riêng nguồn nước có ý tưởng chia đôi khung hình nêu ở trên, hoặc một giọt nước được nhân cách hóa, kể câu chuyện từ suối tinh khiết đến khi bị ô nhiễm với lời kêu cứu.

Nếu chọn động vật hoang dã, em nhỏ sẽ vẽ hổ, voi, rùa biển, chim quý hiếm để kêu gọi bảo tồn. Biến đổi khí hậu thể hiện qua tăng nhiệt độ, cạn kiệt nước, nước biển dâng; còn tái chế minh họa năng lượng tái tạo và bảo tồn đất đai.

Cách trình bày cũng đa dạng theo từng kiểu tranh. Tranh biếm họa có thể vẽ bãi biển đầy rác, dùng màu tối cùng các chi tiết rác và khói để người xem thấy hậu quả ngay. Tranh kể chuyện theo chân một con người, từ lúc tiêu thụ sản phẩm không tái chế đến khi nhìn thấy hậu quả ô nhiễm nhựa đối với đại dương và động vật. Ngoài ra còn tranh cổ động kèm khẩu hiệu kêu gọi trồng cây, làm sạch môi trường, bảo vệ đại dương, tranh giáo dục gần gũi cho học sinh, tranh trừu tượng dùng ký hiệu và màu sắc, hay tranh biểu đồ.

Thông điệp và dự thi

Tranh dự thi học đường có những quy định riêng mà người nộp bài cần biết trước khi cầm bút. Tác phẩm phải do chính một học sinh thể hiện, không vẽ theo nhóm, không sao chép tranh đã dự thi hay đạt giải ở cuộc thi khác. Tranh khổ A3 không được đóng khung, không gấp gãy, và ban tổ chức không nhận tranh 3D hay tranh cắt dán.

Thông điệp cần rõ ràng, ngắn gọn, súc tích và được ghi rõ vào mặt sau của tác phẩm. Một học sinh tiểu học có thể viết câu “Hãy nói không với rác thải nhựa” vào mặt sau bức tranh A3 trước khi nộp. Ban giám khảo đánh giá qua ba yếu tố: thông điệp, sự độc đáo và yếu tố nghệ thuật, trong đó thông điệp cùng sự độc đáo, sáng tạo được ưu tiên nhất. Nghĩa là một ý tưởng chân thành, lạ mắt có cơ hội hơn một bức họa kỹ càng nhưng vô hồn.

Cuộc thi lần thứ nhất với chủ đề “Ngôi trường xanh” nhận bài từ ngày 1-10-2024 đến ngày 15-12-2024, tổng giá trị giải thưởng hơn 100 triệu đồng và không thu phí tham gia. Con số đó cho thấy các cuộc thi dạng này thường mở cửa tự do cho mọi học sinh muốn gửi bài, điều quan trọng nhất vẫn là tranh do chính tay em vẽ và thông điệp viết rõ ràng. Tranh dù nét vẽ không trau chuốt như họa sĩ chuyên nghiệp vẫn thành công trong truyền đạt giá trị tuyên truyền, cổ động.

Bảo quản và trưng bày

Vẽ xong chưa phải kết thúc, giữ gìn tác phẩm mới là khâu cuối. Nguyên tắc đầu tiên là không gập giấy vẽ; nếu bắt buộc phải gập, chỉ gập nhẹ ở góc để tránh nứt. Có thể đặt tranh trong túi vải lụa để hấp thụ độ ẩm và giảm bám bụi, đồng thời lưu trữ nơi khô ráo.

Một em hoàn thành bức tranh A3 có thể cuộn nhẹ tờ giấy, cất vào hộc tủ khô ráo kèm túi vải, để tranh giữ được màu và phẳng phiu cho buổi trưng bày ở trường. Với những bức dự thi, cách cất giữ này còn giúp tranh đến tay ban tổ chức không gấp gãy, đúng quy định.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Nguồn tham khảo

• Phát động cuộc thi vẽ tranh về bảo vệ môi trường trong học đường (qdnd.vn)