Chúc Mừng Năm Mới

Đếm ngược Tết còn 77 ngày (mở trong thẻ mới)

Chính tả

Uốn hay uống: từ nào chính xác?

Tra mục từ “uốn nắn” trên một từ điển trực tuyến, kết quả hiện “Không có định nghĩa nào được tìm thấy”, trong khi cụm từ này nằm trong hàng loạt tiêu đề bài viết về dạy con.

11 phút đọc

Cách viết đúng là “uốn nắn”, còn “uống nắn” không phải một cụm từ có nghĩa trong tiếng Việt. Câu hỏi uốn hay uống vì thế có đáp án gọn: “uốn” và “uống” đều là từ có nghĩa, nhưng mỗi từ chỉ một việc riêng, không dùng lẫn cho nhau được.

Tra mục từ “uốn nắn” trên một từ điển trực tuyến, kết quả hiện “Không có định nghĩa nào được tìm thấy”. Thế nhưng cụm từ này nằm trong hàng loạt tiêu đề bài viết về dạy con, từ “5 quy tắc vàng uốn nắn đứa trẻ hư” đến “3 phương pháp uốn nắn con nên người”. Nghĩa là người viết dùng nó hằng ngày, còn từ điển thì chưa kịp ghi.

Chuyện lẫn lộn chỉ xảy ra ở đúng một chỗ: âm cuối n và ng nghe gần nhau khi nói nhanh. Người đọc gặp câu “uống nắn con cho nên người” sẽ hiểu sai ngay, vì “uống” gợi tới nước và thuốc, chẳng liên quan gì tới việc sửa tính nết.

Uốn nắn hay uống nắn: từ nào đúng

Cách viết đúng là “uốn nắn”. Cả “uốn” lẫn “uống” đều là mục từ có trong các bộ từ điển tiếng Việt, nên không có chuyện một từ đúng một từ sai. Cái sai nằm ở chỗ ghép hai từ khác nghĩa vào nhau: “uống nắn” không mang nghĩa gì, còn “uốn nắn” là cụm đã quen trong văn viết.

“Uốn” chỉ việc làm cong, bẻ cho cong hoặc sửa cho thẳng lại. “Uống” chỉ việc đưa chất lỏng vào miệng. Hai nghĩa cách xa nhau. Đặt cạnh “nắn” thì chỉ “uốn” mới hợp, vì “nắn” vốn là sửa cho ngay thẳng, ghép với “uốn” thành việc sửa cho khỏi lệch. Vì thế hỏi uốn nắn hay uống nắn thì chỉ có một đáp án.

Cụm “uốn nắn” xuất hiện dày trong tiêu đề báo về dạy con, từ “nếu không được cha mẹ uốn nắn kịp thời” đến “cha mẹ cần phải uốn nắn con ngay” và “cách 2 vợ chồng uốn nắn con”. Sự lặp lại ấy cho thấy cụm từ đã ổn định trong văn viết, dù chưa có mục định nghĩa riêng trên từ điển trực tuyến.

Các tiêu đề ấy đều thuộc mảng nuôi dạy con, không phải mảng ngôn ngữ. Người viết bài dạy con dùng “uốn nắn” như một từ có sẵn, không ai đặt vấn đề phải giải thích. Chỉ khi ngồi soát chính tả, người ta mới giật mình hỏi lại nên viết “uốn” hay “uống”.

Có thể trả lời an toàn như sau: nói về sửa hành vi, thói quen thì viết “uốn nắn”; nói về ăn uống, uống nước, uống thuốc thì viết “uống”. Hỏi uốn nắn hay uống nắn đúng chính tả, đáp án chỉ có một, không có trường hợp nào cần đến “uống nắn”. Ai khăng khăng rằng cả hai cách đều dùng được thì phần đúng chỉ nằm ở chữ “uốn”, không phải ở cả cụm.

Uốn nắn nghĩa là gì

Trong các tiêu đề về dạy con, “uốn nắn” thường được dùng để chỉ việc sửa hành vi, thói quen của trẻ. Từ điển trực tuyến chưa có mục định nghĩa riêng cho cụm này, nên muốn hiểu uốn nắn là gì, cách rõ nhất là nhìn vào những câu báo chí đã dùng nó. Nghĩa của cụm hiện lên qua ví dụ thật, cụ thể hơn là qua một dòng giải thích.

Bài “5 quy tắc vàng uốn nắn đứa trẻ hư” kể các cách cha mẹ hay áp dụng: đặt ra giới hạn và quy tắc phù hợp lứa tuổi, không nhượng bộ khi trẻ khóc. Người lớn còn phớt lờ cơn giận dữ của trẻ để trẻ hiểu rằng khóc không mang lại điều mình muốn. Ba việc này đều là việc làm hằng ngày, lặp đi lặp lại, chứ không phải một lần mắng rồi thôi. Đứa trẻ khóc đòi kẹo trước cửa hàng, người lớn đứng đợi cho cơn khóc qua đi, đó chính là lúc uốn nắn đang diễn ra, không ồn ào mà có tác dụng.

Ngoài chuyện dạy con, “uốn” còn dùng cho tóc, và ở đây nghĩa “làm cong, định hình” hiện ra rất rõ. Uốn nóng gồm ba bước: bôi thuốc làm mềm tóc, dùng máy gia nhiệt khoảng 30 phút, rồi bôi thuốc định hình. Cách này cho lọn tóc bền nhưng phải giữ máy cách xa da đầu, vì uốn quá gần da đầu dễ gây phỏng.

Uốn lạnh khác ở chỗ không dùng nhiệt: cuốn tóc vào thanh nhựa hoặc gỗ, bôi hóa chất, sau khoảng 30 phút thì bôi thuốc định hình. Vì không có máy nóng sát bên, uốn lạnh có thể uốn sát da đầu, nên hợp với người để tóc ngắn. Ai tóc yếu, vừa uốn vừa sấy nhiều thì tóc dễ hư tổn. Cách phục hồi đơn giản là ủ mặt nạ bơ với dầu dừa trong 20 phút. Sau khi gội, tránh chà xát tóc ướt bằng khăn để tóc không gãy rụng.

Sắc thái của “uốn nắn” là sửa từ từ, có người cầm tay chỉ việc, khác với trừng phạt hay mắng nhiếc. Vì thế cụm này hay đứng với chủ ngữ là cha mẹ, thầy cô, người lớn, và hay đi với những từ như kịp thời, dần dần, từng chút. Cùng một chữ “uốn” mà nghĩa khác nhau tùy đối tượng: uốn nắn một đứa trẻ là uốn cái nết, uốn nóng một mái tóc là uốn sợi tóc. Nhìn cả câu mới biết đang nói cái nào.

Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Một người phụ nữ quỳ bên giỏ tre đựng đồ chơi gỗ, một trẻ nhỏ ngồi xếp khối gỗ trên sàn nhà, ánh sáng chiều chiếu qua cửa sổ
Một người phụ nữ quỳ bên giỏ tre đựng đồ chơi gỗ, một trẻ nhỏ ngồi xếp khối gỗ trên sàn nhà, ánh sáng chiều chiếu qua cửa sổ.

Vì sao hay viết nhầm

Lỗi chính tả tiếng Việt thường bắt đầu từ phát âm vùng miền. Có giọng đọc tr và ch, s và x như nhau; có giọng đọc hỏi và ngã như nhau. Với cặp uốn và uống, âm cuối n và ng lại là chỗ dễ lẫn khi nói nhanh, nói theo thói quen, nên người nghe không nhận ra khác biệt mà người viết cũng không kịp soát.

Thêm nữa, “uống” là từ xuất hiện khắp nơi: ăn uống, uống nước, uống thuốc, đồ uống. Gặp cụm nói về sửa hành vi, tay gõ vẫn có thể theo quán tính mà ra “uống”, nhất là khi câu dài và người viết không đọc lại. Trên điện thoại, việc gõ theo âm thay vì nhìn chữ làm lỗi này càng dễ xảy ra.

Lỗi này không riêng gì người viết vội. Giáo sư Nguyễn Văn Hiệp cho rằng cần xây dựng chuẩn chính tả tiếng Việt thay vì cải cách chữ quốc ngữ.2 Có chuẩn rõ ràng thì những chỗ như uốn hay uống mới có chỗ dựa để tra, thay vì mỗi người viết theo một quán tính riêng.

Sửa lỗi này không cần tra từ điển: gõ xong, đọc to câu một lần. Chỗ nào còn phân vân uốn hay uống thì thử hai phép. Câu nói về sửa tính nết, sửa nét chữ thì phải là “uốn”; câu nói về nước, thuốc, sữa thì phải là “uống”. Nghe thấy trái với hai phép thử ấy thì dừng lại xem lại. Người hay viết bài dài nên tập thói quen đọc lại đúng một lần ở những chỗ có cặp dễ lẫn, như vậy đỡ tốn công hơn nhiều so với sửa cả bài sau khi đã đăng.

Đọc thêm: Giũa hay dũa: từ nào chính xác?

Mẹo phân biệt uốn và uống

Cách nhớ dựa vào nghĩa. “Uốn” đi với việc làm cong, định hình: uốn tóc, uốn nóng, uốn lạnh. “Uống” đi với việc đưa chất lỏng vào miệng: uống nước, uống canxi. Thử thay từ: nếu câu có thể đổi thành “làm cong” thì viết “uốn”; nếu đổi được thành “đưa vào miệng” thì viết “uống”.

Có những câu chứa cả hai từ, và đó là chỗ dễ thấy nhất sự khác nhau. Theo chuyên gia từ Hệ thống Tiêm chủng VNVC, sau khi tiêm uốn ván, người tiêm vẫn uống canxi bình thường, vì canxi không ảnh hưởng đến hiệu quả vắc xin uốn ván. Nhu cầu canxi mỗi ngày cũng khác theo tuổi: người trưởng thành 20–49 tuổi cần 800 mg, phụ nữ có thai cần 1200 mg. Trẻ 6–11 tháng cần 400 mg, trẻ 1–2 tuổi cần 500 mg. Trong đúng một câu như thế, “uốn ván” là tên bệnh, còn “uống canxi” là việc đưa chất vào cơ thể, không thể đổi chỗ cho nhau.

“Uốn ván” là từ ghép chứa “uốn”, không phải chỗ để thay bằng “uống”. Vắc xin uốn ván có tên quốc tế là Vaccinum tetani adsorbatum, mỗi liều tiêm 0,5 ml và tiêm nhắc lại 10 năm một lần. Vắc xin này bảo quản ở 2–8 độ C, không được để đông băng. Bà bầu tiêm mũi 1 từ tuần thai 20 trở đi, mũi 2 cách mũi 1 ít nhất 1 tháng. Tỷ lệ tử vong của uốn ván sơ sinh lên đến 95%, nên đây là từ người viết cần viết đúng, không phải chỗ đùa với chính tả. Ai đã tiêm đủ 5 mũi trong vòng dưới 10 năm thì không cần tiêm lại.

Một mẹo khác là ghép với từ đứng sau. “Uốn” hay đi với nắn, cong, lượn, éo; “uống” hay đi với nước, thuốc, rượu, canxi. “Uốn éo” là cách dùng đã có trên báo chí: ca sĩ Quách Tuấn Du ra MV Mr Bolero Dance có cảnh bikini uốn éo bên hồ bơi.1 Ca sĩ Thái Châu phản đối việc bolero kết hợp bikini uốn éo, còn nhạc sĩ Đài Phương Trang cho rằng minh họa bikini uốn éo không phù hợp với bolero.1 Không ai viết “uống éo” trong cả ba câu ấy.

Có thể dùng mẹo kết hợp âm đệm, mẹo láy âm để phân biệt các phụ âm đầu. Nhưng với cặp này, cách kiểm tra nhanh nhất vẫn là hỏi: câu đang nói tới tóc, hành vi hay đồ uống?

Hai từ khác nghĩa, không dùng thay thế được
Từ Nghĩa Ví dụ
uốn làm cong, định hình uốn nóng, uốn lạnh
uống đưa chất lỏng vào miệng uống canxi, uống nước
Người phụ nữ ngồi quay lưng, đầu cuốn lô, khăn trắng phủ vai, gợi chuyện uốn nắn hay uống nắn
Mái tóc cuốn lô ở tiệm là ví dụ dễ nhớ: uốn tóc chứ không phải uống tóc.

Câu đúng, câu sai

Các cặp dưới đây đặt trong đời thường, mỗi cặp một câu viết đúng và một câu viết sai. Đọc câu đúng để nhớ mặt chữ, đọc câu sai để nhận ra lỗi. Cặp nào cũng xoay quanh đúng một chỗ: chọn “uốn” hay chọn “uống”.

  • Đúng: Cả nhà ăn uống xong mới xem phim. — Sai: Cả nhà ăn uốn xong mới xem phim.
  • Đúng: Cái móc treo bị uốn cong. — Sai: Cái móc treo bị uống cong.
  • Đúng: Cô ấy uốn éo trước gương. — Sai: Cô ấy uống éo trước gương.
  • Đúng: Quán có nhiều đồ uống. — Sai: Quán có nhiều đồ uốn.
  • Đúng: Nhớ uống nước giữa buổi. — Sai: Nhớ uốn nước giữa buổi.
  • Đúng: Bác sĩ dặn uống thuốc sau ăn. — Sai: Bác sĩ dặn uốn thuốc sau ăn.
  • Đúng: Mẹ cho uống sữa trước khi ngủ. — Sai: Mẹ cho uốn sữa trước khi ngủ.
  • Đúng: Ông không uống rượu. — Sai: Ông không uốn rượu.

Các cặp từ dễ nhầm khác

Cùng nhóm lỗi này còn có “trau chuốt”, hay bị viết nhầm do lẫn tr với ch. Tương tự, “cá ươn” đúng, “cá ương” sai vì lẫn ươn với ương. Cách xử lý giống nhau: xác định từ gốc, xem từ đứng cạnh, rồi mới chọn mặt chữ.

Muốn kiểm tra nhanh cả đoạn văn, có thể tách văn bản thành từng từ riêng lẻ rồi so với từ điển tiếng Việt. Ô Kiểm tra chính tả trên nền tảng Chúc Mừng Năm Mới làm đúng việc ấy: dán đoạn văn vào, xem từ nào bị đánh dấu, rồi sửa theo nghĩa. Muốn xem nhiều cặp khác, ghé chuyên mục Chính tả; muốn soát cả đoạn văn thì dùng ô Kiểm tra chính tả.

Điều đáng nhớ là các cặp này đều không phải lỗi khó. Chúng chỉ lọt vào bài vì người viết gõ theo phản xạ. Ở đúng chỗ dễ lẫn, viết chậm lại một nhịp là đủ để câu văn sạch lỗi.

Chiếc bàn gỗ cũ trong bếp, hai bát gốm đựng nước và gạo, cạnh khăn gấp, cái nia tre và lá chuối, sáng sáng từ cửa sổ
Chiếc bàn gỗ cũ trong bếp, hai bát gốm đựng nước và gạo, cạnh khăn gấp, cái nia tre và lá chuối, sáng sáng từ cửa sổ.

Nhớ nhanh

  • Sửa hành vi, sửa nét chữ: viết “uốn nắn”.
  • Đưa nước, thuốc, sữa vào miệng: viết “uống”.
  • Nghe “uống nắn” là biết sai, sửa ngay thành “uốn nắn”.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Nguồn tham khảo

Kiểm tra chính tả

Kiểm tra chính tả tiếng Việt

Xem thêm trong mục Chính tả

chucmungnammoi.com